География 9-сынып ( Алматы. «Мектеп» баспасы, 2019ж Авторлары: Ш.Т. Толыбекова, Г.Е.Головина, С.С. Козина, Е.А.Ахметов)

Биосфера

Қазақстанның табиғат зоналары мен биіктік белдеулері

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың түрлері

9.3.4.1 Қазақстанның табиғат зоналары мен биіктік белдеулеріне салыстырмалы талдау жасайды7

9.3.4.2 қорықтар, қорықшалар, ұлттық саябақтар ерекше қорғалатын аумақтарының құрылу мақсатын түсіндіреді

Тапсырма 1. «Тұлғаны таны» .

Т

Қазақстан аумағының солтүстіктен оңтүстікке қарай табиғат зоналарының ауысу түрлерін ата ?

2.

1.

4.

3.

Тапсырма 3 «Жұптас-ойлан-бөліс»

Тапсырма 4. «Графикалық бейне»

Кенді Алтай тауынғы биіктік белдеулікті сызып көрсет?

Тапсырма 5. «Термин сөз»

Азоналық дегеніміз?

Дұрыс жауаптар

Тапсырма 1. «Тұлғаны таны» .

Топырақ зерттеуші В.В.Докучаев

Неміс табиғат зерттеушісі А.Гумбольдт

Климат пен өсімдіктің өзгерісін талдай отырып, олардың арасындағы тығыз байланыстың бар екенін анықтады.

Зоналылықтың жалпы табиғат заңы екенін дәлелдеді.

Т

Қазақстан аумағының солтүстіктен оңтүстікке қарай табиғат зоналарының ауысу түрлерін ата ?

2.

1.

4.

3.

1. Орманды дала

2. Дала

3. Шөлейт

4. Шөл

Тапсырма 3 «Жұптас-ойлан-бөліс»

Үстірт — батыста Маңғыстау түбегі мен Қарабұғазкөл шығанағы, шығыста Арал теңізі мен Әмудария атырауы аралығын алып жатқан дөңесті аймақ.

Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығыс бағытта 550 — 600 км-ге созылған, ені 300 — 400 км. Ауданы 200 мың км². Үстірттің орташа биіктігі 150 — 200 м, оңтүстік-батысындағы ең биік жері 341 м (Мұзбел жоны). Тұран ойпатында орналасқан, геологиялық құрылымы ұқсас. Үстірттің солтустікте бөлігі мен шығыс бойлықтың 56 °C-қа дейінгі батыс бөлігі Қазақстан аумағына кіреді (Маңғыстау облысы), қалғаны Өзбекстан жерінде.

Үстірт төңірегіндегі жазықтан тік жарлы кемер бойынша көтерілген және үсті жалпақ, жазық дөң күйінде. Үстірт жазығында аласа жондар және оларды бір-бірінен бөліп жатқан ойыс, ойпаттар кездеседі. Үстірттің орталығы бөлігінде Қарабауыр жоны бар. Ең ойыс жерлерін сор басқан, мысалы, солтүстігіндегі Қаратүлей, Жауынқұдық, Асмантай-Матай, Қосбұлақ ойыстарында, оңтүстігіндедегі Ассеке-Аудан ойысында сор басқан ойпаттар көп. Орт., шығыс, оңтүстігінде әктас, гипстің суда еруінен пайда болған ұзың 5 — 25, тереңдегі 1 — 2 м үңгірлер (Балаұйық үңгірі), қазаншұңқырлар кездеседі.

Үстірт шөл аймағында жатқандықтан жазы ыстық (шілденің орташа температурасы 29 °C, кейде 40 °C, одан да жоғары), қысы салқын (қаңтардың орташа температурасы –12, кейде –25 — 30 °C), ауасы құрғақ (30 — 60%), жауын-шашыны аз (150 мм), желі күшті әрі ұзақ уақыт соғады, қардың қалынд. 10 см-ге жуық. Қыста кенет күн жылынып, қар еріп, қатып көктайғақ болады, боран соғады.

Үстіртте өзен, тұщы көл тіпті жоқ, бірақ ауыз суға, жер суландыруға жарамды жер асты суының мол қоры анықталды (Үстірт артезиан алабы).

Сұр, бозғылт қоңыр топырағында жусан, бұйырғын, сораң, т.б. шөптер сирек өседі, ойыс-ойпаттарында сарсазан, баялыш, қара сексеуіл тоғайлары кездеседі. Құмды өңірінде теріскен, жүзгін, еркекшөп, т.б. өседі.

Жануарлар дүниесінен бауырымен жорғалаушылар, тышқан, қоян, бөкен, қарақұйрық, т.б. мекендейді.

Тапсырма 4. «Графикалық бейне»

Кенді Алтай тауынғы биіктік белдеулікті сызып көрсет?

152бетте, 52-сурет бойынша кескінін сызу.

Тапсырма 5. «Термин сөз»

Азоналық дегеніміз- зоналық белгілі бір аумақтағы анықталған ерекшеліктермен байланысы жоқ табиғат құбылыстары таралған жерлерде бұзылады. Өсімдіктер жамылғысы өзіне осы зонаға тән емес өсімдіктерді қосып алса азоналық деп аталады.