Эссе

Әлихан Бөкейханов

Елдің тұрмысын, тілін, мінезін білмеген кісі көш басын да алып жүре алмайды»,-деген ой айтады Ә.Бөкейханов. Әлихан ғұмыр кешкен ХІХ ғасырда қазақ билігі толық күйреді, соңғы хандарымыздың бірі Жәңгір құпия жағдайда, ал ат үстінде он жылға жуық арыстандай арпалысқан Кенесары хан бауырлас қырғыз манаптарының қолынан қапияда мерт болды. Хакім Абайды күйіндіретін «бас-басына би болған өңкей қиқым, мінекей алған жоқ па елдің сиқын»,-деген жағдайға жеттік. ХХ ғасырдың бас кезінде, кең байтақ қазақ даласын дүр сілкіндірген 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістен кейін аздаған үміт оты оянды, «оян, қазақ» деп атой салған алаш ардақтылары партия құрып, үкімет орнатты. Әлихан Бөкейханов сынды тұлғаны Көшбасшы деп таныды.

Мақалалары:

1889 жылы «Особое прибавленекъ «Акмолинскимъ областнымъ ведомостямъ» газетінің қазақ тіліндегі қосымшасы – «Дала уалаятының газетінде» жарияланған өзінің алғашқы мақалаларында-ақ қазақ қоғамының жағымсыз жақтары мен қара халықты қатыгездікпен қанап жүрген надан молда, болыс пен старшынды, тойымсыз байдың сойылын соғып жүрген екіжүзді ақындар мен оқыған қазақтарды аяусыз сынға алды. Омбы техникалық училищесін аяқтаған Әлихан сол кездері жұрт жапа-тармағай ұмтылатын заңгер немесе әскери кәсіпті таңдамай,Санкт-Петербургтегі Орман институтына түсіп, ормантанушы-ғалым дипломын алып шықты.Кейіннен Санкт-Петербург университетінің заң факультетіне төтенше емтихан тапсырып,заңгер дипломына да ие болды. Міне, осылайша Әлихан Бөкейхан Дала өлкесі – Қазақстанның халық шаруашылығы бойынша сарапшы маман, ірі ғалымға айналды. Сондай-ақ экономист, тарихшы, этнограф, әдебиетанушы ретінде танылды. Қазақ егіншілігі мен мал шаруашылығы, соның ішінде қазақтың сиыр, қой және жылқы шаруашылығы туралы іргелі зерттеулер жариялады. Қазақ тарихы, этнографиясы, әдебиеті мен фольклоры туралы жүздеген мақалалар жазып, «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу», «Ер Тарғын», «Ер Сайын» секілді халық ауыз әдебиетінің бірнеше үлгілерін жинақтып, баспа бетіне шығарды. Алаш қайраткері Әлихан Бөкейхан шығарған "Иртышъ" пен "Омичъ" газеттері. «Бұрынғы билеушілердің көпшілігі, – деп жазады Әлихан Бөкейхан, – күш-қуатының барлығын өзара талас-тартыс пен қырқысқа сарп етті» (Түрік баласы. Қазақтың тарихы. Мысалға,Оксфорд университетінің Орта Азияны зерттеу орталығы 1985 жылы жариялаған «Қазақтар 1917 жылға дейінгі орыстар туралы. Ә.Бөкейханов, М. Дулатов, А. Байтұрсынов, Т. Рысқұлов» (Society for Central Asian Studies. «Kazakhs on Russians Before 1917 A. Bukeykhanov, M. Dulatov, A. Baytursynov, T. Ryskulov». Reprient series № 5 Oxford, 1985.) атты зерттеуінде Әлихан бастаған батысшыл Алаш зиялыларының атқарып кеткен қызметіне «олар мәдени ренессанс», яғни «мәдени төңкеріс жасады» деген баға берді. Қазақтар. Көпшілікке арналған 9-томдық анықтамалық. 2-том. Тарихи тұлғалар = Казахи. 9-ти томный популярный справочник.Исторические личности. - Алматы,1998 Көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалықтың екінші томы қазақ халқының тарихында айшықты із қалдырған атақты тұлғалардың қысқаша өмірбаяндарынан тұрады.

Шығармалары:

1904 жыл (год) Материалы по экономическому обследованію районовъ Сибирской железной дороги Животноводство,Оглавленіе,Овцеводство въ Степном крае, Экономическое значеніе овцы въ Киргизском хозяйстве, Константинъ Антоновичъ Вернеръ (Некрологъ), 1905 жыл (год) Матеріалы по экономическому обследованію районовъ Сибирской железной дороги І. Скотоводство (крупный рогатый скотъ) Изъ бумагъ султана Большой Киргизской Орды Сюка Аблайханова ,Матеріалы по киргизскому землепользованію, собранные и обработанные экспедиціей подъ руководствомъ статистика Ф. А. Щербины Каркаралинскій уездъ , Естественно-историческая характеристика пастбищныхъ районовъ , Родовые схемы киргизъ Каркаралинскаго уѣзда, Абай (Ибраһимъ) Кунанбаевъ (Некрологъ) , Я являюсь представителемъ, А. Б. Октябрьскія дни въ г. Омске, А. Б. Къ исторіи октябрскихъ дней въ г. Омске , Все тайное станетъ явным ,Степнякъ. Киргизскія письма, Степнякъ. Киргизскія письма. Ч. І , Степнякъ. Киргизскія письма. Ч. ІІ, Все тайное станетъ явным ,1906 жыл (год) Обыватель критиканъ. Часть І. Обыватель критиканъ. Часть ІІ, Обыватель критиканъ. Часть ІІІ, Обыватель критиканъ. Часть IV, Омскъ, 9 августа, Обыватель критиканъ. Часть V, Обыватель критиканъ. Часть VI. , Обыватель критиканъ. Часть VII, Обыватель критиканъ: Революція на крайней правой, Обыватель критиканъ: О Диктатуре. Обыватель критиканъ: Заложники. Диктатура либерализма (статья напечатана до полученія правдивого сообщенія. Ред.) Къ поездке господина Степного генералъ-губернатора, На положеніи диктатора (о новомъ Премьер-Министре Россіи Столыпине П. А.) На положеніи ,На положеніи диктатора , На положеніи диктатора , На положеніи диктатора , Омскъ, 2 сентября , Къ петиціямъ киргизъ , Чортъ ихъ возьми, Возвратъ къ среднимъ векамъ,Земство и казачьи депутаты, Борьба съ идеей, Казаки-общественники, Омскъ, 12 сентября ,Апологеты справедливости, Новый видъ борьбы съ революціей,Опекаемого имущества не жалеютъ, Ә. Н. Бөкейханның еңбектері мен шығармаларының библиографиялық көрсеткіші (Библиографический указатель трудов и сочинений А. Н. Букейхана).