Тарих пен тамыр

АЛМАТЫНЫҢ ЖҮРЕГІ – АПОРТТЫҢ ИІСІ

Қазақстанның жүрегіндей көркем өңірлердің бірі – Алматы қаласы. Бұл қала тек әсем табиғатымен емес, сонымен бірге әлемге әйгілі апорт алмасымен танылған. Алма мен Алматы атауы бір-бірінен ажырамас егіз ұғымдай. Екеуінің тарихына көз жүгіртсек, халқымыздың мәдениеті мен табиғатына сіңіп кеткен терең байланыстарды байқаймыз.

Алматы – ежелден алмасы төгіліп өскен өңір. «Алматы» сөзі көне түркі тілінен шыққан. Онда «алма» – жеміс, «-ты» – көптік немесе иелік жұрнағы. Демек, «Алматы» – алмасы көп жер, алмалар өсетін мекен деген мағынаны білдіреді. Тарихшылардың дерегіне сүйенсек, X–XII ғасырларда бұл жер көне Жібек жолының бойында орналасқан, сауда мен мәдениеттің тоғысқан нүктесі еді. Кейін XIX ғасырда Ресей империясы осы жерде «Верный» бекінісін салды. Ал кеңестік дәуір орнаған соң, 1921 жылы қала атауы «Верныйдан» «Алма-Ата» болып өзгертілді. Бірақ бұл атау қазақ тілінің табиғатына сай келмейтін, қате аударма болатын. «Алма-Ата» — орыс шенеуніктері ойлап тапқан жасанды нұсқа еді. Тек 1993 жылы, Қазақстан тәуелсіздігін алған соң, тарихи әділдік орнап, қала өзінің ежелгі, табиғи атауы – Алматы деген есімді қайта иеленді. Бұл шешім – ұлттың тілін, мәдениетін және тамырлы тарихын қайта жаңғыртқан маңызды қадам болды.

Алматы десе, көз алдымызға бірден апорт алмасы елестейді. Бұл алма тек жеміс емес – ол қаланың символы, алматылықтардың мақтанышы. Апорттың тарихы XIX ғасырдың екінші жартысынан басталады. 1865 жылы Верный қаласында тұратын бағбан Егор Редько шетелден әкелінген апорт көшеттерін таулы өңірге бейімдеп өсіре бастайды. Нәтижесінде Алматының жұмсақ климаты мен таудың таза ауасы бұл сортқа ерекше дәм мен хош иіс сыйлады. Апорттың басты ерекшелігі – ірілігі мен иісі. Бір түйір алманың салмағы 300–500 граммға, кейде 900 граммға дейін жетеді. Түсі алқызыл, еті тығыз, шырынды әрі бал татып тұрады. Мұндай алма еш жерде өспейді, тек Алатаудың баурайында, теңіз деңгейінен 850–1250 метр биіктікте ғана ерекше түрінде піседі. Кеңестік кезеңнен кейін апорт азайып, кейбір бақтар қурап қалды. Бірақ соңғы жылдары бұл сортты қайта тірілту, ұлттық брендке айналдыру бағытында үлкен жұмыстар жүргізілуде. 2024 жылы Қазақстан Үкіметі «Апорт алмасын қайта жаңғырту бағдарламасын» бекітті. Жоба аясында Алматы мен Жетісу облыстарында жаңа көшеттер отырғызылуда. Сонымен қатар Malus sieversii тұқымдары зерттеліп, апорттың генетикалық негізі анықталды. 2027 жылға дейін 110 гектар жерге апорт бағы отырғызу жоспарланып отыр. Ғалымдар тіпті апорттың ДНҚ талдауларын жүргізіп, сорттың таза түрін сақтауға тырысуда. Бұл – жай ғана аграрлық жоба емес, ұлттың рухани мұрасын қайта жаңғыртудың көрінісі. 2023 жылы апорт алмасы ресми түрде географиялық көрсеткіш ретінде тіркелді. Енді «Алматы апорты» атауын тек осы өңірде өсірілген а лма ғана иелене алады. Бұл – халықаралық деңгейде Қазақстанның ауыл шаруашылығы өнімдерінің сапасын дәлелдейтін маңызды жетістік. Сондай-ақ 2009 жылы елімізде «Алматинский апорт» атауымен күміс коллекциялық монета шығарылды. Бұл да апорттың ұлттық құндылық ретіндегі мәртебесін айқындайды.

Қорытындылай келе, Алматының тарихы мен апорттың тағдыры өзара егіз ұғым. Бірі – табиғаттың сыйы, екіншісі – сол табиғаттың мекені. Қала да, алма да талай замандарды артқа тастап, қайта жаңарып келеді. Қызыл-жасыл апорттың иісі аңқыған сайын, Алматының да көркі мен рухы арта түседі. Бұл – ұлттың еңбекқорлығы мен табиғатқа деген сүйіспеншілігінің белгісі. Апорт – жай ғана жеміс емес, ол Алматының жаны, қазақ даласының иісі, таудың тынысы. Ал «Алматы» атауы – сол байлықтың, табиғаттың және тарихтың тоғысқан көрінісі. Бірі – жердің дәмі, екіншісі – елдің есімі. Екеуі бірігіп, қазақ топырағының мәңгілік нышанына айналған.

М.Х.Дулати университетінің журналистика мамандығының 3 курс студенті ЭЛЬНИЗА Кемелбаева

Деректер алынған сайттар:

1. Kazinform.kz

2. Egemen.kz және Liter.kz

3. Almatycity.kz

4. Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы және Wikipedia (kk және ru нұсқалары)

5. Ұлттық зияткерлік меншік институтының (Kazpatent) дерегі

6. Ana tili – (сурет)