ӘЛ-ФАРАБИ ІЛІМІНІҢ ҚАЗІРГІ ПЕДАГОГИКАДАҒЫ КӨРІНІСІ

Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының білім беру жүйесі терең өзгерістер кезеңін бастан кешіріп отыр. Заманауи педагогикалық парадигмалар тұлғаның жан-жақты дамуын, рухани кемелденуін және қоғамға бейімделуін көздейді. Осы тұрғыдан қарағанда, қазақ халқының және бүкіл Шығыс өркениетінің мақтанышы — Әбу Насыр әл-Фарабидің педагогикалық идеялары ерекше ғылыми және практикалық мәнге ие.

Әл-Фараби тек философия мен логика ғылымдарының негізін қалаушы ғана емес, сонымен қатар педагогика ғылымының да іргелі тұғырнамасын жасаған тұлға. Оның білім мен тәрбие, мұғалім мен шәкірт, ақыл мен ізгілік, теория мен практика арасындағы байланысқа қатысты тұжырымдары қазіргі заманғы педагогикалық әдіснамалар мен технологиялардың рухани өзегіне айналуда.

1. Әл-Фараби педагогикасының теориялық негіздері

Әл-Фараби педагогикалық жүйесінің іргетасы — адам табиғатының кемелдікке ұмтылысы туралы ілім. Ғалымның пікірінше, адам жаратылысынан ізгілікке бейім, бірақ бұл қасиеттің дамуы тек білім мен тәрбиенің нәтижесінде жүзеге асады. Оның “Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары” атты еңбегінде тәрбие әлеуметтік және рухани үйлесімділіктің негізгі құралы ретінде сипатталады.

Ойшылдың педагогикалық жүйесі үш негізгі принципке сүйенеді:

1. Ақыл мен ізгіліктің бірлігі;

2. Білім мен тәжірибенің тұтастығы;

3. Мұғалімнің тұлғалық үлгісінің тәрбиелік әсері [1. б. 57. ].

Бұл ұстанымдар қазіргі заманғы педагогикадағы тұлғаға бағытталған оқыту, құндылыққа негізделген білім беру және құзыреттілік тәсілдерімен тікелей үндеседі.

2. Әл-Фараби идеялары және қазіргі педагогикалық методика

Қазіргі педагогикалық методика білім алушының белсенділігін арттыруға, шығармашылық ойлауын дамытуға және өмірлік дағдыларын қалыптастыруға бағытталған. Бұл бағыттарда әл-Фарабидің ілімі нақты қолданыс табуда:

2.1. Конструктивистік әдіс және Фараби идеясы

Әл-Фараби білімді дайын күйде қабылдау емес, оны өздік таным арқылы меңгеру қажет деп санаған. Бұл идея бүгінгі конструктивистік тәсілдің теориялық негізімен сәйкес келеді. Қазіргі педагогтар баланың оқу үдерісіне белсенді қатысуын, өзіндік рефлексия мен сыни ойлауды дамытуға ерекше мән береді — бұл әл-Фарабидің “білім алу – адамның өзін-өзі жетілдіру жолы” деген қағидасымен үйлеседі.

2.2. Интерактивті оқыту технологиялары

Фарабидің диалог пен пікірталас мәдениетін жоғары бағалағаны белгілі. Ол шынайы білім тек пікір алмасу мен логикалық дәлелдеу арқылы қалыптасады деп санаған. Бүгінде бұл идеялар дискуссия, дебат, кейс-стади, жоба әдісі сияқты интерактивті технологиялардың теориялық негізіне айналды.

2.3. Модульдік және құзыреттілік тәсіл

Әл-Фараби тұлғаның интеллектуалды және моральдық сапаларын біртұтас дамыту қажеттігін айтқан. Бұл көзқарас қазіргі құзыреттілікке негізделген білім беру моделінде көрініс табады. Яғни, білім тек ақпарат алу емес, оны өмірде қолдану дағдысына айналдыру — Фарабидің “практикалық даналық” идеясымен үндес.

3. Мұғалім тұлғасы – тәрбиенің өзегі

Әл-Фараби мұғалімді «қоғамның рухани жетекшісі» деп атаған [1. б.140]. Оның ойынша, ұстаз ең алдымен жоғары моральдық қасиеттерге ие болуы тиіс: әділ, мейірімді, сабырлы, білімге құштар. Қазіргі педагогикалық этика мен кәсіби стандарттар осы идеяның тікелей жалғасы іспетті. Мұғалімнің тұлғалық үлгісі, эмоционалды интеллектісі және педагогикалық рефлексиясы – заманауи білім берудің сапасын анықтайтын негізгі факторлар. Сондықтан, әл-Фарабидің ұстаз тұлғасына қатысты көзқарастары қазіргі педагогтарды даярлау жүйесінде (педагогикалық ЖОО-ларда, біліктілікті арттыру курстарында) әдіснамалық негіз ретінде қолданылады.

4. Қазіргі педагогикалық тәжірибеде Фараби мұрасын қолдану үлгілері:

Дамыта оқыту әдісі - адамның табиғи қабілеттерін жетілдіру, кемелдікке ұмтылу, оқушының жеке жобаларын, зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру,

құндылыққа негізделген білім беру , ізгілік, парасаттылық, әділет қағидалары моральдық дилеммалар, пікірталас сабақтары

STEM/STEAM әдістері - теория мен практиканың үйлесімі, ғылыми зерттеу, инженерлік жобалармен байланысты сабақтар

Педагогикалық рефлексия - өзін-өзі тану және жетілдіру қағидасы, сабақтан кейінгі талдау, өзіндік бағалау парақтары

5. Әл-Фараби ілімінің заманауи маңызы

Бүгінгі жаһандану дәуірінде техникалық прогресс пен рухани құндылықтардың үйлесімін сақтау — білім беру жүйесінің басты мақсаты. Осы тұрғыдан алғанда, әл-Фараби ілімі ұлттық педагогикаға философиялық негіз береді. Оның еңбектеріндегі гуманистік, ізгілік және парасаттылық қағидалары Қазақстанның қазіргі «Білімді ұлт» тұжырымдамасымен, орта білім беру стандартымен, «Мәңгілік Ел» идеясымен сабақтас [3. б.40].

Әл-Фараби педагогикасы — тек тарихи мұра емес, қазіргі заманғы педагогикалық ойдың қайнар көзі. Оның “ақыл мен ізгілік бірлігі”, “білім мен тәжірибе тұтастығы”, “тәрбиенің қоғаммен байланысы” сияқты қағидалары бүгінгі білім берудің методологиялық негізіне айналып отыр[4. б.51].

Фарабидің мұрасы – заманауи педагогтың кәсіби және рухани дамуына бағыт беретін мәңгілік бағдар. Сондықтан оның ілімін қазіргі педагогикалық практикада жүйелі түрде қолдану жас ұрпақтың интеллектуалды, адамгершілік және рухани әлеуетін арттыруға мүмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Әл-Фараби. Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары. — Алматы: Ғылым, 1975.

2. Әл-Фараби. Бақытқа жету туралы трактат. — Алматы: Рауан, 1993.

3. Жұмабаева А. Фараби мұрасы және заманауи білім философиясы. — Абай атындағы ҚазҰПУ хабаршысы, 2021.

4. Құдайбергенова К. Әл-Фараби педагогикасының қазіргі білім беру жүйесіндегі орны. — Педагогика журналы, №3, 2022.