#1 слайд
«Бес асық » ойындарының жүйелі жұмыстарын жүргізу “ БЕС АСЫҚ ” ОЙЫНЫНЫҢ ЕРЕЖЕЛЕРІ

1 слайд

#2 слайд
ЖОСПАРЫ 1. Бес асық ойынының тарихы 2. Бес асық ойынының негіздері 3. Бес асық ойынының ережесі

2 слайд

#3 слайд
Асық ойынының пайда болуы. Қазақтың ұлттық ойындарының жалпы қалыптасу кезеңі біздің заманымызға дейінгі VII-IX ғасырлар. Қазақ жеріндегі көшпелі тайпалардың қай-қайсысы болмасын, қай кезеңде дамымасын олар тек өндірістік құралына пайдалануға жарамды тас, ағаш, сүйек тағы басқа табиғи заттар осы дәуірде қалыптасқан ұлт ойындарында қолданылады. Асық - қазақтың ерте заманнан келе жатқан ұлттық спорттық ойындарының бір түрі. Оны қазақтардан басқа қырғыздар, қарақалпақтар, алтайлықтар да ойнады. Жолаушы адамның жолдан аман оралуына асық үйірген. Баласы ұл болса, бесігінің басына бөрінің асығын іледі. Бәле- жаладан аулақ, шымыр-қайратты болсын дегені. Қыз болса, бесігіне еліктің асығын (жабайт) тағады. Сұлу, көрікті болып бойжетсін деп ырымдағаны. Келіні құрсақ салғанда, атасы мен әжесі ырымдап асық жинайды. Онысы – ұл тілегені. Келінге көз тимесін, аман-есен босансын дегенге саяды. БЕС АСЫҚ ОЙЫНЫНЫҢ ТАРИХЫ

3 слайд

#4 слайд
«Бес асық » ойыны  — өте көне дәуірден келе жатқан, қазақ халқының ұлттық ойындарының бірі

4 слайд

#5 слайд
«Бес асық» ойынының баланың дамуы үшін пайдасы зор. Ол бұлшық еттерін ширатып, дамытып қана қоймай, ептілікке, қырағылыққа, тез шешім қабылдауға, санауға, топтауға үйретеді Сонымен қатар көздің көруін жақсартып, көз жанарын жетілдіреді . Ойын баланы тыныштандырып, сабырлылыққа үйрететін қасиетке ие.Кез-келген ойынның баланың жетілуіне, ой-санасының дамуына қосар үлесі бар

5 слайд

#6 слайд
Асықтың салмағы (11гр. ені 2см; ұзындығы 3.5см ) кем болмауы керек

6 слайд

#7 слайд
Төрт асық бір түспен, хан басқа түспен боялады

7 слайд

#8 слайд
Ойыншының киім нысаны спорт үлгісін де немесе ұлттық үлгіде болуы шарт

8 слайд

#9 слайд
Бес асық ойынының ережесі 1) бірлік 2) екілік 3) үштік 4) төрттік 5) жалақ 6) алақан 7) төртбұрыш 8) алмастыру 9) үндемес 10) сарт-сұрт 11) қаршу 12) нәби 13) ұпай жинау

9 слайд

#10 слайд
«Бірлік». Ойыншы кілемге бес асықты шиырып тастайды, шашылған асықтардың ішінен біреуін таңдап алады, ол хан болады.(Хан асық ойнын жүргізетін негізгі асық болып есептеледі). Ойыншы ханды жоғарыға лақтырып, кілемде жатқан асықтардың бірін алып, лақтырған ханды қағуы керек. хан қайта жоғары лақтырылып, кілемдегі шашылған асықтардың екіншісі, кейін үшінші, төртінші алынады. Ескерту: Ханды қаққан кезде алақанның сырты кілемге жанаспауы керек. Кілемнен алынған асықтар, бөлек жиналады . “ БІРЛІК “

10 слайд

#11 слайд
«Екілік». Бес асық шашылады. Хан жоғарыға лақтырылып, кілемнен екі асық алынады бірліктегідей лақтырылған асық қағылып алынады. Кейін тағы екеуі теріледі. Кілемнен алынған асықтар бөлек жиналады “ ЕКІЛІК “

11 слайд

#12 слайд
“ ҮШТІК “ Бес асық шашылады. Хан жоғарыға лақтырылып, кілемнен үш асық алынады . Хан қайта қағылады. Кілемде қалған жалғыз асықханды жоғарыға лақтырып, бөлек алынады, хан қайта қағылады.

12 слайд

#13 слайд
“ ТӨРТТІК “ Барлық бес асықты алақанда ұстайды. Хан жоғарыға лақтырылып, қалғандары бірден кілемге қойылады да лақтырылған асық қағылып алынады. Кейін хан жоғарыға лақтырылып, төртеуі жиылып алынып, лақтырылған хан қағылады.

13 слайд

#14 слайд
“ ЖАЛАҚ “ Барлық асықтар алақанға жиналады, хан жоғары лақтырылып, қалған төрт асықты қапсыра ұстап, сұқ саусақ үш немесе бес рет (келісім бойынша) алға қарай үйкеліп кілемге жалатылады. Ханды құлатпай қағып алу керек.

14 слайд

#15 слайд
“ АЛАҚАН ” Асықтар кілемге шашылады, қолдың алақаны үстіне қаратылып, кілем үстіне сырт жағымен қойылады, хан жоғарыға лақтырылып, кілемдегі асықтардың біріншісі алынып, алақанға қойылады, хан қайта қағылады. Екінші, үшінші, төртінші, бесінші асық та осылай ойналады .

15 слайд

#16 слайд
Төрт асық шаршы бойынша (шамамен 20*20 см) қойылады. Ойыншы асығын жоғарыға лақтырып, шаршылай тігілген асықтарды бірден жинап, лақтырылған асықты қағып алуы тиіс. “ ТӨРТ БҰРЫШ ”

16 слайд

#17 слайд
Асықтар кілем үстіне шашылады. Хан жоғарыға лақтырылып, кілемнен бір асық аланып, лақтырылған асық қағылады. Ойыншының қолында екі асық болады. (Хан екінші қолдың көмегінсіз алға яғни саусақтарғ ауыстырылады). Ол жоғарыға лақтырылып, қолда қалған екіншісі кілемде жатқан басқа асықпен алмастырылады да лақтырылған хан қағылып алынылады. Осылайша, асықтарды алмастыра отырып, олар бір жерге жинастырылады. Соңында хан жоғары лақтырылады, қолға 4 асық жиналып алынады да хан қайта қағылады. “ АЛМАСТЫРУ ”

17 слайд

#18 слайд
Бірліктегі әрекет қайталанады, бірақ лақтырылған асықты ұстар кезде қалғандары бір-біріне соқтығысып сартылдаған немесе т.б дауыс шығармауы керек. “ ҮНДЕМЕС ”

18 слайд

#19 слайд
«Сарт-сұрт». Бірліктегі әрекет қайталанады, бірақ лақтырылған асықты ұстар кезде, асықтар бір- біріне тиіп, оның соқтыққан сарт - сұрт дыбысы естілуі тиіс. “ САРТ- СҰРТ ”

19 слайд

#20 слайд
Асықтар шашылады. Хан жоғарыға лақтырылады.Кілемүстінде шашылып жатқан асықтардың біреуін көтеріп, түсіп келе жатқан ханды үстінен қаршып қағу керек.Сонда қолда екі асық болады.Көтерілген асықты бөлек жинаймыз. Ханды лақтырып, қалған асықтарды бір-бірлеп теріп, түсіп келе жатқан ханды қаршып қағып отыру керек. “ ҚАРШУ ”

20 слайд

#21 слайд
“ НӘБИ ” «Нәби».Ойыншы сол қолының бас және ортаңғы саусағының көмегімен «дарбаза» құрады, оң қолмен құрылған «дарбазаның» үстінен асыра алдыңғы жаққа асықтарды шашады, шашылған асықтардың ішінен біреуі таңдалады, таңдалған асық жоғарыға лақтырылады, ал қалған асықтарды бір- бірден сыдыртып «дарбазаның» астымен қолдың арғы жағына өткізіп барып лақтырылған асықты құлатпай қағу керек,

21 слайд

#22 слайд
ҰПАЙЛАРДЫ САНАУ Жоғарыға 5 асық лақтырып, оларды алақанның сыртымен ұстап алады. Қайта жоғарыға лақтырып, оларды үстінен қаршып ұстайды. Әр асық 10 ұпаймен есептеледі. Егер ойыншы барлық 5 асықты ұстап алса, онда 50 ұпай жинайды. Егер ұпай алар кезде ойыншы 0 яғни еш ұпай ала алмаса келесі ойнын бірліктен бастайда. Ұпай алуға екінші мүмкіндік берілмейді.

22 слайд

#23 слайд
ЖЕҢІСТІҢ БЕРІЛУ ШАРТЫ Қай ойыншы бұрын 150 ұпайға қол жеткізсе, бірінші орынды иеленеді. Бірақ кезек алған бірінші ойыншы ойынды басынан аяғына дейін тоқтамастан ойнап 150 ұпайды толық алып кетсе, екінші ойыншыға бір мүмкіндік беріледі. Екінші ойыншы өз шеберлігін көрсетуге құқылы. Егер ол да бірінші ойыншы сияқты өз ойнын тоқтамастан ойнап, 150 ұпай жинаса тең дәрежелі ойын деп есептеліп, жеңіс асық иіру арқылы анықталады. Ересектер-150 ұпай, жас өспірімдер – 100 ұпай.

23 слайд

#24 слайд
Б Е С А С Ы Қ ойыны ережесі Ойынға көлемі бірдей бес асық қолданылады (асықтардың төртеуі бір түсті, біреуі бөлек түсті болуы тиіс, бұл асық « қақпақыл » деп аталады). Ойнау кезегін анықтау үшін, төреші ойыншылардың « қақпақыл » асықтарын алып екеуін бірге иіреді. Иірген кезде кімнің асығы АЛШЫ түссе, сол бірінші болып ойынды бастайды. Егер екі баланың, үш баланың немесе төртеуінің де сақасы бір қалыпта түссе, кезек ретін нақты белгілегенге дейін сақалар қайта иірледі немесе жеребе арқылы анықталады. Ойынды жеке және жұптасып командалық түрде өткізуге болады . Ойын мазмұны. Ойынды бір қолмен ойнайды. Ойыншылар жерден асықтарды жинастырған кезде, басқа асықтарға қолдары тимеуі тиіс. Егер ойын ережесі бұзылса, ойынды келесі ойыншы жалғастырады. Ойынды жалғастырар кездегі әр сәтте, ойыншы қателескен жерінен жалғастырады. « Бірлік » Ойыншы жерге 5 асықты шашады, « қақпақыл » асықты жоғарыға лақтырып, жерден бір асық алып, лақтырған асықты ұстауы тиіс. Ұстап алынған асық жеке алынып қойылады. Асық қайта жоғарыға лақтырылып, екіншісі, кейін үшінші, төртінші алынады. « Екілік » Асықтар шашылады, « қақпақыл » асықты жоғарыға лақтырылып, ал жерден екі асық алынады және лақтырылған асық ұстап алынады. Кейін тағы екеуі теріледі. « Үштік » Асықтар шашылады, « қақпақыл » асықты жоғарыға лақтырылып, ал жерден үш асық алынады. Екінші рет қалған асық алынады. «Төрттік» Барлық асықтар қолда болады, «қақпақыл» асықты жоғарыға лақтырылып, қалғандары жерге қойылады, лақтырылған асық тосып алынады. Кейін «қақпақыл» асықты қайтадан жоғарыға лақтырылып, жердегі төрт асық алынады, лақтырылған асықты ұстауы тиіс. «Жалақ» «Қақпақыл» асықты жоғарыға лақтырылып, қалған төртеуі қолда болады. Сұқ саусағын ойыншы жерге 3 немесе 5 рет (келісім бойынша) «қақпақыл» асықты ұстап алғанша тигізеді. «Алақан» Асықтар шашылады «қақпақыл» асықты жоғарыға лақтырып, ал қалғандары бір-бірден сол алақанға жиналады және «қақпақыл» асық ұстап алынады. «Төрт бұрыш» Төрт асық шаршы бойынша (шамамен 7х7см,8х8см,9х9см,10х10 см) қойылады. Ойыншы «қақпақыл» асықты жоғарыға лақтырып, қалған асықтарды жинап және иірілген асықты ұстап алуы тиіс. «Асық алмастыру» Асықтар шашылады«қақпақыл» асықты жоғарыға лақтырып, жерден біреуі және иірілген асық ұстап алынады. Ойыншының қолында екі асық болады. Оның біреуі жоғарыға лақтырылып, ал екіншісін жерде жатқан асықпен алмастырылады және лақтырған асық ұстап алынады. Осылайша, асықты алмастыра отырып, олар бір жерге жинастырылады. Ақырғы асықты лақтыра және оны ұстап ала отырып, қолына 4 асық жиналады. «Үндемес» Бірінші әрекет қайталанады, бірақ «қақпақыл» асықты ұстар кезде қалғандары бір-біріне соқтықпаулары тиіс. «Сарт-сұрт» Бірінші әрекет қайталанады, бірақ «қақпақыл» асықты ұстар кезде, асық жерге тиіп, оның соқтыққан дыбысы естілуі тиіс.

24 слайд

#25 слайд
«Қаршу» Асықтар шашылады «қақпақыл» асықты жоғарыға лақтырады және ол алақанның сыртымен ұстап алынуы тиіс, қайта иіріледі және жоғарыда әрбір асық бөлек–бөлек ұстап алынады. «Отау» Ойыншы сол қолымен бас және ортаңғы саусағының арқасында отау құрастырады. Сол қолы арқылы оң қолымен асықтарды шашады. «Қақпақыл» асықты сол қолы арқылы жоғарыға лақтырады, кейін «отау» арқылы біреулеп кіргізеді, «қақпақыл» асықты ұстап алады. Осылайша, «отауға» барлық асық кезекпен кіргізіледі. Бұл әрекетте ереже бар: таңдалған«қақпақыл» асықтан басқа, ойыншы тағы бір асық таңдайды – «ағалық» («хан»). Бұл ең жақыны немесе алыс асық болуы мүмкін, ол туралы ойынның бас кезінде келісіледі. Ол «отауға» ең соңғы болып кіргізіледі. Ұпайларды санау. Алдыңғы әрекеттерді аяқтаған соң, ойыншы өзіне екі жолмен ұпайларды жинайды. 1. Жоғарыға 5 асық лақтырып, оларды алақанның сыртымен ұстап алады. Қайта жоғарыға лақтырып, оларды жоғарыдан ұстап алады. Әр асық 10 ұпаймен есептеледі. Егер ойыншы барлық 5 асықты ұстап алса, онда 50 ұпай жинайды. 2. Ойыншы қолын сыртқа қаратып, барлық асықтарды жоғарыға лақтырады. Кейін оларды үстінен алақанын ашып, ұстап алады. Әр асық үшін 10 ұпайдан алады. «Бес асық» жарысында толтырылатын хаттама үлгісі ХАТТАМА № 1КомандаАты- жөні 1 2 3 4 5 6 Ұпай саны Жалп ы есеп Ұпай саны 6 5 4 3 2 1 Аты- жөні Команда Алматы қаласы 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 Астана қаласы 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2Жалпы есеп ______________жеңген команда___________________ Бас төреші:___________ Алаңдағы төреші: ___________ Хатшы:______________

25 слайд

#26 слайд
Ойын дегеніміз – тынысы кең, алысқа меңзейтін, ойдан-ойға жетелейтін, қиялы мен қанат бітіретін ғажайып нәрсе, денсаулық кепілі, өмір тынысы демекпін. Осы мақсатты іске асыру үшін, ұлттық мәдени мұраның озық үлгілерінің бірі болып табылатын ұлттық ойындарды өткізуді дәстүрге енгізу қолға алынды. Асық ойыны баланың жүйке- жүйесін қалыптастырады, ой-өрісін және көкжиегін кеңейтеді, мінезін төзімділікке, қозғалысын дәлдікке ептейді, көздің көру қабілетін арттырады. Асықты нысанаға алғанда қан тамырларының жұмысы жақсарады, ал қолға ұстап иіргенде, саусақ пен алақандағы жүйке нүктелері үйкеліске түсіп, ми тынығады екен. Ойын арнайы орынды талғамайды, үй ішінде, ашық алаңдарда, мектеп, балабақша аулаларында өткізуге болады. Ұлттық ойындарымызды одан әрі насихаттауға әр азамат өз үлесін қосады деп сенемін.Ұлттық ойындарымызды бағалай білейік!!!

26 слайд

#27 слайд
Н а з а р қ о й ы п т ы ң д а ғ а н д а р ы ң ы з ғ а р а қ м е т ! Н а з а р қ о й ы п т ы ң д а ғ а н д а р ы ң ы з ғ а р а қ м е т !

27 слайд