Бастауыш сыныптарда функционалдық сауаттылықты қалай арттырамыз?

«Оқушыларым менен жаңа нәрсе үйренбейді. Бұл жаңа нәрсені олар өздері ашады.Менің міндетім – оларға өз идеяларын ашуға және дамытуға көмектесу».

Песталоцци И.Г.

Функционалдық сауаттылық – адамның өмір бойы алған білімін адам қызметінің, қарым-қатынас пен әлеуметтік қатынастардың әртүрлі салаларындағы кең ауқымды өмірлік мәселелерді шешу үшін пайдалану қабілеті.

Бастауыш білім деңгейі – мектептегі тәрбиенің іргетасы, өйткені дәл осы жерде болашақ азаматтың жеке тұлғасын қалыптастырудың іргетасы қаланады.«Функционалдық сауаттылық» ұғымы соңғы уақытта функционалдық сауаттылықты дамыту мәселесінің дамуына байланысты маңызды өзектілік пен жаңа мазмұнға ие болды. Бастауыш білім беруде функционалдық сауаттылықты дамыту қазіргі кезеңде мұғалімдердің өзекті міндеті болып табылады. Пәндік білім, іскерлік, дағдыға негізделген бастауыш сынып пәндері арқылы функционалдық сауаттылықты қалыптастыру және дамыту процесі ойлау қабілетін қалыптастыру негізінде жүзеге асырылады.

Білім берудің бастапқы кезеңінде талдау, жинақтау, салыстыру, жалпылау, жіктеу, қорытынды жасау, жүйелеу, теріске шығару, шектеу сияқты логикалық әдістерді қолдана отырып, әрбір баланың ойлау қабілетін дамыту маңызды. Функционалдық сауаттылық – баланың мәтіннен ақпарат алу үшін, мұндай ақпаратты нақты қарым-қатынаста, мәтіндер мен басқа хабарламаларды пайдалана отырып, қарым-қатынаста беру үшін оқу және жазу дағдыларын еркін пайдалану мүмкіндігін білдіретін ұғым.Ал функционалдық сауаттылықтың негізі бастауыш мектепте қаланады. Сөйлеу әрекетінің әртүрлі түрлеріне - сөйлеу және тыңдау, жазу және оқу бойынша қарқынды жаттығулар бар; бастауыш сынып оқушыларының оқудағы құзіреттілік тәсілін жүзеге асыратын сауаттылық іс-әрекет әдістерін қалыптастыру.

Негізгі функционалдық сауаттылық дағдысы оқу сауаттылығы болып табылады. Қазіргі қоғамда ақпаратпен жұмыс істей білу (ең алдымен оқу) табысқа жетудің алғы шартына айналады.Оқу санасын дамытуға үлкен көңіл бөлу керек. Саналы оқу – тұлғаның өзін-өзі дамытуының негізі – сауатты оқитын адам мәтінді түсінеді, мазмұнын ой елегінен өткізеді, өз ойын жеңіл жеткізеді, еркін сөйлеседі. Саналы оқу қазақ тілі сабақтарында және көркем оқуда табысқа жетудің негізін ғана емес, сонымен қатар кез келген пәндік салада табысқа жетудің кепілі, негізгі құзыреттіліктерді дамытудың негізі болып табылады.

Оқу функционалдық сауаттылығының негізгі түрлері:

қарым-қатынас сауаттылығы –

сөйлеу әрекетінің барлық түрлерінде еркін сөйлеу;

басқа біреудің ауызша және жазбаша сөзін барабар түсіну қабілеті;

ауызша және жазбаша сөйлеуде, сондай-ақ сөйлеудің ауызша және жазбаша түрлерінің ерекшеліктерін біріктіретін компьютерлік сөйлеуде өз ойын өз бетінше жеткізу;

ақпараттық сауаттылық –

оқулықтар мен анықтамалықтардан ақпаратты іздеу, интернеттен және оқу компакт-дискілерінен, сондай-ақ басқа да әртүрлі көздерден ақпарат алу, ақпаратты өңдеу және жүйелеу және оны әртүрлі тәсілдермен ұсыну мүмкіндігі;

белсенділік сауаттылығы -

Бұл ұйымдастырушылық қабілеттердің (реттеушілік басқару және бақылау) және дағдыларының көрінісі, атап айтқанда іс-әрекеттің мақсатын қою және ауызша тұжырымдау, жоспарлау және қажет болған жағдайда оны өзгерту, осы өзгерістерді ауызша негіздеу, өзін-өзі бақылауды жүзеге асыру, өзін-өзі -бағалау, өзін-өзі түзету.

Бастауыш сынып оқушыларының оқуға деген қызығушылығын арттыру , қызықтыра білу, ол ең әуелі мектеп үрдісінде қалыптасады. Бастауыш сынып оқушыларының танымдық қабілеттері, яғни есте сақтау, қабылдау, байқағыштық, елестету, ойлау оқу процесінде, сонымен қатар сыныптан тыс орындалатын іс-шараларда дамиды. Қазіргі таңда жаттанды дүние емес, керісінше мән-мағынасын терең түсіне отырып меңгерген білімін тұрмыста қажетіне жарата алуына бағыттауға баса назар аударылады.Жеке тұлғаның қоғамдық өмірге қатысып,өзінің білімі мен мүмкіндігін дамыту үшін мақсатқа жетуде мәтінді түсіну, қолдану, ойлану, байланыстыру қабілеті болуы керек.Мәтіндегі сөздер мен сөз тіркестерінің мағынасы мен мазмұнын ой мен сананың нәтижесінде қабылдай отырып, одан қажетті деректі түсініп, сұрыптап алуы қажет.

Бастауыш сыныпта оқушылардың мәтінді оқу және түсіну деңгейін қалыптастыру және интеллектуалды мүмкіндіктерін дамыту мақсаты жүзеге асырылады.Өйткені осы кезең білім алушының дамуының негізгі кезеңі болып есептеледі.Осы жаста білім алушының оқу дағдысы олардың білім алуының маңызды құралына айналуы тиіс.

Оқытылатын мәтіндер бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығушылық қабілетін дамытуға жағдай жасай отырып, білім алушыны ізденімпаздыққа және өзіне сенімді болуға, оқу сауаттылығының деңгейін қалыптастыруға бағытталған болуы керек.Осы мәтіндерді оқи отырып, оқушылар өздерінің дамуындағы көптеген жетістіктерге қол жеткізетін болады. Білім алушының оқуға деген қызығушылығы артады, мүмкіндігі ашылып, жеке тұлға ретінде дамуына әсері етеді.

Білім алушылардың көпшілігі мәтіннің негізгі идеясын жақсы таба алғанымен, мәтінге өз көзқарасын білдіруде немесе баға беруде қиналады. Яғни, білім алушы мәтінді сыни тұрғыдан оқи алмайды, мазмұнын талдай алмайды.Сондықтан білім алушының мәтінді оқу және түсіну деңгейін қалыптастыру және интеллектуалды мүмкіндіктерін дамыту қажеттілігі туындайды.Мұнда бастауыш сынып мұғалімдеріне оқушылардың танымдық қызығушылық қабілетін дамыту, мәтінмен жұмыс жасау дағдыларын дамыту, оқу сауаттылық деңгейін қалыптастыру сияқты аса жауапкершілікті қажет ететін міндеттер жүктеледі.Осы міндеттерді жүзеге асыру барысында оқушылардың оқу жылдамдығы, оқуға деген қызығушылығы артады, берілген мәтінді түсініп оқуы, мәтінмен жұмыс жасай білуі, маңызды деректерді есте сақтауы мен білім,білік дағдылары қалыптасады.

Заман талабы оқушылардың бойына түйінді құзыреттіліктерді қалыптастыру болып табылады. Тіл дамытуда оқудың рөлі өте үлкен, ол балаға білім береді, тілін, ой-өрісін дамытады, тәрбиелейді.Сондықтан берілген мәтіндердің тәрбиелік мәні болуы тиіс.Оқушылардың дүниетанымын кеңейтетін мәліметтер нақты, түсінікті, қабылдауға қиын емес болуы қажет. Сонымен қатар, жеңілден – қиынға қағидасы сақталғаны жөн. Оқуды дамытуда әдістемелік әдістерді жүйелі және мақсатты түрде қолданған жағдайда оқушының дербес оқуын қалыптастыруға үлес қосады.Сондықтан бүгінгі таңда оқушылардың оқу құзыреттілігін қалыптастыру өте маңызды міндет.Осыған байланысты ұстаздар алдында оқушыларды оқуға қызықтыру мақсатында әдіс-тәсілдерді жаңартып отыру, оны тиімді қолдана білу міндеті тұр.Оқушыларды оқуға қызықтыруға дариядай терең білім, биік парасаттылық, талмас еңбекқорлық, таза ниет керек.