Білім алушылардың дағдыларын дамыту үшін кері байланысты қалай ұйымдастыруға болады?

Садыкова Салохат Фаридовна

Түркістан облысы, Мақтаарал ауданы

М.Тұрсын-Заде атындағы №56 ЖББМ КММ

Бастауыш сынып мұғалімі

Білім алушылардың дағдыларын дамыту үшін кері байланысты қалай ұйымдастыруға болады?

Сабақ барысында оқушының қатесін уақытында байқап, оған дұрыс бағыт көрсету – мұғалімнің маңызды міндеттерінің бірі. Мектеп оқушыны алған білімін қолдануға, өз ойын дәлелдеуге, мәселені шешуге, ақпаратты талдауға, өз әрекетін бағалауға және жаңа жағдайда шешім қабылдауға үйретуі қажет. Осы дағдыларды дамытуда кері байланыстың орны ерекше. Кері байланыс мұғалім мен білім алушы арасындағы қарапайым пікір алмасу емес, оқушының оқу әрекетін түсінуіне және оны әрі қарай жетілдіруіне мүмкіндік беретін педагогикалық құрал болып табылады. Дұрыс ұйымдастырылған кері байланыс оқушыға өзінің жетістігін көруге, қателерінің себебін анықтауға және келесі қадамын жоспарлауға көмектеседі.

Кері байланыстың негізгі мақсаты – оқушыға тек оның нәтижесін айту емес, сол нәтижені қалай жақсартуға болатынын көрсету. Мысалы, «Жауабың дұрыс емес» деген қысқа пікір оқушыға нақты бағыт бермейді. Оның орнына мұғалім «Жауапта негізгі ой дұрыс көрсетілген, бірақ оны дәлелдейтін мысал жетіспейді. Келесіде жауабыңа бір нақты мысал қосып көр» деп түсіндіре алады. Мұндай кері байланыс оқушыға өзінің қатесін түсінуге және оны түзету жолын анықтауға мүмкіндік береді.

Кері байланысты ұйымдастырудың алғашқы шарты – оның оқу мақсатына сәйкес болуы. Мұғалім ең алдымен оқушы қандай дағдыны қалыптастыруы керек екенін анықтауы қажет. Егер мақсат мәтінді талдау дағдысын дамыту болса, кері байланыс оқушының мәтіндегі негізгі ойды анықтауы, дәлел келтіруі және қорытынды жасауы сияқты әрекеттеріне бағытталуы тиіс. Ал егер мақсат есеп шығару дағдысын дамыту болса, мұғалім тек соңғы жауапқа емес, есепті шығару жолына, қолданылған формулаға және логикалық қадамдарға назар аударуы керек.

Кері байланыс нақты әрі түсінікті болғаны маңызды. Жалпы сипаттағы «Жақсы», «Нашар», «Толықтыр», «Қайтала» сияқты пікірлер оқушыға жеткілікті ақпарат бермейді. Кері байланыста оқушының нақты жетістігі мен жақсартуды қажет ететін тұсы көрсетілуі керек. Мысалы, «Сен мәтіннің негізгі идеясын дұрыс анықтадың. Енді автордың ойын дәлелдейтін екі мысалды мәтіннен тауып көрсет» деген пікір оқушыға келесі әрекетін нақты түсіндіреді.

Кері байланыстың маңызды ерекшелігі – оның уақытында берілуі. Оқушы өз жұмысын орындағаннан кейін ұзақ уақыт өткен соң алынған пікірдің тиімділігі төмендеуі мүмкін. Себебі оқушы тапсырманы орындау барысында қандай оймен жұмыс істегенін ұмытып қалуы ықтимал. Сондықтан мүмкіндік болған жағдайда мұғалім кері байланысты тапсырма орындалып жатқан кезде немесе одан кейін бірден бергені дұрыс. Бұл оқушыға қатесін сол сәтте түсініп, түзетуге мүмкіндік береді.

Білім алушылардың дағдыларын дамыту үшін ауызша кері байланысты тиімді пайдалануға болады. Сабақ барысында мұғалім оқушының жауабына бірден пікір білдіріп, оны әрі қарай ойлануға бағыттай алады. Мысалы, «Бұл ойыңды қандай дәлелмен негіздей аласың?», «Басқа шешу жолы болуы мүмкін бе?», «Бұл жауапты қалай тексеруге болады?» деген сұрақтар оқушыны дайын жауапты күтпей, өздігінен ойлауға үйретеді. Мұндай сұрақтар әсіресе сыни ойлау, зерттеу және мәселе шешу дағдыларын дамытуға ықпал етеді.

Жазбаша кері байланыс та оқушының оқу дағдысын жетілдіруде маңызды. Мұғалім дәптерге немесе орындалған тапсырмаға пікір жазғанда, барлық қатені бірден көрсетіп шығу міндетті емес. Ең маңызды, оқу мақсатына әсер ететін тұстарға назар аударған дұрыс. Егер оқушының жазба жұмысында бірнеше қате болса, мұғалім олардың белгілі бір түрін таңдап, оқушының өзіне қалған ұқсас қателерді табуға мүмкіндік бере алады. Бұл тәсіл оқушының өз жұмысын тексеру және қателерін анықтау қабілетін дамытады.

Өзін-өзі бағалау мен өзара бағалау да кері байланыстың тиімді түрлеріне жатады. Оқушы өз жұмысын белгіленген критерийлер арқылы бағалағанда, өзінің нәтижесіне сырт көзбен қарауды үйренеді. Мысалы, оқушы «Мен тапсырманың барлық бөлігін орындадым ба?», «Мен өз жауабымды дәлелдей алдым ба?», «Қай жерде қиналдым?» деген сұрақтарға жауап бере алады. Өзара бағалау кезінде оқушылар бір-бірінің жұмысын белгіленген критерийлер негізінде қарастырады. Бұл олардың тек бағалау дағдысын емес, пікір білдіру және өзгенің еңбегін құрметтеу мәдениетін де қалыптастырады.

Кері байланыс оқушының жас ерекшелігіне және дайындық деңгейіне сәйкес ұйымдастырылуы қажет. Бастауыш сынып оқушылары үшін қысқа, түсінікті және көрнекі кері байланыс тиімді болуы мүмкін. Ал жоғары сынып оқушыларына өз жұмысын талдауға мүмкіндік беретін күрделірек сұрақтар мен рефлексиялық тапсырмалар ұсынылады. Сонымен қатар әр оқушының жеке ерекшелігін ескеру маңызды. Бір оқушыға қысқа нұсқау жеткілікті болса, екінші оқушыға қатесін түзету жолын қосымша түсіндіру қажет болуы мүмкін.

Кері байланыс тек кемшілікті көрсетуге бағытталмауы тиіс. Оқушы өзінің не нәрсені дұрыс орындағанын да білуі керек. Жетістікті атап көрсету оның қандай әрекетті жалғастыру қажет екенін түсінуіне көмектеседі. Мысалы, «Сен мәселені шешудің дұрыс жолын таңдадың және есептеу қадамдарын жүйелі көрсеттің. Енді соңғы жауабыңды өлшем бірлігімен жазуға назар аудар» деген пікір нақты әрі теңгерімді болып табылады. Мұнда оқушының жетістігі де, келесі қадамы да көрсетілген.

Кері байланысты ұйымдастыруда «келесі қадам» қағидасының маңызы зор. Мұғалімнің пікірі оқушыны тек өткен жұмысты бағалауға емес, келесі әрекетке бағыттауы керек. Оқушы кері байланысты алғаннан кейін оны пайдаланып, жұмысын қайта қарауға, түзетуге немесе жетілдіруге мүмкіндік алуы қажет. Егер мұғалім қателерді көрсетіп, бірақ оларды түзетуге уақыт бермесе, кері байланыстың дамытушылық мүмкіндігі толық пайдаланылмайды.

Цифрлық технологиялар да кері байланысты ұйымдастырудың мүмкіндіктерін кеңейтеді. Онлайн тапсырмалар, электрондық платформалар, интерактивті тесттер және цифрлық құжаттар арқылы оқушы өз нәтижесін жылдам көре алады. Дегенмен технологияның өзі кері байланысты автоматты түрде сапалы етпейді. Ең маңыздысы – берілген ақпараттың оқушыға түсінікті болуы және оның әрі қарай жұмыс істеуіне бағыт беруі. Сондықтан цифрлық құралды таңдағанда оның оқу мақсатына сәйкестігіне назар аудару қажет.

Мұғалім үшін де кері байланыс маңызды. Оқушылардың жауаптары мен қателері педагогке өзінің оқыту әдістерін бағалауға мүмкіндік береді. Егер көптеген оқушы бір тапсырманы орындауда бірдей қиындыққа тап болса, мәселе тек оқушылардың білімінде емес, тапсырманың түсіндірілуінде немесе оқыту тәсілінде болуы мүмкін. Мұндай жағдайда мұғалім келесі сабақта тақырыпты басқа әдіспен түсіндіріп, қосымша тапсырмалар ұсынуы қажет. Осылайша кері байланыс оқушының ғана емес, педагогтің де кәсіби дамуына әсер етеді.

Қорытындылай келе, кері байланыс – білім алушылардың дағдыларын дамытатын маңызды педагогикалық құрал. Оның тиімділігі нақты мақсатқа бағытталуына, уақытында берілуіне, түсінікті болуына және оқушыға келесі қадамын анықтауға көмектесуіне байланысты. Кері байланыс арқылы оқушы өз жетістігін таниды, қателерін түсінеді, оларды түзету жолдарын іздейді және оқуына жауапкершілікпен қарауды үйренеді. Мұғалімнің міндеті – кері байланысты баға қоюмен шектемей, оны оқушының алға жылжуына ықпал ететін үдеріске айналдыру. Жүйелі ұйымдастырылған кері байланыс нәтижесінде білім алушылардың сыни ойлау, өздігінен оқу, мәселені шешу, коммуникация, өзін-өзі бағалау және рефлексия жасау дағдылары біртіндеп дамиды. Сондықтан кері байланыс сабақтың соңындағы қосымша әрекет емес, бүкіл оқу үдерісінің маңызды бөлігі ретінде қарастырылуы тиіс