"Жамбыл облысы әкімдігінің білім басқармасы Тараз қаласының білім бөлімінің оқушылар сарайы" КММ

Әдістемелік құрал

«Болашақ мамандыққа бағдар: Қосымша білім беру жүйесіндегі бейіндік дайындық»

Директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары

Ашибаева Асем Есенжоловна.

Алматы 2025 ж

ӘОЖ 379

КБЖ 74.262.27

Ж 19

"Жамбыл облысы әкімдігінің білім басқармасы

Тараз қаласының білім бөлімінің оқушылар сарайы" КММ

Директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары

Ашибаева Асем Есенжоловна.

– Алматы: «Білім әлемі» редакциясы, 2025. Ж.

ISBN 978 - 601 - 341 - 501 – 14

Пікір берушілер:

Қазақ Ұлттық қыздар педагогикалық университетінің

оқытушысы,п.ғ.к., қауымдастырылған профессор м.а. Карсыбаева

Раиса Канабековна Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық

университетінің «Педагогика және психология» кафедрасының

кандидаты ТекесбаеваАнар

Ұсынылып отырған оқулық қазіргі заман талабына сай білім беру

саласындағы жаңашыл оқытушыға қойылатын талап та жаңашыл

болатыны сөзсіз. Оқытушы алдындағы басты міндет – оқытудың әдіс-

тәсілдерін үнемі жетілдіріп және жаңа педагогикалық технологияларды

меңгере отырып, еліміздің жарқын болашағын жасайтын білімді де білікті,

бәсекеге қабілетті тұлға қалыптастыру. Жаңа технологияларды меңгеру

мұғалімнің кәсіптік, рухани, азаматтық және басқа да көптеген адами

келбетінің қалыптасуына игі әсерін тигізеді, өзін – өзі дамытып,

оқу үрдісін тиімді ұйымдастыруға көмектеседі. Бүгінгі күні инновациялық

әдістер мен ақпараттық технологиялар қолдану арқылы оқушының ойлау

қабілетін арттырып, ізденушілігін дамытып, қызығушылығын тудыру,

белсенділігін арттырудың ең негізгі мақсат болып айқындалады.

ӘОЖ 379

КБЖ 74.262.27

Ж 19

ISBN 978 - 601 - 341 - 501 – 14

© Ашибаева Асем Есенжоловна.

© ИП «Білім әлем»

Мазмұны

1. Алғыс сөз

2. Кіріспе

3. Мамандық дегеніміз не?

4. Мамандық таңдау – өмірлік маңызды шешім

5. Өзін-өзі тану және кәсіби бағдар

6. Еңбек нарығы және болашақ мамандықтар

7. Гуманитарлық және техникалық бағыттар

8. Колледж бе, әлде университет пе?

9. Жоғары оқу орындары мен мамандықтар жайлы ақпарат

10. Шетелде білім алу мүмкіндіктері

11. Мамандық пен өмір салты арасындағы байланыс

12. Заманауи кәсіптер: ІТ, дизайн, медиа

13. Soft skills және Hard skills түсінігі

14. Ерте кәсіби бағыттылықтың маңызы: Қосымша білім беру орталығында директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасарының рөліАта-ананың мамандық таңдаудағы рөлі

15. Мамандық таңдауда жиі кездесетін қателіктер

16. Қосымша білім беру – мамандыққа апарар көпір

17. Қортынды

18. Пайдаланылған әдебиттер

Кіріспе

Қазіргі таңда қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуы мен еңбек нарығындағы үнемі өзгеріп отыратын талаптар білім беру жүйесіне де жаңа міндеттер жүктеуде. Осы өзгерістер аясында мектеп оқушыларына болашақ мамандықты саналы түрде таңдауға бағыт-бағдар беру – өзекті мәселелердің біріне айналып отыр. Әсіресе, 15-17 жас аралығындағы жоғары сынып оқушылары үшін бұл кезең – кәсіби өзін-өзі анықтау мен болашақ өмірлік жолын айқындаудың шешуші сәті.

Қосымша білім беру жүйесі – оқушылардың әлеуетін ашуға, олардың жеке қабілеттерін дамытуға, шығармашылық және кәсіби бағдарын қалыптастыруға мүмкіндік беретін маңызды білім беру алаңы. Бұл жүйеде бейіндік дайындық – жастарды болашақ мамандыққа бағыттаудың, өзіне лайық кәсіпті таңдауға көмектесудің тиімді жолы ретінде қарастырылады. Бейіндік бағыттағы жұмыстар оқушының қабілетін, қызығушылығын, тұлғалық ерекшеліктерін ескеріп, кәсіби жолын саналы таңдауға ықпал етеді.

Ұсынылып отырған әдістемелік құралдың басты мақсаты – қосымша білім беру орталықтарында қызмет ететін директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасарларына, педагог-психологтарға және кәсіби бағдар жұмысына тартылған басқа да мамандарға әдістемелік қолдау көрсету. Құралда кәсіби бағдар берудің теориялық негіздері, оқушылармен жұмыс жүргізудің заманауи тәсілдері, диагностикалық әдістемелер, тренингтік жаттығулар мен кәсіби сынамалар ұсынылған. Сондай-ақ, оқушылардың жеке траекториясын қалыптастыру, еңбек нарығының сұранысына сай бағыттарды анықтау жолдары қарастырылған.

Жас ұрпақтың өз болашағын дұрыс жоспарлап, кәсіби жағынан қалыптасуы үшін тек білім ғана емес, сонымен қатар уақтылы және сапалы кеңес те қажет. Осы тұрғыда кәсіби бағдар беруші мамандардың рөлі ерекше. Олар оқушыларға тек мамандықтар жайлы мағлұмат беріп қана қоймай, олардың ішкі әлеуетін ашуға, сенімділік пен қызығушылықты оятуға көмектеседі. Бұл құрал дәл осындай мамандардың жұмысын жүйелеуге, сапалы әрі нәтижелі жүргізуге септігін тигізеді.

Құралдың мазмұны Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы стратегиялық құжаттарына, сондай-ақ шетелдік тәжірибеге сүйене отырып жасалған. Қазіргі білім берудегі құндылықтар мен бәсекеге қабілеттілік талаптарына сай, оқушының жеке даму жолын анықтауға мүмкіндік беретін нақты әдістер ұсынылған.

Сонымен қатар, бұл жинақта еңбек нарығындағы үрдістерге, сұранысқа ие мамандықтарға, болашақтың кәсіптеріне шолу жасалып, олармен байланысты бағыттарды таңдау жолдары қарастырылған. Мамандық таңдаудағы жіберілген қателіктердің алдын алу – жасөспірімнің болашағына тікелей әсер ететін маңызды фактор. Сондықтан бұл әдістемелік құралдың мазмұны теория мен практиканы ұштастырып, нақты қолдануға болатын құралдар жиынтығынан тұрады.

Болашақ ұрпақтың кәсіби әлеуетін дұрыс бағыттау – ел болашағының негізін қалау. Сол себепті де бұл әдістемелік құрал педагогикалық қауымдастыққа, қосымша білім беру ұйымдарына және кәсіби бағдар беру саласында жұмыс істейтін мамандарға пайдалы болады деп сенеміз.

Мақсаты:

15–17 жас аралығындағы оқушылардың қабілеті мен қызығушылығына сай болашақ мамандығын саналы түрде таңдауына ықпал ету үшін қосымша білім беру жүйесінде бейіндік дайындық бағытындағы жұмысты ұйымдастыруға әдістемелік қолдау көрсету.

Міндеттері:

1. Қосымша білім беру ұйымдарында бейіндік бағыттағы кәсіби бағдар беру жұмысының мазмұнын айқындау;

2. Жасөспірімдердің кәсіби қызығушылығын, бейімділігін анықтау әдістерімен таныстыру;

3. Оқушылардың жеке қабілеттерін дамытуға бағытталған кәсіби сынамалар мен тренингтер үлгілерін ұсыну;

4. Еңбек нарығының сұранысына сай бағыттарды таныстырып, заманауи мамандықтарға шолу жасау;

5. Кәсіби бағдар жұмысының сапасын арттыру үшін педагог-психологтар мен бейіндік бағыттағы мамандарға тәжірибелік көмек беру.

Өзектілігі:

Қазіргі таңда жастар арасында мамандықты кездейсоқ немесе ата-ана, қоршаған орта ықпалымен таңдау жағдайлары жиі кездеседі. Мұндай жағдайда жастар болашақ еңбек жолында қателікке ұрынып, кәсіби бейімделу қиындықтарын бастан кешіреді. Осыған байланысты мектеп жасындағы оқушыларға мамандықты ерте бастан жүйелі түрде таныстыру, олардың жеке ерекшеліктеріне сай бағыт ұсыну — бүгінгі білім беру жүйесінің маңызды міндетіне айналып отыр. Қосымша білім беру ұйымдары осы бағыттағы жұмысты тиімді жүргізуге кең мүмкіндіктер ұсынады.

Жаңашылдығы:

• Құралда кәсіби бағдар берудің психологиялық, әлеуметтік және практикалық тұстары бір арнада тоғыстырылған;

• Жасөспірімдердің қызығушылығын арттыруға бағытталған интерактивті әдістер, кәсіби сынамалар мен тренинг үлгілері ұсынылған;

• Еңбек нарығындағы жаңа үрдістер мен сұранысқа ие заманауи мамандықтар бойынша шолу жасалған;

• Оқушылардың болашақ мамандығын таңдауда жеке оқу траекториясын қалыптастыру жолдары көрсетілген.

Күтілетін нәтиже:

• Оқушылар өз қабілеті мен қызығушылығына сәйкес болашақ мамандығын саналы түрде таңдай алады;

• Қосымша білім беру ұйымдарында бейіндік дайындық жұмысы жүйеленеді;

• Педагог-психологтар мен бағыт беруші мамандар кәсіби бағдар берудің тиімді әдістерін қолдана алады;

• Мектеп пен қосымша білім беру мекемелері арасындағы байланыс нығаяды;

• Еңбек нарығы мен мамандықтар әлемі туралы оқушылардың танымы артып, еңбекке деген дұрыс көзқарас қалыптасады.

Нормативтік бағыты

Тұрақталу бөлімі

бағалау критерийлері

Мамандық дегеніміз не?

Мамандық — бұл адамның белгілі бір салада тұрақты түрде айналысатын, білімі мен қабілетіне сай келетін еңбек түрі. Мамандық тек еңбек көзі немесе табыс табу құралы ғана емес, адамның өмірлік жолы, өзін-өзі жүзеге асыруының негізгі құралы, қоғамдағы орнын айқындайтын маңызды фактор болып саналады. Мамандық таңдау — әр адамның өміріндегі ең маңызды әрі жауапты қадамдардың бірі. Бұл таңдау адамның болашағына, өмір салтына, қоғаммен қарым-қатынасына, өз-өзіне деген сеніміне тікелей әсер етеді.

15–17 жас аралығы — оқушының жеке тұлға ретінде қалыптасып, өз болашағы жайлы ойлана бастайтын шешуші кезеңі. Осы уақытта оқушылардың басым бөлігі болашақ мамандығы туралы ойланып, әртүрлі нұсқалар арасынан таңдау жасауға тырысады. Бірақ олардың барлығы бірдей бұл таңдауға дайын емес. Себебі, мамандық таңдауда олар тек танымалдылыққа, ата-ана пікірі мен достарының ықпалына, әлеуметтік желідегі трендтерге немесе материалдық табыс көзіне сүйеніп жатады. Бұл жағдай көптеген жағдайда мамандық таңдауда қателікке әкеліп соғады. Сондықтан дәл осы кезеңде оқушыларға кәсіби бағдар беру, бағыт-бағдар сілтеу – педагогикалық және психологиялық тұрғыда маңызы зор жұмыс.

Қосымша білім беру орталығында директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде менің басты міндеттерімнің бірі – 15–17 жас аралығындағы оқушыларға кәсіби бағдар беру, мамандық әлемімен таныстыру, олардың жеке қызығушылықтары мен қабілеттеріне сай келетін бағыттарды анықтауға көмектесу. Бұл жұмыс жүйелі түрде, ғылыми-педагогикалық негізде, психологиялық қолдаумен және инновациялық әдіс-тәсілдермен жүзеге асады.

Мамандық таңдау – тек ақпарат беру емес, ол кешенді қолдауды талап ететін ұзақ процесс. Оқушылардың кәсіби бағыт-бағдарын айқындауда бірнеше кезеңнен тұратын жоспарлы жұмыс қажет. Бірінші кезеңде оқушының тұлғалық ерекшеліктерін, қызығушылықтарын, бейімділіктерін анықтау мақсатында диагностикалық жұмыстар жүргізіледі. Бұл үшін арнайы кәсіби бағдар беру тесттері, психологиялық сауалнамалар, анкета мен бақылау әдістері қолданылады. Екінші кезеңде оқушыларға әртүрлі мамандықтар мен салалар туралы толық әрі нақты ақпарат беріледі. Мамандықтардың қыр-сыры, қажетті қабілеттер, оқу орындары, еңбек нарығындағы сұраныс пен болашағы жайлы мәліметтермен қамтамасыз етіледі. Бұл оқушылардың саналы түрде шешім қабылдауына мүмкіндік береді.

Келесі кезеңде оқушыларды кәсіптік ортаға жақындату жұмыстары жүргізіледі. Бұл мақсатта кәсіпорындарға экскурсиялар, мамандармен кездесулер, практикалық шеберлік сағаттары, тренингтер, дебаттар, форумдар ұйымдастырылады. Сонымен қатар, қосымша білім беру орталықтарындағы үйірмелер, бейіндік курстар, жобалық оқыту арқылы оқушылар белгілі бір салада өздерін сынап көруге мүмкіндік алады. Бұл олардың мамандыққа деген көзқарасын нақтылап, ішкі сенімін қалыптастыруға септігін тигізеді.

Мамандыққа бағыт-бағдар беру жұмыстары тек оқушылармен шектеліп қалмауы тиіс. Бұл үдеріске ата-аналарды тарту да аса маңызды. Көп жағдайда ата-аналар баланың болашағы үшін шешім қабылдауға тырысады. Бірақ олардың таңдауы әрқашан баланың қызығушылығына сәйкес келе бермейді. Сондықтан ата-аналармен де жүйелі ақпараттық-түсіндіру жұмыстары жүргізіліп, олардың кәсіби бағдар берудегі рөлін дұрыс бағыттау қажет. Ата-аналарға арналған семинарлар, тренингтер, ашық есік күндері, мамандықтар жәрмеңкесі сияқты іс-шаралар осы мақсатта ұйымдастырылады.

Қазіргі қоғамда жаңа мамандықтар пайда болып, еңбек нарығының талаптары үнемі өзгеріп отырады. Сондықтан кәсіби бағдар беру жұмыстары өзекті әрі заманауи трендтерге сай болуы тиіс. Дәстүрлі әдістермен қатар, цифрлық платформалар, онлайн тесттер, бейнесабақтар, виртуалды экскурсиялар, кәсіптік симуляциялар сияқты интерактивті құралдар кеңінен қолданылады. Бұл оқушылардың қызығушылығын арттырып, кәсіби бағдарлау үдерісін тиімді етеді.

Мамандық таңдау – адамның ішкі әлеуетін жүзеге асыруының, өзін табуының, бақытты әрі табысты өмір сүруінің негізі. Сондықтан бұл таңдауға немқұрайлы қарауға болмайды. Көптеген оқушылар өз қабілеттерін толық білмей, сыртқы факторлардың ықпалымен таңдаған мамандығында оқып жүріп, кейін басқа салаға кетіп жатады. Бұл олардың уақытын, күш-жігерін зая кетіреді. Ал кейбір жастар таңдаған мамандығына қызықпауынан оқуын аяқтамай тастап кетіп, қоғамға бейімделе алмайды. Мұндай жағдайларды болдырмау үшін кәсіби бағдарлау жұмыстары үздіксіз, жоспарлы, мақсатты және жеке-бағдарлы болуы қажет.

Мен директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде әр оқушының болашағына деген жауапкершілікті терең сезінемін. Әр оқушы – жеке тұлға, оның өзіндік қызығушылықтары, арманы, талпынысы бар. Біздің міндетіміз – сол арманның жандануына жағдай жасау, бағыт көрсету, қолдау білдіру. Біз мамандықты үйретпейміз, бірақ дұрыс жолды таңдауға мүмкіндік береміз. Бұл – үлкен сенім мен кәсіби шеберлікті талап ететін маңызды қызмет.

Кәсіби бағдар жұмыстарының тиімді болуы үшін әртүрлі стратегиялар мен әдістер қолданылады. Олардың қатарында "Мамандық картасы", "Өз болашағымды жобалаймын", "10 жылдан кейінгі өзімді елестетемін", "Мен кім болғым келеді?", "Мамандықтар әлемі" сияқты тренингтік жаттығулар мен шығармашылық тапсырмалар бар. Сонымен қатар, топтық және жеке кеңестер ұйымдастырылып, оқушылардың мамандыққа деген көзқарасы мен бейімділіктері тереңірек талданады.

Бүгінде еңбек нарығы тек академиялық біліммен ғана шектелмейді. Заманауи мамандықтарда табысты болу үшін soft skills – яғни, коммуникативтік дағдылар, креативтілік, командада жұмыс істеу қабілеті, уақытты басқару, эмоционалды интеллект секілді қабілеттердің маңызы зор. Бұл дағдыларды дамыту да кәсіби бағдар беру бағдарламаларының ажырамас бөлігіне айналуда. Қосымша білім беру орталығы осы бағытта арнайы курстар мен тренингтерді енгізіп, оқушылардың жан-жақты дамуына үлес қосуда.

Тағы бір маңызды аспект – инклюзивті кәсіби бағдар. Әртүрлі қабілеттегі, мүмкіндігі шектеулі балаларға да өз қабілетіне сай мамандық табуға көмектесу – гуманистік қағидаға негізделген маңызды бағыт. Бұл бағытта арнайы бейімдеу тренингтері, қолжетімді ақпарат құралдары мен жеке консультациялар ұйымдастырылады.

Қорыта айтқанда, «мамандық» ұғымы – терең мазмұнды, тұлғаның болашағын айқындайтын маңызды феномен. Оқушы үшін дұрыс таңдалған мамандық – өмірлік жолының, кәсіби жетістігінің, рухани дамуының іргетасы. Ал осы жолда бағыт көрсетуші маман – бейіндік бағыттағы педагог, кәсіби бағдар маманы, қосымша білім беру орталығындағы жетекші тұлға. Бұл қызмет тек кәсіп емес, бұл – жас ұрпақтың өмір жолына бағыт беретін, қоғамның болашағын қалыптастыратын миссия. Сондықтан кәсіби бағдар жұмысы үлкен жауапкершілікпен, сүйіспеншілікпен және ғылыми-педагогикалық тәсілмен ұйымдастырылуы тиіс.

Мамандық таңдау – өмірлік маңызды шешім

Мамандық таңдау – адам өміріндегі ең маңызды, әрі күрделі шешімдердің бірі. Бұл шешім тек болашақта қандай іспен айналысатыныңды емес, сонымен қатар өмірлік мақсатыңды, өмір салтыңды, қоғамдағы орныңды, рухани қанағаттану деңгейің мен жеке бақытыңды да айқындайды. Сондықтан да бұл мәселе тек жеке мүдде тұрғысынан емес, жалпыұлттық, әлеуметтік және психологиялық тұрғыдан да өзектілігін жоғалтпай келеді. Әсіресе, қазіргі таңдағы өзгермелі еңбек нарығы мен технологиялық серпілістер жағдайында жастарға дұрыс бағыт беру – мемлекеттің, қоғамның және әрбір білім беру мекемесінің басты міндеттерінің бірі. Осыған орай, қосымша білім беру орталығында директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде менің негізгі мақсаттарымның бірі – 15–17 жас аралығындағы оқушыларға мамандық таңдауда сапалы, жүйелі, саналы көмек көрсету, олардың болашақ кәсіби жолын дұрыс бағыттауға қолдау білдіру.

Жасөспірім кезең – адамның өмірлік көзқарастары қалыптасатын, өзін тануға ұмтылатын, түрлі ішкі сұрақтарға жауап іздейтін өтпелі кезең. Бұл жаста оқушылар өздерінің жеке ерекшеліктерін, қызығушылықтарын, қабілеттерін толықтай сезіне бермейді. Олар үшін мамандық таңдау көбіне сыртқы әсерлерге – ата-ананың қалауы, қоғамдағы беделді мамандықтар, табыс деңгейі, достарының пікірлері, әлеуметтік желілердегі әсерлі бейнелерге байланысты болып келеді. Алайда бұл факторлар оқушының шынайы қабілеті мен бейімділігіне сәйкес келмеуі мүмкін. Осындай жағдайда кәсіби бағдар беруші маманның, яғни директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасарының араласуы өте маңызды. Себебі бұл маман оқушыға тек ақпарат беріп қана қоймай, оны өз қабілетін тануға, мүмкіндігін ашуға, дұрыс шешім қабылдауға жетелейді.

Менің жұмысым кәсіби бағдар берудің бірнеше кезеңдерін қамтиды. Бірінші кезекте оқушының тұлғалық қасиеттерін, қызығушылықтарын, икемділігін анықтауға арналған диагностика жүргізіледі. Бұл үшін арнайы кәсіби бағдар тесттері, психологиялық сауалнамалар, рефлексиялық күнделіктер және әңгімелесу әдістері қолданылады. Бұл ақпарат негізінде оқушының қандай салаға бейімді екені, қандай жұмыс түрі оған ләззат әкелетіні, қандай ортада өз әлеуетін толық аша алатыны анықталады. Кейін бұл мәліметтер негізінде нақты мамандықтар ұсынылып, сол бағыттағы оқу орындары, қабылдау шарттары, нарықтағы сұраныс пен болашақ мүмкіндіктері туралы кең ауқымды ақпарат беріледі.

Кәсіби бағдар беру – бұл тек ақпарат тарату емес, оқушыны жан-жақты дамытуға бағытталған тәрбие мен оқытудың біртұтас процесі. Бұл процесте оқушы өзін таниды, өз армандарын айқындайды, сол арманға жетудің нақты жолдарын іздейді. Біздің міндетіміз – осы жолда оны қолдау, қажет кезде бағыттау, сенім беру. Әрбір оқушы – қайталанбас тұлға, және оның болашағы сол тұлғаның дұрыс шешім қабылдауына тікелей байланысты. Сол үшін кәсіби бағдар жұмысы әр оқушының жеке ерекшелігін ескере отырып, жеке-бағдарлы әдіспен жүргізіледі.

Оқушыларға мамандық таңдау бойынша нақты көмек көрсету үшін қосымша білім беру орталығының мүмкіндіктері кеңінен пайдаланылады. Мұнда түрлі бейіндік курстар, элективті пәндер, шығармашылық үйірмелер, жобалық жұмыстар арқылы оқушы өзінің қызығушылығын іс жүзінде байқап көре алады. Мәселен, бір оқушы «Журналистика негіздері» курсына қатыса отырып, мәтін жазу, сұхбат алу, ақпаратты сараптау сияқты дағдыларды игереді және бұл бағыттың өзіне сай келетінін не келмейтінін анықтай алады. Басқа бір оқушы «Робототехника» немесе «Бағдарламалау» курсында техникалық шығармашылықпен айналысып, ІТ саласына қызығушылығы оянуы мүмкін. Бұл – мамандықты тек сөз жүзінде емес, нақты әрекет арқылы танудың тиімді жолы.

Сонымен қатар менің бастамаммен жыл сайын «Мамандықтар әлемі» атты форум, «Менің болашақ мамандығым» атты көрме, кәсіпорындарға экскурсиялар, мамандық иелерімен кездесулер, ата-аналарға арналған ақпараттық кеңестер, «Өз болашағымды жобалаймын» атты жобалық зерттеулер өткізіледі. Бұл іс-шаралардың барлығы оқушының көзқарасын кеңейтіп, еңбек нарығындағы жағдаймен таныстыруға, өмірлік шешім қабылдауға көмектеседі. Мысалы, маман иесімен тікелей кездесіп, нақты кәсіптің қандай болатынын білген оқушы бұл салаға деген қызығушылығын нақтылайды немесе керісінше басқа бағыт іздей бастайды.

Кәсіби бағдар жұмысының табысты болуы үшін ата-аналармен де тығыз байланыс қажет. Көп жағдайда ата-ана баласына өз арманын таңуға тырысады немесе нарықтағы сұранысқа қарап, беделді мамандықты ғана таңдауға итермелейді. Алайда ата-ананың таңдауы баланың табиғатына сәйкес келмеуі мүмкін. Сондықтан біз ата-аналарға арнап семинарлар, тренингтер ұйымдастырып, олардың кәсіби бағдар үдерісіне саналы түрде қатысуына ықпал етеміз. Ата-аналар мен мектеп арасындағы ынтымақтастық оқушының дұрыс шешім қабылдауына едәуір ықпал етеді.

Мамандық таңдауда оқушылардың көпшілігі сұранысқа ие, табысы жоғары мамандықтарды таңдауға тырысады. Алайда, ол мамандықтың ішкі мазмұны, күнделікті атқарылатын міндеттері, еңбек жағдайы туралы нақты білмейді. Бұл жағдайда мен кәсіби бағдар маманы ретінде мамандықтар туралы толық, шынайы әрі жан-жақты ақпарат беруім қажет. Бұл ақпарат тек интернеттен алынған дерек емес, нақты еңбек нарығындағы жағдайға негізделген, жергілікті және жаһандық деңгейдегі мәліметтер болуы тиіс. Осы мақсатта біз өңірлік жұмыспен қамту орталықтарымен, кәсіпорындармен, жоғары және кәсіптік оқу орындарымен тығыз байланыста жұмыс істейміз.

Заманауи әлемде мамандықтардың сипаты өзгеріп, жаңа кәсіптер пайда болып жатыр. 10 жыл бұрын мүлде болмаған мамандықтар бүгінде басты сұранысқа ие болуы мүмкін. Сондықтан біз тек қазіргі емес, болашаққа да көз жүгіртіп, оқушыларды болашаққа бейімдейміз. Бұл жерде икемді дағдылардың маңызы арта түседі. Коммуникативтік қабілет, командада жұмыс істеу, көшбасшылық, шығармашылық, сыни ойлау, эмоционалды интеллект – бұл дағдылар кез келген мамандықта табысты болуға көмектеседі. Қосымша білім беру орталығы осы дағдыларды дамытуға бағытталған тренингтер, іскерлік ойындар, пікірсайыстар ұйымдастырады.

Мамандық таңдау – бұл оқушының өз өмірін басқару құқығын жүзеге асыруының көрінісі. Бұл шешім оған ішкі қанағаттану, өзіндік мағына мен мотивация әкелуі тиіс. Егер адам өз ісін сүйсе, ол кәсібінде биік жетістіктерге жетеді, қоғамға да пайда әкеледі. Ал қателескен мамандық таңдауы адамды күйзеліске, кәсіби күйіп кетуге, өмірден қанағат алмауға алып келеді. Осыны түсіне отырып, біз әрбір оқушыға мамандық таңдауда көмектесуді өзіміздің азаматтық және кәсіби парызымыз деп білеміз.

Қорыта айтқанда, мамандық таңдау – тек оқу бағытын немесе болашақ жұмыс орнын таңдау емес, бұл – адамның болашағын, өмірлік жолын, өзін-өзі табу мүмкіндігін таңдау. Бұл шешім неғұрлым саналы әрі ақпаратқа негізделген болса, соғұрлым адам болашағына сенімді қадам жасайды. Ал осы жолда қосымша білім беру орталығында директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде менің басты миссиям – жасөспірімдерге сол маңызды шешімді дұрыс қабылдауға көмектесу, олардың әлеуетін ашуға жағдай жасау, болашақ өмірге сенімділікпен қадам басуына ықпал ету. Кәсіби бағдар жұмысы – бұл жай ғана қызмет емес, бұл – жас ұрпақтың тағдырына әсер ететін маңызды әрі жауапты миссия. Сондықтан біз бұл істі жан-жақты біліммен, жүректен шыққан ықыласпен және үлкен жауапкершілікпен атқарамыз.

Өзін-өзі тану және кәсіби бағдар

Өзін-өзі тану – бұл адамның өзінің ішкі жан-дүниесін, қабілетін, мінез-құлқын, мүддесін, бейімділігін және өмірлік құндылықтарын түсінуі, соларды негізге ала отырып, дұрыс шешім қабылдау қабілеті. Адам өзін шынайы танығанда ғана өз өміріне саналы түрде бағыт бере алады, қоғамда өз орнын табуға ұмтылады және өмірлік маңызды шешімдерді сенімді түрде қабылдайды. Мұндай шешімдердің бірі – мамандық таңдау. Өзін-өзі тану мен кәсіби бағдар — бір-бірімен тығыз байланысты, бірін-бірі толықтырып, дамытатын процестер. Бұл үрдіс әсіресе жасөспірім кезеңде — яғни 15–17 жас аралығындағы мектеп оқушылары үшін аса өзекті. Себебі дәл осы кезеңде жастар өмірлік таңдау алдында тұрады, жоғары оқу орны немесе колледжге құжат тапсыруға дайындалады, болашағы туралы ойлана бастайды. Қосымша білім беру орталығында директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде менің негізгі міндеттерімнің бірі — осы жастағы оқушыларға мамандық таңдауда дұрыс бағыт беру, олардың өзін-өзі тануына көмектесу, ішкі әлеуетін ашуға жағдай жасау.

Көптеген оқушылар өзін-өзі тану үдерісін нақты түсінбей, сыртқы орта ықпалымен әрекет етеді. Ата-ананың немесе мұғалімнің пікіріне бағынып, белгілі бір беделге қарап мамандық таңдауы мүмкін. Кейбірі танымалдық немесе табыс көзіне қарап шешім қабылдайды. Бірақ шынайы мүдде мен ішкі

мотивациясыз жасалған таңдау болашақта адамды кәсіби күйзеліске, қанағаттанбаушылыққа, өз ісіне немқұрайлықпен қарауға алып келуі мүмкін. Ал адам өз қабілетіне, қызығушылығына сай келетін саланы таңдаса, ол еңбек жолында табысты болады, өз ісін сүйіп орындайды, қоғамға да пайдасын тигізеді. Сондықтан кәсіби бағдар берудегі басты ұстаным — оқушының өзін-өзі танып, өзінің шынайы болмысын түсінуіне мүмкіндік беру.

Қосымша білім беру орталығы – оқушылардың өзін-өзі тануына, қызығушылықтарын дамытуға, түрлі салаларды тәжірибе арқылы танып көруге үлкен мүмкіндік беретін орта. Мұндағы бейіндік курстар, үйірмелер, шығармашылық шеберханалар, жобалық жұмыстар – барлығы тұлғалық даму мен болашақ мамандықты саналы таңдауға негіз қалайды. Мысалы, кейбір оқушылар ақпараттық технология курстарына қатысып, цифрлық ортада еркін әрекет ете бастайды, бұл олардың IT-салаға бейімділігін көрсетеді. Ал кейбірі әдебиет үйірмесіне қатысып, эссе, өлең, мақала жазуға қызығушылық танытады – бұл болашақ журналист, жазушы немесе педагог болуға икемі барын білдіреді. Мұндай мүмкіндіктер өзін-өзі тану жолында нақты тәжірибе арқылы бағыт алуға септігін тигізеді.

Мен директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде кәсіби бағдар берудің психологиялық-педагогикалық негіздеріне сүйене отырып жұмыс жүргіземін. Алдымен оқушылардың жеке бас ерекшеліктерін, темпераментін, қабілетін анықтайтын тесттер мен сауалнамалар өткіземін. «Климовтың кәсіби типтері», «Холландтың кәсіби қызығушылықтары», «Шұғылалы тұлға» әдістемесі сынды кәсіби бағдар құралдары арқылы оқушының қандай салаларға бейім екендігін анықтап, оған сәйкес бағыттар ұсынамын. Сонымен қатар, жеке әңгімелесу мен коучинг сессиялары арқылы оқушыға өзінің мүмкіндігін тереңірек түсіндіруге көмектесемін. Бұл жұмыс барысында басты назар оқушының жеке пікірі мен арманына аударылады. Себебі, ол өз тағдырына өзі жауап беретінін сезінгенде ғана шешімді саналы түрде қабылдайды.

Өзін-өзі тану тек жеке ерекшеліктерді білу ғана емес, сонымен қатар адамгершілік құндылықтарды ұғыну, өмірлік мақсат қою, сол мақсатқа жету жолдарын жоспарлау қабілетімен де тығыз байланысты. Оқушы «Мен кіммін?», «Мен неге қабілеттімін?», «Маған не қызық?», «Қандай іске мен қуана кірісемін?», «Қоғамға қандай пайда келтіргім келеді?» деген сұрақтарға жауап іздегенде, ол мамандық таңдау жолында нақты бағыт алады. Біз осы сұрақтарға жауап табуға көмектесу арқылы олардың кәсіби және өмірлік өзін-өзі жүзеге асыруына жол ашамыз. Бұл үшін біз түрлі рефлексиялық жаттығулар, эссе жазу, шығармашылық тапсырмалар, пікірталас алаңдары, маман иелерімен кездесулер сияқты әдістерді қолданамыз. Оқушы өзінің ішкі әлемін ашқанда, қоғаммен байланыс орната алғанда, болашақ мамандығына сеніммен қадам баса бастайды.

Кәсіби бағдарлау барысында оқушыға тек қана қандай мамандықтар бар екені жайлы ақпарат беріп қоймай, олардың ішкі мазмұны, қажетті дағдылары, артықшылықтары мен қиындықтары туралы толық мәлімет береміз. Оқушы белгілі бір сала туралы жан-жақты түсінік алған кезде, өзінің соған бейімділігін нақтылай алады. Бұл жерде оқушыны тек «дәрігер», «заңгер», «мұғалім», «бағдарламашы» сияқты стандартты ұғымдармен шектеуге болмайды. Қазіргі қоғамда жүздеген, тіпті мыңдаған жаңа мамандықтар пайда болуда. Мысалы, дата-аналитик, биоинженер, урбанист, логист, технопедагог, медиажобалаушы сынды мамандықтар қазіргі таңда өзекті. Мұндай мамандықтар туралы оқушыларға түсінік беру үшін біз жоғары оқу орындарының мамандарымен, салалық ұйымдармен бірлесіп ақпараттық сессиялар, шеберлік сабақтары, кәсіби форумдар ұйымдастырамыз.

Кәсіби бағдар жұмысының ажырамас бөлігі – ата-аналармен серіктестік. Себебі ата-ана баласының болашағына алаңдайды, оларға бағыт-бағдар беруге тырысады. Алайда кейде ата-ана баласының қызығушылығын түсінбей, өз қалауын үстем етуге тырысуы мүмкін. Бұл жағдайда оқушы ішкі дауысына емес, сыртқы қысымға сүйеніп шешім қабылдауы ықтимал. Сондықтан ата-аналармен түсіндіру, сендіру жұмыстары, бірлескен іс-шаралар, психологиялық тренингтер, ашық есік күндері арқылы олардың кәсіби бағдарлау үдерісіне дұрыс қатысуына ықпал етеміз. Ата-ана мен бала арасында сенім мен ашық диалог орнағанда, мамандық таңдау үдерісі тиімді өтеді.

Өзін-өзі тануға бағытталған кәсіби бағдар тек біліммен шектелмейді. Бұл – адамды өмірлік маңызды дағдылармен қаруландыру жолы. Оқушылар өмірдің күрделілігін, әртүрлі таңдаулардың болатынын, әр таңдау үшін жауапкершілік қажет екенін түсінуі керек. Біз кәсіби бағдар барысында «өмірлік жоспар құру», «мақсат қою және оған жету жолдарын белгілеу», «уақытты басқару», «шығармашылық ойлау» секілді дағдыларды да дамытамыз. Бұл оқушыға болашақ өмірінде сенімділікпен қадам жасауға көмектеседі.

Қорытындылай келе, өзін-өзі тану мен кәсіби бағдар бір-бірімен ажырамас ұғымдар болып табылады. Өзін-өзі танымаған адам мамандықты дұрыс таңдай алмайды. Ал дұрыс таңдалмаған мамандық адамды өмірлік күйзеліске алып келуі мүмкін. Қосымша білім беру орталығы – оқушының өзін танып, қабілетін дамытып, кәсіби болашағына нақты жоспар құруына мүмкіндік беретін ашық әрі икемді алаң. Бұл жерде мен, директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде, әр оқушының болашағына бағыт беріп, сенім мен қолдау көрсетіп, оның кәсіби дамуына серіктес боламын. Себебі, әр баланың арманы – маңызды, әр қабілет – бірегей, ал әрбір дұрыс берілген бағыт – бір адамның тағдырын, қоғамның болашағын өзгерте алады.

Еңбек нарығы және болашақ мамандықтар: жасөспірімдерге кәсіби бағдар беру мәселесі

Қазіргі заманда еңбек нарығының қарқынды өзгерісі, технологиялық серпілістер мен жаһандық үрдістер жас ұрпақтың болашағына, олардың мамандық таңдауына тікелей әсер етуде. Қосымша білім беру жүйесінің негізгі бағыттарының бірі – оқушылардың кәсіптік бағдарын дұрыс қалыптастыру, олардың қабілеттерін анықтау және еңбек нарығында сұранысқа ие мамандықтарды тануға көмектесу. Бұл ретте қосымша білім беру орталығында директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде біздің міндетіміз – оқушылардың болашақ мамандығын саналы түрде таңдауы үшін бағыт-бағдар беру, қазіргі еңбек нарығының талаптарын түсіндіру және олардың әлеуетін ашуға жағдай жасау.

15–17 жас аралығындағы оқушылар – бұл өзін-өзі танып-білу, жеке тұлғалық ұстанымдарды қалыптастыру және болашақ өмір жолын таңдауға кірісетін өте маңызды кезең. Осы жас кезеңінде кәсіби бағдар берудің маңызы зор. Егер оқушы өзінің қызығушылықтарын, бейімділіктерін және қоғамда қандай мамандықтардың қажет екенін дұрыс түсінсе, ол мамандық таңдауда қателеспейді және болашақта өз орнын таба алады. Алайда, қазіргі таңда оқушылардың көпшілігі еңбек нарығының болашақтағы беталыстары мен талаптары туралы толыққанды ақпаратқа ие емес. Бұл жағдайда білім беру ұйымдары мен қосымша білім беру орталықтарының, әсіресе бейіндік жұмысқа жауапты мамандардың рөлі арта түседі.

Еңбек нарығы – бұл үнемі өзгеріп отыратын жүйе. Бұрын сұранысқа ие болған кейбір мамандықтар қазір өзектілігін жоғалтып жатса, енді бірі жаңа салалар мен технологиялар арқылы пайда болуда. Мысалы, соңғы онжылдықта цифрландыру мен автоматтандыру үдерістері бірқатар мамандықтарды ығыстырып, олардың орнын жаңа форматтағы IT, киберқауіпсіздік, биотехнология, жасанды интеллект және мәліметтерді талдау сияқты бағыттар басты. Осы өзгерістерге сәйкес, біз оқушыларға дәстүрлі мамандықтар мен заманауи, инновациялық салалар арасындағы айырмашылықтарды түсіндіруіміз керек. Сонымен қатар, қазіргі таңда әмбебап дағдыларға (soft skills) ие мамандардың бағаланатынына назар аударған жөн.

Кәсіби бағдар беру жұмысы тек бір реттік іс-шаралармен шектелмеуі тиіс. Бұл – жүйелі, кезең-кезеңімен жүргізілетін, ғылыми негізі бар үрдіс. Оқушының өзіндік қабілетін, мінез-құлқын, қызығушылығын зерттеу арқылы ғана біз оған қолайлы мамандықтарды ұсына аламыз. Осы бағытта біз психологиялық диагностиканы, кәсіби қызығушылықтарды анықтайтын тесттерді, тренингтер мен әңгімелесу әдістерін қолдануымыз қажет. Сонымен қатар, еңбек нарығы туралы аналитикалық ақпаратпен қамтамасыз ету, кәсіби шеберлермен кездесу ұйымдастыру, колледждер мен ЖОО өкілдерін тарту, өндірістік кәсіпорындарға экскурсиялар жасау сияқты тәжірибелік бағыттағы жұмыстар ерекше рөл атқарады.

Оқушылардың кәсіптік бағдарлануына ықпал ететін тағы бір маңызды құрал – жобалық және зерттеу жұмыстары. Қосымша білім беру орталығы базасында түрлі бағыттағы үйірмелер мен жобалар ұйымдастыра отырып, біз оқушыларға нақты бір салада өз күшін сынап көруге мүмкіндік береміз. Мысалы, робототехника, бағдарламалау, агротехнология, медицина, журналистика немесе кәсіпкерлік бағытындағы жобалар арқылы оқушы өз қызығушылығын нақты әрекет арқылы жүзеге асыра алады. Бұл олардың болашақ мамандықты саналы таңдауға дайындығын арттырады.

Жаһандану үдерісі мен халықаралық бәсекелестіктің күшеюі еңбек нарығында жаңа талаптар қоюда. Еңбек нарығы қазір тек білімі мен дипломы бар мамандарды ғана емес, өздігінен үйрене алатын, креативті ойлайтын, бірнеше тілді меңгерген, цифрлық сауаты жоғары тұлғаларды қажет етеді. Бұл талаптар мектеп қабырғасынан бастап қалыптасуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, біз оқушыларға қазіргі заманның сұраныстарына жауап беретін дағдыларды дамыту қажеттігін түсіндіріп отыруымыз керек. Оларға: "Сен тек мамандық таңдаумен шектеліп қалмауың керек, өмір бойы білім алып, өзін-өзі дамытатын тұлға болуың қажет" деген ұстанымды ұғындыру маңызды.

Қазақстанның еңбек нарығында да белгілі бір беталыстар байқалуда. Мәселен, ауыл шаруашылығы, логистика, энергетика, IT, инженерия, білім беру мен медицина салаларына сұраныс артып келеді. Сонымен қатар, экология және тұрақты даму, қалдықтарды қайта өңдеу, жасыл технологиялар, урбанистика және әлеуметтік кәсіпкерлік бағыттары да болашақта өзекті болмақ. Осыны ескере отырып, біз оқушыларға еліміздің стратегиялық дамуына сәйкес келетін және еңбек нарығында сұранысқа ие болатын мамандықтар туралы жүйелі ақпарат беруіміз керек.

15–17 жас – болашаққа бағдар жасайтын кезең. Бұл уақытта жасөспірімдердің арасында қоғамда беделді деп саналатын мамандықтарға еліктеу жиі кездеседі. Дегенмен, біз оларға «мамандық таңдаудағы басты өлшем – ішкі қызығушылық пен бейімділік» екенін түсіндіруіміз қажет. Егер оқушы өзі жақсы көретін, шабыт алатын іспен айналысса, ол өз кәсібінің шебері бола алады. Мұндай жағдайда адам жұмысты міндет ретінде емес, өмірінің мәні ретінде қабылдайды. Бұл – табыстың және өз-өзімен үйлесімді өмір сүрудің басты кепілі.

Қосымша білім беру орталығында бейіндік бағыттағы жұмысты ұйымдастыру барысында ата-аналармен тығыз байланыс орнату да маңызды. Себебі кейде ата-аналар балаларын белгілі бір мамандыққа бағыттап, олардың бейімділігіне қарамастан шешім қабылдауға тырысады. Осындай жағдайда біз кәсіби кеңес беруші ретінде ата-аналарға баланың әлеуетін ғылыми тұрғыда түсіндіріп, олардың бірлескен, саналы шешім қабылдауына көмектесуіміз керек. Ата-ана, оқушы және педагог үштігі тығыз ынтымақтастықта болғанда ғана кәсіби бағдар беру жұмысы сәтті жүзеге асады.

Мамандық таңдау – бұл өмірлік маңызды шешім. Сондықтан оқушыны бұл жолда жалғыз қалдырмай, оған дұрыс бағыт беру – біздің кәсіби әрі адами міндетіміз. Қосымша білім беру орталығының ресурстарын тиімді пайдалана отырып, біз әрбір оқушыға өзін-өзі тануға, қабілетін дамытуға, болашақ мамандығын табуға нақты көмек көрсетуіміз керек. Ол үшін бізге жүйелі жұмыс, заманауи ақпарат, жаңашыл әдіс-тәсілдер және шынайы қамқорлық қажет. Әр оқушының бойында бірегей қабілет бар, ал біздің міндетіміз – сол қабілетті ашу, дамыту және оны қоғам игілігіне бағыттау.

Қорытындылай келе, еңбек нарығының үнемі өзгеріп отыратын талаптары мен болашақ мамандықтарға деген сұраныс бізден кәсіби бағдар беру жүйесін жетілдіруді талап етеді. Қосымша білім беру орталығы мен оның бейіндік жұмыс бағытындағы мамандары осы үрдісте басты рөл атқарады. Біз оқушылардың болашағына жауапкершілікпен қарау арқылы еліміздің адами капиталын дамытуға, зияткер ұлт қалыптастыруға нақты үлес қосамыз. Сондықтан да, кәсіби бағдар беру жұмысы – тек қызмет емес, бұл – ұрпақтың тағдырын айқындайтын маңызды миссия.

Гуманитарлық және техникалық бағыттар

Бүгінгі таңда қосымша білім беру орталықтары жастардың жан-жақты дамуына, болашақ мамандығын саналы түрде таңдауына үлкен мүмкіндік беретін маңызды құрылымға айналды. Әсіресе 15–17 жас аралығындағы жасөспірімдер үшін бұл кезең өмірлік маңызды шешімдердің бірі – болашақ кәсібін таңдау уақыты болып табылады. Осы тұрғыда директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде менің басты мақсатым – әрбір оқушыға оның жеке қабілеті, бейімділігі мен қызығушылығы негізінде дұрыс бағыт-бағдар беру, гуманитарлық және техникалық бағыттар арасында дұрыс таңдау жасауға көмектесу, олардың еңбек нарығындағы сұранысына сәйкес келетін, болашақта өз орнын таба алатын маман иесі болуына ықпал ету. Гуманитарлық және техникалық бағыттар – әрқайсысы өзіндік ерекшелігі мен артықшылықтарына ие екі үлкен саланы білдіреді. Осы екі бағыттың да қоғамда алатын орны ерекше, әрі бірін-бірі толықтыратын тұстары мол. Алайда оқушылардың көпшілігі бұл екі бағыттың айырмашылығы мен ұқсастығын толық түсіне бермейді, кейде әлеуметтік стереотиптерге немесе ата-ананың қысымына байланысты өз бейіміне сәйкес келмейтін жолды таңдауы да мүмкін. Сондықтан қосымша білім беру жүйесінде кәсіби бағдарлау жұмыстары тек ақпарат берумен шектелмей, жеке консультация, қызығушылық картасы, психологиялық диагностика, кәсіптік сынамалар арқылы жүзеге асуы тиіс.

Гуманитарлық бағыт – бұл тіл, тарих, мәдениет, әлеуметтану, психология, журналистика, құқық, педагогика, өнер және басқа да қоғамдық-гуманитарлық ғылымдармен байланысты мамандықтарды қамтиды. Бұл бағыттағы оқушылар әдетте коммуникацияға қабілетті, тіл байлығы мол, ойлау қабілеті кең, шығармашылық көзқарасы бар, адамдармен жұмыс істеуді ұнататын жандар болады. Мысалы, болашақ мұғалім, журналист, аудармашы, заңгер, PR-маман, психолог немесе дизайнер мамандықтары осы бағытқа жатады. Бұл салаларда табысты болу үшін жақсы эмоционалдық интеллект, көпшілік алдында сөйлеу дағдылары, креативті ойлау, мәселені шешу қабілеті қажет. Гуманитарлық бағыттағы мамандықтар әсіресе білім беру, бұқаралық ақпарат құралдары, мәдениет, басқару салаларында жоғары сұранысқа ие. Қазіргі қоғамда адамдар арасындағы қарым-қатынас, тіл табысу, әлеуметтік өзара әрекеттесу, мәдени құндылықтарды сақтау мен дамыту секілді аспектілердің маңызы артып келе жатқанын ескерсек, бұл бағыттағы мамандардың рөлі бұрынғыдан да өзекті болуда. Сонымен қатар, цифрлық дәуірде гуманитарлық сала өкілдерінің де ақпараттық технологиялармен жұмыс істей білуі, медиасауаттылығы, цифрлық құралдарды пайдалану дағдылары да аса қажет.

Техникалық бағыт болса, математика, физика, информатика, химия, биотехнология, робототехника, инженерия, ІТ-технология, құрылыс, энергетика, көлік және өндіріс салаларына негізделген. Бұл бағытта оқитын оқушылар әдетте логикалық ойлауға, нақты есептеулер мен техникалық шешімдер қабылдауға бейім болады. Техникалық бағыттағы мамандықтарға инженер, бағдарламашы, архитектор, құрылысшы, энергетик, механик, авиаконструктор, экобақылаушы және тағы басқалар жатады. XXI ғасырда технология мен цифрландыру адам өмірінің барлық саласына енгендіктен, бұл мамандықтардың еңбек нарығында маңызы ерекше. Елімізде "Цифрлық Қазақстан", "Жасанды интеллект", "Индустрия 4.0", "Smart City" секілді бағдарламалардың жүзеге асырылып жатқаны техникалық сала мамандарына деген сұраныстың артуына себеп болып отыр. Бұл бағытта табысты болу үшін нақты және жүйелі ойлау қабілеті, аналитикалық көзқарас, жаңашылдыққа ұмтылу, үздіксіз білім алуға деген ниет қажет. Техникалық бағыттың тағы бір артықшылығы – халықаралық еңбек нарығына шығу мүмкіндігі. Себебі бұл салада универсал білім мен халықаралық стандарттарға сай кәсіби дағды қалыптасқан мамандарға әлемнің кез келген елінде жұмыс істеуге жол ашық.

Алайда қай бағыт болмасын, оның артықшылығы мен кемшілігін түсінбей, терең талдамай таңдау жасау болашақта кәсіби дағдарысқа, қызығушылықтың жоғалуына, жұмыссыздыққа әкелуі мүмкін. Сондықтан мен оқушылармен жеке және топтық кездесулер өткізіп, оларға әр бағыттың мазмұнын, ерекшелігін, нақты мамандықтар тізбесін, еңбек нарығындағы сұраныс пен жалақы деңгейін, оқу орындары мен оқу ұзақтығын, болашақ мансаптық мүмкіндіктерін жүйелі түрде түсіндіремін. Оқушының жеке қасиеттері мен бейімділігіне қарай диагностика жасап, гуманитарлық немесе техникалық бағытқа сәйкестігін анықтаймыз. Мысалы, егер оқушы шығармашылық тапсырмаларды жақсы орындаса, әдебиет пен тілге қызығушылығы жоғары болса, онда гуманитарлық бағытқа көңіл бөлуі қажет. Ал егер ол техникалық есептерді жылдам шығарып, нақты құрылыммен жұмыс істеуге бейім болса, техникалық бағытты ұсынуға болады. Сонымен қатар, әр оқушыны белгілі бір бағытқа ерте бейімдеу мақсатында жобалық және зерттеу жұмыстарына, кәсіби сынақтарға, салалық шеберлік сағаттарына, кәсіпорындарға экскурсияларға қатыстыру ұйымдастырылады.

Гуманитарлық және техникалық бағыттардың үйлесімді дамуы еліміздің тұрақты және инновациялық дамуына үлес қосады. Әлеуметтік-гуманитарлық салалар қоғамдық қатынастарды реттеп, рухани-мәдени құндылықтарды сақтаса, техникалық бағыттағы мамандықтар ел экономикасының тірегіне айналады. Сондықтан қосымша білім беру жүйесі оқушыларды осы бағыттардың әрқайсысымен жан-жақты таныстырып, олардың болашақ таңдауына ықпал ететін орталық болуы тиіс. Мамандық таңдау тек кәсіби шешім ғана емес, адамның өмірлік бағытын анықтайтын құндылықтық таңдау екенін оқушы терең түсінуі керек. Сол үшін біз бейінді бағыттаушы ретінде тек ақпарат беріп қана қоймай, олардың ішкі әлеуетін ашып, өзін-өзі тануына көмектесуіміз қажет.

Бүгінгі жас – ертеңгі ел тірегі. Егер біз оқушыларға болашақта сұранысқа ие мамандықтар мен бағыттар бойынша дұрыс жол нұсқай алсақ, онда еліміздің интеллектуалдық әлеуетін арттырып, еңбек нарығында бәсекеге қабілетті азаматтар тәрбиелейміз. Бұл тұрғыда ата-аналармен бірлесіп жұмыс істеу де маңызды. Себебі кейде ата-ана баласының болашағына өз қалауын таңып, оның бейіміне қарамай шешім қабылдауға итермелейді. Сондықтан ата-аналарға арналған семинарлар, кәсіби бағдар беру туралы тренингтер өткізу де бізге жүктелген міндеттердің бірі. Сонымен қатар, оқушылардың мамандыққа деген мотивациясын арттыру үшін табысты мамандармен кездесулер ұйымдастырып, өмірлік мысалдармен шабыт беру де өте тиімді тәсіл. Гуманитарлық және техникалық бағыттарды оқушыларға таныстыру барысында біз олардың жеке таңдау жасау құқығын құрметтей отырып, өз болашағына деген жауапкершілікті қалыптастыруымыз керек. Қазіргі таңда әлемдік трендтерге сай пәнаралық бағыттар – мысалы, техно-гуманитарлық мамандықтар да кең өріс алуда. Мәселен, білім беру технологиялары, техникалық журналистика, цифрлық дизайн, мәдениет менеджменті, ИТ-құқық, киберпсихология секілді мамандықтар гуманитарлық пен техникалық бағыттың тоғысынан туған жаңа салалар болып табылады. Мұндай жаңа бағыттарды да түсіндіріп, оқушыларға заманауи еңбек нарығындағы үрдістер туралы жан-жақты мәлімет беру – біздің басты міндетіміз.

Қорытындылай келе, қосымша білім беру орталығында директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде менің кәсіби бағдар беру бағытындағы жұмысым – оқушының әлеуетін ашу, мамандық әлеміндегі бағдарын нақтылау, таңдау жасауына психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету, қоғамның әлеуметтік-экономикалық сұранысына сәйкес сапалы кадр дайындауға үлес қосу болып табылады. Бұл – үлкен жауапкершілік, бірақ сонымен бірге болашаққа әсер ететін ең маңызды және игі миссиялардың бірі. Гуманитарлық пен техникалық бағыттардың үйлесімді таныстырылуы – оқушының саналы әрі сенімді таңдауына жол ашатын тиімді құрал. Сондықтан осы бағытта үздіксіз, жүйелі, ғылыми негіздегі кәсіби бағдар жұмысы мектеп пен қосымша білім беру ұйымдарының ортақ мақсаты болуы тиіс.

Колледж бе, әлде университет пе? Жасөспірімдерге кәсіби бағдар беру жолында ойланатын маңызды сұрақ

Қазіргі қоғамда жастардың болашақ мамандығын таңдау мәселесі ең өзекті тақырыптардың біріне айналды. Әсіресе, 15–17 жас аралығындағы жасөспірімдер үшін бұл өмірлік маңызды шешім болмақ. Мектеп қабырғасындағы соңғы жылдар – тек қана қорытынды емтихандарға дайындалу кезеңі ғана емес, сонымен бірге болашаққа бағыт іздеу уақыты. Осы орайда, оқушы үшін де, ата-ана үшін де «Колледж бе, әлде университет пе?» деген сұрақ туындайды. Бұл сұрақтың жауабы әркім үшін әртүрлі болмақ, бірақ кәсіби бағыт-бағдар беру жұмысы – нақты фактілер мен баланың жеке қабілеттеріне, қызығушылықтарына сүйеніп, дұрыс таңдау жасауға көмектесетін құрал.

Мен, Қосымша білім беру орталығында директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде, осы сұраққа жауап беру жолында жүздеген оқушымен жеке кездесіп, олардың мүмкіндіктерін, армандарын, қызығушылықтарын және өмірлік мақсаттарын ескеріп, кәсіби бағдар беру жұмыстарын жүргіземін. Бұл салада біз тек ақпарат беріп қана қоймай, әрбір баланың жеке әлеуетін ашуға көмектесуге тырысамыз. Бүгінгі таңда колледж де, университет те – сапалы білім беретін оқу орындары. Бірақ олардың арасында бірқатар айырмашылықтар бар және осы айырмашылықтарды дұрыс түсіне білу – оқушының дұрыс таңдау жасауына мүмкіндік береді.

Колледж – бұл орта арнаулы білім беретін оқу орны. Оқушылар 9-сыныпты немесе 11-сыныпты аяқтағаннан кейін колледжге түсе алады. Колледжде көбінесе нақты мамандыққа бағытталған, тәжірибелік тұрғыдан қолданбалы білім беріледі. Мысалы, медицина, педагогика, техникалық мамандықтар, сервис, IT, дизайн сияқты бағыттарда оқушылар кәсіби білім алып, 3-4 жыл ішінде еңбек нарығына шыға алады. Колледжде оқу барысында студенттер мамандықтың барлық қыр-сырын үйреніп, өндірістік тәжірибеден өтіп, кәсіби дағдыны жетілдіреді. Бұл – еңбекке ерте араласқысы келетін жастар үшін тиімді жол.

Ал университет – жоғары білім беретін мекеме. Мұнда білім беру бағдарламалары кеңірек, академиялық сипатта болады. Университетке түсу үшін міндетті түрде 11-сыныпты аяқтап, Ұлттық бірыңғай тестілеуден өту қажет. Университеттер көбінесе теориялық білімге терең үңіліп, болашақта ғылыммен айналысуға немесе басқарушылық, сарапшылық деңгейде жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Университеттегі білім алу ұзақтығы – бакалавриат деңгейінде 4 жыл, кейін магистратура және докторантура арқылы жалғастыруға болады. Университет – кәсіби мансапқа, зерттеу ісіне, халықаралық ынтымақтастыққа жол ашатын маңызды алаң.

Енді, осы екі жолдың айырмашылықтарын оқушыларға түсіндіру барысында біз мынадай сұрақтарға жауап іздейміз:

1. Оқушының өмірлік мақсаты қандай?

2. Қандай салаға қызығушылығы бар?

3. Ол өз мамандығы бойынша ерте жұмыс істегісі келе ме, әлде терең білім алып, кейінірек кәсіби жолын бастағысы келе ме?

4. Қандай оқу стилі оған ыңғайлы – теориялық оқыту ма, әлде практикалық бағыт па?

5. Оның қаржылық және отбасылық жағдайы қандай мүмкіндіктер береді?

Кейде ата-аналар тек университетті таңдауға бағыттайды, ал кейбір жағдайда керісінше, баланың жоғары оқу орнында оқуына жағдай болмағандықтан колледжді ұсынады. Бірақ бұл жерде маңыздысы – оқушының таңдауын, қызығушылығын, қабілетін ескеру. Кәсіби бағдар беруші ретінде

мен ата-ана мен оқушы арасындағы осы көпірді жалғауға тырысамын. Баланың шынайы қызығушылығын табу – ең басты міндет.

Мысалы, кейбір оқушылар техникаға, робототехникаға ерекше қызығады. Олар үшін колледждің қолданбалы техникалық мамандықтары – үлкен мүмкіндіктер алаңы. Мұндай білім мекемелері қазіргі заманауи құрал-жабдықтармен жабдықталған, ал білім бағдарламалары өндірістік тәжірибеге бағытталған. Сонымен қатар, колледж түлектері кейін университетке оқуға түсуге толық мүмкіндігі бар. Бұл екі сатылы білім алу жүйесі – баланың кәсіби дамуын үздіксіз қамтамасыз етеді.

Ал екінші жағынан, кейбір оқушылар философия, халықаралық қатынастар, құқық, экономика сияқты салаларға қызығушылық танытады. Бұл бағыттар терең теориялық дайындықты қажет етеді және олардың еңбек нарығына шығуы үшін бакалавриат немесе одан да жоғары деңгейдегі білім қажет. Мұндай балаларға университетке түсу – дұрыс шешім. Олар академиялық білімді меңгеріп, болашақта ғылыми жобалармен айналысуға, стратегиялық деңгейде жұмыс істеуге дайын болады.

Тағы бір маңызды фактор – еңбек нарығының сұранысы. Біз оқушыларға тек бүгінгі емес, болашақтағы еңбек нарығы туралы да ақпарат беруге міндеттіміз. Цифрлық трансформация, жасанды интеллект, жасыл энергетика, медициналық технологиялар сияқты бағыттар келешекте сұранысқа ие болады. Осы салада жұмыс істеу үшін кейде колледждегі мамандық та жеткілікті, ал кейбір мамандықтарда университеттік дайындық қажет.

Жасөспірімдермен жеке жұмыс барысында біз арнайы тесттер, сауалнамалар, кәсіби қызығушылық карталары арқылы олардың ішкі әлеуетін анықтаймыз. Сонымен қатар, қосымша білім беру орталығының алаңында «Кәсіптер әлеміне саяхат», «Мамандықтар жәрмеңкесі», «Кәсіби шеберлік күндері» сияқты жобалар ұйымдастырамыз. Бұл оқушылардың әртүрлі маман иелерімен кездесіп, нақты тәжірибені көзбен көруіне жағдай жасайды.

Кейде оқушылар «колледжге түссем, арманым орындалмай қала ма?» деп уайымдайды. Бұл – қате пікір. Қазіргі таңда колледж – тек жұмысшы мамандықтарының орталығы емес, бәсекеге қабілетті, нарыққа қажетті кадрлар дайындайтын сапалы білім беру ордасы. Көптеген табысты кәсіпкерлер, IT мамандар, дизайнерлер, техник-инженерлер өз жолын колледжден бастаған. Ең бастысы – өз ісіне деген құштарлық, еңбекқорлық және дамуға деген ниет.

Кәсіби бағдар беруші ретінде менің басты мақсатым – оқушының өзі туралы тереңірек ойланып, өзінің болашағы үшін жауапкершілікпен шешім қабылдауына көмектесу. Бұл – жай ғана білім таңдау емес, бұл – өмірлік бағытты белгілеу. Әр бала – ерекше тұлға, әр таңдау – дара жол. Сондықтан біз олардың армандарын, мүмкіндіктерін, жағдайларын ескеріп, колледж немесе университетті саналы түрде таңдауға мүмкіндік беруіміз қажет.

Қорытындылай келе, колледж де, университет те – сапалы білім беретін мекемелер. Екеуінің де артықшылықтары мен өзіндік бағыттары бар. Бастысы – бала өзінің ішкі қалауын түсініп, дұрыс шешім қабылдай білуі. Біз, ересектер, педагогтер, ата-аналар, мамандық таңдаудағы серіктестері ретінде оларға дұрыс бағыт беріп, қолдау көрсетуіміз керек. Сонда ғана жас ұрпақ өз орнын тауып, бәсекеге қабілетті маман болып қалыптасады. Ал біз – қосымша білім беру орталығының ұжымы, әрбір жасөспірімнің болашағына бағыт-бағдар беруден ешқашан таймаймыз.

Жоғары оқу орындары мен мамандықтар туралы кеңірек түсінік

Қазіргі таңда еңбек нарығындағы сұраныс пен қоғамның дамуы жастарға сапалы білім алып, өзіне лайықты мамандық таңдау қажеттілігін күн тәртібіне қойып отыр. Әсіресе, 15–17 жас аралығындағы оқушылар үшін бұл – өмірлік маңызды шешімдердің бірі. Осы кезеңде олар болашақ кәсіби бағыттарын айқындап, өз қызығушылықтары мен қабілеттеріне сай саланы таңдауы тиіс. Бұл тұрғыда қосымша білім беру орталықтарының, соның ішінде директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасарының рөлі ерекше. Мұндай маман мамандықтар мен жоғары оқу орындары туралы нақты әрі өзекті ақпарат ұсынып, кәсіби бағдар беру арқылы оқушының болашаққа сенімді қадам жасауына мүмкіндік береді.

Жоғары оқу орындары – бұл мектептен кейінгі білім берудің келесі сатысы болып табылады. Қазақстанда жоғары білім беру жүйесі үш деңгейден тұрады: бакалавриат, магистратура және докторантура. Оқушылардың көпшілігі алдымен бакалавриат бағдарламасына түсуді көздейді. Бакалавриат – кәсіби жоғары білім берудің алғашқы кезеңі, оның негізінде студент таңдап алған мамандық бойынша терең білім мен дағды алады. Бакалавриатты сәтті аяқтаған түлектер әрі қарай магистратураға немесе жұмысқа орналасуға мүмкіндік алады. Жоғары оқу орындары мемлекеттік және жекеменшік болып бөлінеді, олардың барлығы лицензияланған және мемлекеттік білім беру стандарттарына сәйкес жұмыс істейді.

Қазақстанда көптеген жетекші жоғары оқу орындары бар, олардың ішінде әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті, Қазақ-Британ техникалық университеті, Назарбаев университеті, Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті және басқа да аймақтық университеттер мен академиялар жоғары сапалы білім берумен танымал. Сонымен қатар, елімізде халықаралық білім беру стандарттарына сай келетін Назарбаев университеті, Қазақ-Британ техникалық университеті, Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті сынды оқу орындары бар. Бұл университеттерде ағылшын тілінде оқыту жүйесі кең таралған, шетелдік профессорлар жұмыс істейді, және шетелдік университеттермен қос диплом бағдарламалары жүзеге асады.

Жоғары оқу орнына түсу үшін оқушы алдымен ұлттық бірыңғай тестілеуден (ҰБТ) өтуі қажет. ҰБТ нәтижесі – ЖОО-ға қабылдаудың негізгі шарты болып табылады. Сонымен қатар кейбір шығармашылық мамандықтарда (мысалы, журналистика, дизайн, актерлік өнер) қосымша шығармашылық емтихандар тапсырылады. Назарбаев университеті, ХБТУ сияқты оқу орындары өздерінің жеке емтихандарын өткізеді немесе халықаралық стандарттағы IELTS, SAT, TOEFL нәтижелерін талап етеді.

Мамандық таңдау – бұл жай ғана жұмыс бағытын емес, өмір салтын таңдаумен тең. Оқушы өз таңдауы арқылы қандай салада еңбек ететінін, қандай ортада жүретінін, қандай білім мен дағдылар қажет болатынын анықтайды. Қазіргі уақытта сұранысқа ие мамандықтар қатарына ІТ саласы (программист, киберқауіпсіздік маманы, дата-аналитик), инженерия (автоматтандыру, құрылыс, энергетика), медицина (дәрігер, хирург, фармацевт), педагогика (бастауыш сынып мұғалімі, арнайы педагог), экономика және қаржы (аудитор, қаржыгер, банк қызметкері), құқық (заңгер, прокурор, судья), аграрлық сектор (ветеринар, агроном), сондай-ақ шығармашылық мамандықтар (дизайнер, сәулетші, музыкант, режиссер) жатады.

Соңғы жылдары технологияның дамуына байланысты цифрлық трансформациямен байланысты жаңа мамандықтар да пайда болуда. Мысалы, мобильді қосымша әзірлеуші, UX/UI дизайнер, деректер инженері, блокчейн маманы, жасанды интеллект саласындағы зерттеуші. Бұрын танымал болмаған кейбір мамандықтар бүгінде аса қажет болып отыр. Мысалы, экология, биотехнология, нанотехнология, логистика, урбанистика сияқты бағыттар заманауи қоғамда ерекше сұранысқа ие болуда.

Оқушы мамандық таңдауда бірнеше факторды ескеруі қажет. Біріншіден, өзінің қызығушылығы мен бейімділігі. Екіншіден, еңбек нарығындағы сұраныс пен болашақтағы перспектива. Үшіншіден, осы мамандықты меңгеруге кететін уақыт, қаржы, оқу орнындағы оқу форматы мен сапасы. Мамандықты таңдауда ата-аналар мен мұғалімдердің пікірі де маңызды, алайда соңғы шешім оқушының өзіне тиесілі. Себебі, бұл – оның болашағы.

Мектептерде кәсіби бағдар беру жұмыстары әлі де жүйелі жүргізілмейтіндіктен, қосымша білім беру орталықтары бұл салада үлкен рөл атқаруы тиіс. Атап айтқанда, бейіндік бағыттағы курстар, кәсіптік бағдар беру тренингтері, ЖОО-лармен кездесу, кәсіп өкілдерімен шеберлік сабақтары, экскурсиялар, кәсіби тесттер мен сауалнамалар өткізу арқылы оқушының өзін тануына көмектесуге болады. Мысалы, Holland тесті немесе профориентациялық карталар арқылы оқушының темпераменті, қабілеті мен қызығушылығы анықталып, оған сәйкес мамандықтар тізімі ұсынылады.

Сондай-ақ, бейіндік бағытта білім беруді 10–11 сыныптан бастап жүзеге асыру оқушының жоғары оқу орнындағы мамандыққа дайын болуына көмектеседі. Егер оқушы 10-сыныптан бастап өз бағытын нақты анықтаса, онда ол ЖОО-дағы оқу үдерісін жеңіл меңгереді. Бұл тұрғыда "Болашақ" бағдарламасы, ТжКБ жүйесі (техникалық және кәсіптік білім), дуальды оқыту, гранттар мен квоталар туралы ақпарат та өте маңызды. Қазақстанда белгілі бір санаттағы азаматтарға (жетім балалар, көпбалалы отбасынан шыққандар, ауыл жастары, мүмкіндігі шектеулі оқушылар) ЖОО-ға түсу кезінде арнайы жеңілдіктер мен квота бөлінеді. Бұл туралы ақпаратты түсінікті тілмен жеткізу – оқушының әлеуметтенуіне, білім алуға тең мүмкіндік алуына жағдай жасайды.

Тағы бір маңызды бағыт – шетелде білім алу мүмкіндіктері. Қазіргі таңда көптеген халықаралық бағдарламалар (мысалы, Erasmus+, DAAD, Chevening, Mevlana, Fulbright, Bolashaq) арқылы оқушылар шетелдік ЖОО-да білім ала алады. Бұл бағдарламалар студенттерге халықаралық тәжірибе, тілдік дағды және жаһандық ойлау жүйесін қалыптастыруға көмектеседі. Дегенмен, шетелде оқуға дайындық ерте басталуы тиіс: ағылшын тілінен IELTS немесе TOEFL, SAT немесе басқа академиялық емтихандар, мотивациялық хаттар, портфолио сияқты құжаттар уақытылы дайындалуы қажет.

Мамандық таңдауда ертеңгі күннің кәсіби болашағына ғана емес, сондай-ақ жеке өмірге, өзін-өзі дамытуға, рухани өсуге, қоғамға пайдалы болуға да көңіл бөлінуі қажет. Адам өз мамандығын сүйіп, жүрекпен таңдағанда ғана табысты әрі бақытты бола алады. Сол себепті оқушыларға бір күнде шешім қабылдамай, түрлі салалармен танысып, мамандармен сөйлесіп, тәжірибе жинауға мүмкіндік беретін жағдай жасау – директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасарының басты міндеттерінің бірі болып табылады.

Қорытындылай келе, мамандық таңдау – бұл үлкен дайындықты қажет ететін өмірлік маңызды қадам. Жоғары оқу орындары мен мамандықтар туралы жан-жақты ақпарат беру, бейіндік бағытта кәсіби бағдар беру, оқушының жеке ерекшеліктерін ескере отырып кеңес ұсыну – болашақ жас маманның тағдырына әсер ететін өте жауапты және маңызды жұмыс. Бұл бағытта жұмыс істейтін әрбір педагог, әсіресе қосымша білім беру орталығының директор орынбасары, білімді де жанашыр маман болуы тиіс. Себебі, бүгінгі оқушы – ертеңгі кәсіби маман, қоғамды алға сүйрейтін азамат. Ал оның қаншалықты дұрыс жол таңдауы – біздің оған қандай бағыт көрсете алатынымызға тікелей байланысты.

Шетелде білім алу мүмкіндіктері: болашаққа бағытталған таңдаудың баспалдағы

Бүгінгі таңда жаһандану үдерісі білім беру жүйесіне де өз ықпалын тигізіп отыр. Әлем елдерінде білім беру саласында орын алып жатқан түбегейлі өзгерістер, технологиялық прогресс, еңбек нарығындағы жаңа талаптар жас ұрпақтан икемділікті, көптілділікті, креативті ойлауды және жаһандық ой-сана қалыптастыруды талап етеді. Осындай күрделі де қарқынды өзгерістер кезеңінде 15–17 жас аралығындағы оқушылардың мамандық таңдауына бағыт беру – қосымша білім беру жүйесінің басым міндеттерінің бірі болып табылады. Бұл ретте шетелде білім алу мүмкіндіктері оқушылар үшін болашақ өмірлік жолын саналы жоспарлауға, өз әлеуетін кеңінен іске асыруға және жаһандық деңгейде бәсекеге қабілетті маман ретінде қалыптасуға жол ашады.

Шетелдік жоғары оқу орындары мен колледждер қазіргі таңда халықаралық стандарттарға сай білім беріп, студенттерге ғылым мен тәжірибені ұштастыра отырып, кәсіби машықтарын дамытуға кең мүмкіндік ұсынып отыр. Мысалы, АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Германия, Жапония, Оңтүстік Корея, Түркия, Польша, Чехия, Малайзия және Қытай мемлекеттері білім беру сапасы, академиялық еркіндік, заманауи зертханалар мен стартап-экожүйелер арқылы жас буынды ғылым мен өндіріс әлеміне тартып отыр. Оқушылар шетелде оқу арқылы шет тілдерін меңгеріп қана қоймай, мәдениаралық қатынас орнатуға, әлемдік көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік алады.

Қазақстандық оқушылар үшін шетелде білім алудың негізгі жолдарына академиялық алмасу бағдарламалары, стипендиялық гранттар, келісімшарттық негізде оқу және халықаралық емтихандар арқылы түсу жатады. Олардың ішінде ең танымал бағдарламалар қатарында «Болашақ» халықаралық стипендиясы, Erasmus+, DAAD, Chevening, Fullbright, MEXT, Korean Global Scholarship Program, Türkiye Bursları сияқты стипендиялық бастамалар бар. Бұл бағдарламалар талапкерлерге шетелдің жетекші университеттерінде тегін немесе жеңілдікпен білім алуға, сонымен қатар тұру, жол ақысы, медициналық сақтандыру және өзге де шығындарын өтеуге мүмкіндік береді.

15–17 жас аралығындағы оқушылар көбіне орта мектепті аяқтағаннан кейін қай бағытта білім алатынын анықтай алмай, кәсіби бағдарлауда қиындықтарға тап болады. Бұл жаста әрбір жасөспірімге қолдау көрсету, олардың қабілеті мен бейімділігіне сәйкес бағыт ұсыну – қосымша білім беру мекемелерінің, әсіресе бейіндік ісі жөніндегі орынбасарлардың маңызды миссияларының бірі. Осы кезеңде шетелде білім алу туралы ақпараттармен таныстыру, нақты бағыттар мен университеттер, грант түрлері, құжат тапсыру тәртібі, тілдік дайындық, кәсіби салалардағы халықаралық сұраныс сынды мәселелер бойынша жүйелі түсіндіру жұмыстары жүргізілуі тиіс.

Оқушылар шетелде қандай салалар бойынша білім ала алады деген сұрақ туындайды. Бұл ретте, ІТ технологиялар, инженерия, биомедицина, экология, киберқауіпсіздік, жасанды интеллект, архитектура, экономика, бизнес-менеджмент, халықаралық қатынастар, білім беру, дизайн, кинематография, агроөнеркәсіп, қалалық жоспарлау, логистика және туризм салалары жоғары сұранысқа ие. Мысалы, Германия техникалық мамандықтар, Жапония робототехника мен автоматика, Ұлыбритания бизнес және құқық, АҚШ ІТ және биомедицина саласы бойынша көшбасшы елдер саналады. Сонымен қатар көптеген мемлекеттер өз елінде оқу аяқталған соң тәжірибе немесе жұмыс істеуге қалу мүмкіндігін де ұсынады, бұл өз кезегінде халықаралық тәжірибе жинақтауға, табыс табуға және кәсіби байланыстар орнатуға жол ашады.

Білім беру үдерісінің интеграциялануының нәтижесінде әлемдік университеттер талапкерлерге академиялық икемділік пен мультимәдени ортада оқуға бейімделуге мүмкіндік беруде. Мысалы, Канада мен Австралияда оқу барысында студенттерге жартылай жұмыс істеуге рұқсат етіледі, ал бұл өздігінен оқу шығындарын азайтып, еңбек дағдыларын арттыруға септігін тигізеді. Польша, Чехия сияқты Еуропа елдерінде бакалавриат бағдарламалары ағылшын тілінде оқытылады және оқудың құны салыстырмалы түрде қолжетімді. Көптеген оқу орындарында халықаралық студенттерге арналған дайындық курстары немесе Foundation бағдарламалары ұсынылады, бұл әсіресе шетелдік білім беру жүйесіне бейімделу үшін тиімді.

Дегенмен, шетелде білім алу үшін дайындық үдерісі алдын ала басталуы қажет. 15–17 жас аралығындағы оқушыларға 9–10 сыныптардан бастап кәсіби бағдар берумен қатар шетелдік университеттер талап ететін халықаралық стандарттарға сай емтихандарға дайындалу (мысалы, IELTS, TOEFL, SAT, ACT) жұмыстары басталуы керек. Бұл бағытта Қосымша білім беру орталықтары оқушыларға арнайы дайындық курстарын ұйымдастыру, онлайн және оффлайн платформалар арқылы кеңес беру, мотивациялық хат, түйіндеме жазу, портфолио әзірлеу, сұхбатқа дайындалу бойынша практикалық тренингтер жүргізуге тиіс. Сонымен қатар университеттер мен халықаралық бағдарламалар туралы ақпараттар банкін құру, шетелде оқып жатқан қазақстандық түлектермен байланыс орнатып, тәжірибе алмасу шараларын ұйымдастыру тиімді болмақ.

Шетелде оқу туралы шешім қабылдаған оқушының алдымен өз қабілетін, қызығушылығын, болашақ кәсібінің маңызын түсініп, оның еңбек нарығындағы орнын, даму перспективаларын зерделегені маңызды. Бұл ретте кәсіби диагностика, тестілеу, жеке консультация, менторлық қолдау секілді психологиялық-педагогикалық әдістер кеңінен қолданылуы тиіс. Жасөспірім өз болашағын шынайы бағалап, нақты мақсаттар қоя алса ғана, білім алу сапалы әрі саналы үдеріске айналады.

Сонымен қатар шетелде оқу тек қана білім алу емес, бұл – өзін-өзі тану, жаңа ортаға бейімделу, дербестік пен жауапкершілікке үйрену мектебі. Бұл – тұлғаның көшбасшылық, коммуникативтік және креативті қабілеттерін шыңдайтын орта. Осындай ортаны ерте кезден танып-білу – жас ұрпақтың кәсіби кемелденуіне берілетін үлкен мүмкіндік.

Қосымша білім беру орталығындағы бейіндік ісі жөніндегі орынбасар ретінде менің басты міндетім – оқушыларға болашақ мамандық таңдауда және шетелде білім алу мүмкіндіктерін зерделеуде нақты бағыт-бағдар беру, сенімді ақпаратпен қамтамасыз ету және оларға қолдау көрсету. Бұл жолда ата-аналармен, мектеп мұғалімдерімен, жоғары оқу орындарымен, халықаралық білім беру ұйымдарымен тығыз байланыс орнатып, әр оқушының әлеуетін ашуға жағдай жасау – табысты нәтижеге қол жеткізудің негізгі кепілі.

Қорыта айтқанда, шетелде білім алу – бұл тек элиталық мақсат емес, әрбір ынталы оқушының қол жеткізе алатын мүмкіндігі. Қосымша білім беру жүйесінде кәсіби бағдар жұмысын жүйелі ұйымдастыру арқылы біз еліміздің болашағын қалыптастыратын дарынды, білімді, саналы жастардың халықаралық деңгейде бәсекеге қабілетті болуына жол ашамыз. Әрбір жас – елдің болашағы. Сондықтан біз олардың өз қабілетін танып, биік белестерге жетуіне барлық жағдайды жасауымыз қажет. Шетелде білім алу – болашаққа бастар сенімді көпір.

Мамандық пен өмір салты арасындағы байланыс

Қазіргі қоғамда адам өмірінің сапасы мен бағыты көп жағдайда таңдалған мамандықпен тікелей байланысты. Бұл әсіресе жасөспірімдер үшін аса маңызды, себебі дәл осы 15–17 жас аралығында тұлғаның кәсіби болашағына алғашқы қадамдар жасалады. Қосымша білім беру орталығында директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде менің басты мақсатым – осы жас кезеңдегі оқушыларға мамандық әлемі мен олардың өмір салты арасындағы өзара байланысты тереңірек түсіндіріп, саналы таңдау жасауына көмектесу.

Мамандық – тек табыс көзі ғана емес, адамның күнделікті өмір ырғағын, әлеуметтік мәртебесін, айналасындағы адамдармен қарым-қатынасын, уақыт бөлу ретін, тіпті, денсаулығын анықтайтын маңызды фактор. Әрбір мамандық белгілі бір өмір салтымен тығыз байланысты. Мәселен, шығармашылықпен айналысатын адамдардың өмірі еркін, қиялға бай, кейде тұрақсыздыққа да бейім болуы мүмкін. Ал нақты ғылым саласында қызмет ететіндер – инженерлер, бағдарламашылар, зерттеушілер – тәртіпті, жүйелі, талдауға бейім өмір сүреді. Бұл ерекшеліктерді оқушылардың түсінуі – олар үшін болашақтағы кәсіби үйлесімділіктің негізі болмақ.

15–17 жас – бұл тек мамандық таңдау уақыты ғана емес, сонымен қатар өзін-өзі тану, жеке қабілеттер мен құндылықтарды анықтау кезеңі. Осы кезде оқушы өз қызығушылықтарын, икемдерін, мінез-құлқын, өмірден не қалайтынын ұғына бастайды. Бұл – бағыт-бағдар беруші педагогтар үшін үлкен мүмкіндік. Оқушыларға түрлі мамандықтардың қыр-сырын, олардың өмір салтына әсер ету ерекшеліктерін көрсету арқылы біз жастардың болашақ өмірлерін саналы түрде жоспарлауына жағдай жасай аламыз.

Қосымша білім беру орталығындағы бейіндік оқыту бағдарламаларының шеңберінде оқушылар түрлі кәсіби бағыттар бойынша жобалық және практикалық жұмыстармен танысып, болашақ мамандықтардың нақты ерекшеліктерімен бетпе-бет келеді. Мысалы, медицина мамандығын таңдаған оқушыға тек биологияны жақсы көру жеткіліксіз: ол адамның өміріне жауапкершілікпен қарау, эмоцияны бақылау, кез келген жағдайда сабырлық

сақтау, ұзақ уақыт бойы тұрақты жұмыс істеу секілді қасиеттердің де маңызды екенін түсінуі тиіс. Бұл қасиеттер өмір салтының бір бөлігіне айналады.

Сол сияқты педагог мамандығын таңдаған оқушы өзінің болашақтағы өмірінде үнемі адамдармен – балалармен, ата-аналармен, әріптестермен – тығыз байланыста болатынын, көпшілік алдында сөйлеп, үлгі болу қажеттілігін, сабырлық пен шыдамдылықты талап ететінін білгені жөн. Мұндай мамандық өмір салтына белсенділік, үнемі ізденіс, өзін-өзі дамыту және эмоциялық тұрақтылық сияқты элементтерді енгізеді.

Қоғамдық пікірдің әсері мен сыртқы ықпалдар да оқушылардың таңдауына үлкен әсер етеді. Біреулер ата-ананың қысымымен дәрігер болғысы келсе, кейбіреулер танымал немесе жоғары жалақы төлейтін мамандықтарға қызығады. Алайда мұндай шешімдер көбіне өмір салтымен сәйкес келмейді. Мысалы, фрилансер-бағдарламашының өмір салты – жеке жұмыс, үйде немесе кофеханада жұмыс істеу, белгілі бір тәртіп пен әлеуметтік байланыстардың шектеулі болуы. Бұл өмір салты экстраверт оқушы үшін қиындық тудыруы мүмкін. Осы ретте, біз оқушылармен әңгімелесу, кәсіби сынақтар, мінез-құлық типологиясы негізіндегі диагностика сияқты әдістер арқылы жеке ерекшеліктерін ескере отырып бағыт беруіміз қажет.

Сонымен қатар, қазіргі замандағы мамандықтар өте жылдам өзгеріп, түрленіп отырады. Кеше ғана сұраныста болған кәсіп иелері бүгінгі күні өзекті болмауы мүмкін. Сол себепті мамандықты таңдағанда тек бүгінгі емес, болашақтағы өмір салтын да ескеру қажет. Жаһандану, цифрлық технологиялар, жасанды интеллект, климаттық өзгерістер – бәрі-бәрі жаңа мамандықтардың туындауына себеп болады. Осыған байланысты біз оқушыларға тек нақты бір кәсіпке емес, соған байланысты өмір салты мен бейімділікке бағыт беріп, икемді болуға үйретуіміз керек.

Бейіндік бағыттаушы ретінде мен оқушылардың бойындағы қызығушылықтарды дамытуға, кәсіби бағдар беру сабақтарын ұйымдастыруға, түрлі мамандық иелерімен кездесу өткізуге, өндірістік тәжірибе немесе шеберлік сағаттарына қатыстыруға аса көңіл бөлемін. Мұндай шаралар арқылы оқушылар нақты өмір жағдайында белгілі бір мамандықтың өмір салтын көреді, өзін сол ортада елестетіп көруге тырысады. Бұл – кәсіби өзін-өзі тануға апаратын алғашқы қадамдардың бірі.

Сондай-ақ, бейіндік дайындық барысында soft skills (жұмсақ дағдылар) мен life skills (өмірлік дағдыларды) дамыту да аса маңызды. Себебі кез келген мамандық, қандай да бір өмір салты тек техникалық біліммен ғана шектелмейді. Коммуникация, уақытты басқару, эмоционалды интеллект, стресске төтеп беру сияқты дағдылар – адамның өмір сүру сапасын анықтайды. Оқушы осы дағдыларды меңгере отырып, мамандығына байланысты өмір салтына да дайын болады.

Жастар арасында жүргізілген әлеуметтік сауалнамалар көрсеткендей, көптеген оқушылар болашақ мамандық таңдауда табыс пен танымалдылықты бірінші орынға қояды. Алайда кәсіби сараптамалар өмір сапасының негізгі көрсеткіштерінің бірі – жұмыс пен өмір арасындағы тепе-теңдік, ішкі қанағаттанушылық пен эмоционалды жайлылық екенін дәлелдеді. Мамандық таңдағанда осы аспектілерді ескермеген оқушы кейіннен күйзеліске ұшырап, мамандығын өзгертуге мәжбүр болады. Бұл жағдайлардың алдын алу үшін біз – бағыт-бағдар берушілер – жасөспірімдермен жеке жұмыс жасап, өмір салты ұғымын күнделікті жұмысымызға енгізуіміз қажет.

Мамандық пен өмір салты арасындағы байланысты талдау барысында біз оқушыны тек белгілі бір кәсіпке бағыттамаймыз, оны саналы өмірге, жауапты шешім қабылдауға, ұзақ мерзімді жоспар құруға үйретеміз. Мамандық таңдаудың салдары – тек жұмыспен қамтылу немесе жалақы емес, бұл – өмірінің басым бөлігін қалай, қайда, кіммен және қандай эмоциялық жағдайда өткізетінін анықтайтын фактор. Осы түсінікті жастардың санасына сіңіру – біздің басты міндетіміз.

Қорыта келгенде, мамандық пен өмір салты арасындағы байланысты түсіну – бұл оқушыларға болашақты дұрыс құруға, шынайы қабілетіне сай шешім қабылдауға және өмірде өз орнын табуға көмектесетін маңызды білім. Қосымша білім беру орталығында бейіндік бағытты жүзеге асыру арқылы біз оқушылардың кәсіби болашағына ғана емес, өмір сүру сапасына, ішкі үйлесім мен жеке бақыт деңгейіне де әсер етеміз. Әрбір оқушы өзіне тән мамандықты дұрыс таңдай алса, ол тек жақсы маман ғана емес, сонымен қатар бақытты, табысты, өз өміріне риза азамат болары сөзсіз. Біз осы мақсатқа жету үшін бағыт көрсетуші шамшырақ болуға тиіспіз.

Заманауи кәсіптер: ІТ, дизайн, медиа

Қазіргі қоғам – үздіксіз дамып, технологиялық жаңарулар мен цифрлық трансформациялармен ерекшеленетін заман. Бұл процестердің бел ортасында тұрған және дамуына тікелей ықпал ететін салалар – ақпараттық технологиялар (ІТ), дизайн және медиа. Осы салалардағы заманауи кәсіптер бүгінгі еңбек нарығында үлкен сұранысқа ие болып қана қоймай, болашақ мамандықтар бейнесін қалыптастыруда. Қосымша білім беру орталығында директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде менің негізгі міндетім

– 15–17 жас аралығындағы оқушыларға осы заманауи кәсіптердің мәнін ашып көрсету, олардың кәсіби ерекшеліктері мен өмір салтына әсерін түсіндіру, таңдауларын саналы түрде жасауына бағыт беру.

Ең алдымен, ІТ саласына тоқталсақ, бұл – бүкіл әлемді біріктіріп отырған күрделі әрі үнемі жаңарып отыратын жүйе. Ақпараттық технологиялар саласында жұмыс істейтін мамандар – бағдарламашылар, жүйелік әкімшілер, киберқауіпсіздік сарапшылары, деректер талдаушылары, мобильді қосымша жасаушылар, ойын әзірлеушілер – бүгінде қоғамның барлық салаларында қызмет етеді. Денсаулық сақтау, білім беру, банк жүйесі, өндіріс, көлік, тіпті ауыл шаруашылығы ІТ технологияларынсыз өмір сүре алмайды. Осы орайда оқушыларға ІТ саласының ауқымын, кең мүмкіндіктерін көрсету – олардың қызығушылығын арттырып, қабілеттерін осы бағытта дамытуға ықпал етеді.

Бағдарламашы мамандығы, мысалы, өз ішінде әртүрлі бағыттарға бөлінеді: фронтенд, бэкенд, фулстек, мобильді қосымша жасаушы, гейм-девелопер, машиналық оқыту мен жасанды интеллект саласындағы мамандықтар – бұлардың барлығы қазіргі таңда сұранысы жоғары, табысты мамандықтар. Бұл мамандықтар техникалық білімді, логикалық ойлауды, жүйелі жұмыс істеуді талап етеді. Сонымен қатар, ІТ саласындағы мамандардың өмір салты ерекше – көбінесе қашықтан жұмыс істеу, еркін график, нәтижеге бағытталған жұмыс режимі кеңінен таралған. Осы өмір салтына бейімделе алатын оқушылар үшін бұл үлкен мүмкіндік.

Бұдан бөлек, ІТ саласында шығармашылық пен логиканың үйлесімі маңызды. Мысалы, UI/UX дизайнер мамандығы – интерфейстер мен қолданушы тәжірибесін жақсарту үшін жұмыс істейтін мамандық. Мұндай мамандықтар техникалық біліммен қатар, эстетикалық талғамды, адам психологиясын түсінуді, трендтерді қадағалауды талап етеді. Сондықтан ІТ тек математика мен кодтау ғана емес, бұл – адам қажеттілігін қанағаттандыруға бағытталған интеграцияланған сала екенін оқушыларға жеткізу қажет.

Дизайн саласына келсек, бұл саладағы кәсіптер де жыл сайын өзгеріп, жаңарып келеді. Графикалық дизайнер, моушн-дизайнер, 3D-дизайнер, веб-дизайнер, визуалды коммуникация маманы – бұлардың барлығы жаңа ғасырдың шығармашыл тұлғаларына арналған. Дизайн – бұл тек көркемдік талғам мен әдемілік емес, бұл – ойды образ арқылы жеткізу, идеяны көрнекі ету, адам назарын тарту, ақпаратты жеңіл қабылдауға көмектесу. Осы салада жұмыс істейтін мамандар жарнама, медиа, кино, ойын индустриясы, әлеуметтік желілер, UI/UX сияқты платформаларда жұмыс істей алады.

Оқушылар арасында визуалды дүниеге қызығушылық танытатындар көп. Сол себепті оларға графикалық планшет, Adobe Illustrator, Photoshop, Figma, Blender, Canva сияқты құралдармен таныстырып, олардың не үшін қажет екенін, қалай жұмыс істейтінін көрсету – үлкен мотивация болады. Қосымша білім беру орталықтарында дизайн саласына арналған шеберлік сабақтары, жобалық тапсырмалар, портфолио жасауды үйрету – оқушылардың қабілетін дамытып, нақты нәтижеге жеткізеді. Сонымен қатар, дизайнерлердің өмір салты – еркін, креативке толы, көбіне жеке жобалармен жұмыс істеуге бағытталған. Бұл саланы таңдаған оқушы өзін шығармашыл тұлға ретінде дамытуға мүмкіндік алады.

Үшінші сала – медиа. Цифрлық ғасырда медиа саласының рөлі орасан зор. Ақпаратпен жұмыс істей білу, оны құрастыру, сараптау, тарату – қазіргі заман маманына қажетті негізгі дағды. Медиажурналист, контент-мейкер, видеооператор, видеомонтаждаушы, подкастер, SMM маманы, копирайтер, таргетолог – бұл мамандықтар бүгінде интернет кеңістігінің маңызды ойыншылары. Медиа мамандары әлеуметтік желілерді басқару, қоғаммен байланыс, ақпараттық саясат, жарнама, брендинг салаларында қызмет етеді.

Оқушылардың көпшілігі Instagram, TikTok, YouTube, Telegram сияқты платформаларды тұтынушы ретінде жақсы меңгерген. Біз сол қызығушылықты бағыттап, оларды медиаконтентті өндіруші деңгейіне көтеруге бағыттауымыз қажет. Медиа саласының ерекшелігі – тілдік сауаттылық, креатив, бейне және дыбыс редакциялау біліктілігі, уақытпен жұмыс істеу, аудиторияны түсіну сияқты дағдыларды талап етеді. Бұл салада жұмыс істеу – шығармашылық пен технологияны ұштастыра отырып, адамдарға әсер ету мүмкіндігіне ие болу деген сөз.

Қазіргі таңда контент жасау – жай хобби емес, толыққанды кәсіп. Блог жүргізу, видеолар шығару, авторлық подкаст жазу, әлеуметтік желілердегі жарнама – мұның бәрі табысты әрі еркін мамандықтарға жол ашады. Медиа саласында еңбек ететін адамдардың өмір салты да ерекше: олар мобильді, үнемі қоғам назарында, жаңалықтың ортасында жүреді. Осындай өмір ырғағы мен кәсіби міндеттерді үйлестіре алатын жастар үшін медиа – үлкен алаң.

Бейіндік бағыттағы жұмыс барысында біз осы үш саланы да оқушыларға жан-жақты көрсетуіміз керек. Теориялық түсіндіруден бөлек, оқушыларға нақты практикалық тапсырмалар беру, нағыз мамандармен кездесу ұйымдастыру, кәсіби ортаға бейімдеу аса маңызды. Мысалы, ІТ саласы бойынша хакатон, кодинг-баттл, қолданба жасау байқаулары; дизайн бойынша логотип жасау, постер дайындау, 3D модельдеу жобалары; медиа бойынша бейнеролик түсіру, әлеуметтік желі үшін контент жасау, подкаст дайындау секілді тапсырмалар – оқушыны өз қолымен жасап көруге итермелейді. Бұл әдіс оқушының өз-өзін бағалауына, қай сала өзіне жақын екенін түсінуіне жол ашады.

Оқушылармен жеке кеңес кезінде біз олардың қызығушылықтарын, бейімділігін, бос уақытты қалай өткізетінін, қандай пәндерді ұнататынын, болашақта өзін кім ретінде елестететінін сұрау арқылы бағыт беруіміз керек. Мысалы, көп оқитын, жазуды ұнататын, тіл байлығы мол оқушы – медиажурналистикаға бейім болуы мүмкін. Көркем өнерге қызығатын, сурет салатын, бөлшектерге мән беретін оқушы – дизайнерлік бағытта дами алады. Ал логикалық ойлау қабілеті күшті, алгоритмге қызығатын оқушы – ІТ саласында жетістікке жете алады.

Сондай-ақ, бұл салаларда фриланс, стартап, коворкинг, қашықтан жұмыс істеу, жеке кәсіпкерлік сияқты жаңа еңбек түрлері кең таралған. Оқушылар осы ұғымдарды ерте меңгеріп, өз болашағын жоспарлау барысында икемді, мобильді, креативті болу керектігін ұғынуы қажет. Бүгінгі таңда «бір ғана мамандық өмір бойына» қағидасы өзектілігін жоғалтты. Керісінше, көп дағды меңгерген, көп салада жұмыс істей алатын әмбебап мамандар сұранысқа ие. Сондықтан ІТ, дизайн және медиа саласындағы кәсіптерге бағыттау барысында біз оқушыларды көпфункционалды болуға, өмір бойы оқуға, өзін-өзі дамытуға үйретуіміз керек.

Қорытындылай келе, заманауи кәсіптер – ІТ, дизайн және медиа – оқушылар үшін болашақтың табысты жолына апаратын ашық есік. Бұл салалар тек қаржылай табыс көзі ғана емес, өзін-өзі жүзеге асыру, шығармашылықты шыңдау, қоғамға әсер ету мүмкіндігі. Қосымша білім беру орталығындағы бейіндік бағыттағы жұмыс барысында біз оқушыларға осы салалардың қыр-сырын жан-жақты таныстырып, олардың қабілеттері мен бейімділіктерін ескере отырып бағыт берсек, саналы таңдау жасауға көмектесеміз. Әрбір жас өзіне тән кәсібін тауып, өзіне лайықты өмір салтын қалыптастыруы үшін біз – педагогтар – олардың сенімді серігі болуға тиіспіз. Ең бастысы – әр оқушының болашағына бейжай қарамай, саналы, бәсекеге қабілетті, рухы биік ұрпақ тәрбиелеу.

Soft skills және Hard skills түсінігі

Қазіргі заманғы еңбек нарығы мен кәсіби орта түбегейлі өзгерістерге ұшырап жатыр. Цифрландыру, автоматтандыру, жаһандану, жасанды интеллект пен креативті экономиканың дамуы жұмыс берушілер мен мамандарға қойылатын талаптарды да жаңаша бағытта қалыптастыруда. Осы өзгерістер аясында маманның біліктілігін сипаттайтын негізгі ұғымдар ретінде hard skills және soft skills түсініктері кеңінен қолданысқа енді. Қосымша білім беру орталығында директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде 15–17 жас аралығындағы оқушыларға кәсіби бағдар беруде бұл ұғымдарды жан-жақты түсіндіру, олардың маңыздылығын көрсету – менің басты міндеттерімнің бірі. Себебі болашақта оқушы қандай мамандықты таңдаса да, осы екі дағды тобы оның табысты, бейімделгіш әрі бәсекеге қабілетті болуын анықтайтын шешуші факторға айналады.

Ең алдымен, hard skills ұғымына тоқталайық. Бұл – адамның белгілі бір саладағы нақты кәсіби білімдері мен техникалық дағдылары. Яғни, hard skills – бұл есеп шығару, бағдарлама жазу, шет тілін меңгеру, графикалық дизайн жасау, құрылыс сызбасын сызу, заң құжаттарымен жұмыс істеу, медициналық манипуляциялар жасау сияқты практикалық, нақты өлшенетін дағдылар. Бұл дағдылар әдетте оқу барысында, курстарда, тренингтерде немесе кәсіби тәжірибе кезінде үйретіледі. Hard skills көбіне сертификаттармен, дипломдармен, емтихан нәтижелерімен дәлелденеді.

Мысалы, егер оқушы дәрігер болғысы келсе, ол биология мен химияны жетік меңгеруі керек, адам анатомиясын білуі, инъекция жасау мен диагноз қоюға машықтануы тиіс. Бағдарламашы болғысы келетін жас – алгоритм, код жазу, бағдарламалау тілдерін білуі қажет. Дизайнер болуға талпынатын оқушы – дизайн бағдарламаларын меңгеріп, композиция мен түстер теориясын түсінуі керек. Бұл – нақты білім мен шеберлікке сүйенетін hard skills.

Алайда соңғы жылдары жаһандық зерттеулер мен жұмыс берушілердің пікірі бір нәрсеге назар аудартуда: кәсіби техникалық дағдылар маңызды болғанымен, олар жалғыз өздері маманды толық сипаттай алмайды. Қандай да бір адам жақсы бағдарламалауы мүмкін, бірақ егер ол командада жұмыс істей алмаса, клиентпен сөйлесе алмаса, уақытын дұрыс ұйымдастыра алмаса, ол табысты болмайды. Осы сәтте біз екінші ұғымға – soft skills, яғни жұмсақ дағдыларға көшеміз.

Soft skills – бұл адамның тұлғалық, әлеуметтік, эмоциялық және когнитивтік дағдылары. Олардың қатарына: коммуникация, командамен жұмыс, көшбасшылық, эмоционалды интеллект, сыни ойлау, креативтілік, уақытты басқару, жауапкершілік, бейімделгіштік, шешім қабылдау, стрестік жағдайларда әрекет ете білу, жанжалдарды шеше алу және өзін-өзі дамыту қабілеті кіреді. Бұл дағдылар нақты пәндермен емес, өмірлік тәжірибе, қарым-қатынас, орта және тәрбие арқылы қалыптасады. Және ең қызығы – бүгінгі таңда осы soft skills табысты мансап үшін негізгі фактор болып есептелуде.

Мәселен, Google, Microsoft, Tesla, Apple сынды жетекші компаниялар өз қызметкерлерінен тек техникалық білім ғана емес, командамен жұмыс істей алу, өз ойын нақты әрі дұрыс жеткізе білу, жаңашылдыққа бейімділік, шешім қабылдай алу, эмоционалды тұрақтылық сияқты қабілеттерді де талап етеді. Бұл компаниялар soft skills-ті “XXI ғасыр дағдылары” деп бағалап отыр. Сондықтан 15–17 жас аралығындағы оқушыларға кәсіби бағдар беру барысында біз оларды тек белгілі бір салаға бағыттап қана қоймай, осы жұмсақ дағдылардың да не екенін, олардың маңыздылығын терең түсіндіруіміз қажет.

Бейіндік бағыттағы жұмыс барысында біз оқушылардың hard skills пен soft skills арасындағы айырмашылықты түсінуіне көмектесіп қана қоймай, бұл екі дағды тобын өзара үйлестіріп дамыту керектігін нақты мысалдармен көрсетуіміз керек. Мысалы, инженер-механик жобаны сәтті жасап шығуы үшін техникалық білім мен инженерлік сызбаларды білумен қатар, тапсырыс берушімен байланыс орнату, уақытында жұмыс тапсыру, командада қақтығыс туындағанда мәселені шеше алу қабілетіне ие болуы керек. Сол сияқты, журналист мамандығында адам тіл байлығы мен грамматиканы білгенімен, егер ол сұхбат жүргізе алмаса, сенімділік тудыра алмаса немесе аудиторияның көңіл-күйін сезіне алмаса, оның кәсіби шеберлігі толық көрінбейді.

Қосымша білім беру орталығында біз оқушылармен жұмыс барысында осы екі қабат дағдыны дамытуға жағдай жасауымыз қажет. Hard skills көбіне пәндік курстар, практикалық жобалар, оқу-жаттығу арқылы дамытылса, soft skills – дебат, пікірталас, рөлдік ойындар, топтық жобалар, көшбасшылық тренингтері, волонтерлік іс-шаралар арқылы қалыптасады. Мысалы, ІТ бағыты бойынша ұйымдастырылатын хакатондар тек код жазуды ғана емес, уақытты дұрыс жоспарлауды, командамен бірлесіп әрекет етуді, стресс жағдайында шешім қабылдауды үйретеді. Дизайн жобалары – креативті ойлауға, пікірталасқа, тұтынушының ойын түсінуге тәрбиелейді. Медиа бағытындағы жобалар – сөйлеу дағдысын, аналитикалық ойлауды, қоғаммен жұмыс істеуді дамытуға мүмкіндік береді.

Soft skills пен hard skills-тің үйлесімділігі оқушының болашақ өмір салтына да әсер етеді. Егер адам тек кәсіби біліммен шектелсе, ол өзгермелі қоғамға бейімделе алмай қалуы мүмкін. Ал тек жұмсақ дағдыларға сүйеніп, нақты кәсіби білімсіз адам да бәсекеге қабілетті болмайды. Сондықтан біз оқушыларға мамандықты таңдауда екі бағытты қатар дамыту керектігін ұғындыруымыз қажет. Әсіресе Z ұрпағына жататын қазіргі жастар үшін бұл теңгерім аса өзекті. Олар техниканы жақсы меңгереді, бірақ ұзақ сөйлесу, мәселе шешу, эмоциямен жұмыс істеуде қиындықтар туындайды. Бұл тұста мұғалімдер мен бағыт-бағдар берушілердің рөлі ерекше.

Soft skills дағдыларының ішінде ерекше маңызға ие бірнеше дағдыны нақты атап өткен жөн. Коммуникация – кез келген мамандықта басты құрал. Қарым-қатынас орната білу, өз ойын нақты әрі сыпайы жеткізу, тыңдай білу – бұл көшбасшы маманның белгісі. Командамен жұмыс – заманауи жобалардың басым бөлігі ұжымдық еңбектің жемісі. Оқушыларға топ ішінде жұмыс істеуді, пікір алмасуды, жауапкершілікті бөлісуді үйрету керек. Эмоционалды интеллект – өз сезімін басқару және өзгенің сезімін түсіне білу, стреске қарсы тұру, сенімділік – қазіргі жұмыста маңызды фактор. Сыни ойлау мен креативтілік – жаңа идея ұсыну, шешімнің баламаларын табу, жаңашылдыққа ұмтылу – бұл бүгінгі әлемде жетістікке жеткізетін жол.

Осы дағдыларды дамыту үшін біз қосымша білім беру орталықтарында бейіндік пәндермен қатар, тұлғалық даму бағдарламаларын енгізуіміз қажет. Қазіргі таңда білім беру ұйымдарына арналған заманауи бағдарламалар мен тренингтер осы бағытта жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Біз оқушыларға болашақ мамандықтар жайлы айтқанда, оларға «қандай пәндер керек?» деп қана емес, «қандай тұлғалық қасиеттер қажет?» деп те сұрақ қоюымыз қажет.

Қорытындылай келе, hard skills пен soft skills ұғымдары – қазіргі білім беру жүйесінің, кәсіби бағдар берудің және еңбек нарығының негізгі категорияларының біріне айналды. Біз, бейіндік бағыттағы мамандар, оқушыларға бұл дағдылардың маңызын түсіндіру арқылы олардың болашаққа сенімді қадам жасауына ықпал ете аламыз. Тек кәсіби біліммен шектеліп қалмай, тұлғалық дамуға, эмоционалды тұрақтылыққа, қарым-қатынас мәдениетіне, өзін-өзі дамытуға бағытталған оқушылар – болашақтың табысты, саналы азаматтары болмақ. Ең бастысы – оқушының бойындағы әлеуетті дұрыс көре білу, оны әрі қарай дамытуға жол ашу. Бұл – қосымша білім беру жүйесінің және біздің – бағыт-бағдар берушілердің қоғам алдындағы үлкен жауапкершілігі.

Қазіргі таңда әлемде болып жатқан қарқынды өзгерістер білім беру жүйесіне жаңа міндеттер мен талаптар жүктеп отыр. Соның ішінде ерекше маңызға ие бағыттардың бірі – оқушылардың ерте кәсіби бағдарын қалыптастыру болып табылады. Әсіресе 15-17 жас аралығындағы жасөспірімдер үшін мамандық таңдау – өмірлік маңызды шешімдердің бірі. Осы кезеңде жасөспірім тұлға ретінде өзін-өзі тануға, әлеуетін бағалауға және болашағын дұрыс жоспарлауға тырысады. Бұл – баланың тек жеке басының дамуына ғана емес, сонымен қатар елдің еңбек нарығы мен экономикалық әлеуетінің қалыптасуына да тікелей әсер ететін процесс. Осы тұрғыда қосымша білім беру ұйымдарының, оның ішінде директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасарының атқаратын рөлі ерекше. Өйткені дәл осы қызмет иесі оқушылардың кәсіби бағдарлануын қамтамасыз ететін бағдарламалар мен іс-шараларды ұйымдастырып, олардың сапалы жүзеге асуына жауапты болады.

Қосымша білім беру орталықтары қазіргі таңда балалар мен жасөспірімдерге тұлғалық дамуға, шығармашылық әлеуетін ашуға, ғылым мен өнердің әр саласын меңгеруге жағдай жасап қана қоймай, кәсіби бағдарлаудың маңызды алаңына айналып отыр. Директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары осы орталықтың стратегиялық бағыттарын айқындап, кәсіби бағдар беру жүйесін ұйымдастыруға басшылық жасайды. Бұл бағытта орынбасардың қызметі келесі негізгі міндеттерді қамтиды: оқушылардың қызығушылықтарын, бейімділіктерін анықтау; еңбек нарығының сұраныстарына сәйкес бейіндік бағыттарды айқындау; түрлі кәсіптер туралы ақпарат беру; кәсіби сынамалар мен тренингтер ұйымдастыру; білім беру ұйымдары мен жұмыс берушілер арасындағы әріптестік байланыстарды орнату және дамыту.

Жасөспірім кезең – бұл болашаққа бағыт алатын, өзіндік менін танып-білетін, таңдау жасау қабілеті қалыптасатын күрделі кезең. Осы жаста балалар әртүрлі идеяларға бейім, эмоциялық тұрғыдан әсерге тез ұшырайтындықтан, олармен жұмыс жасауда жүйелі әрі мақсатты кәсіби бағыттылық керек. Осыған байланысты бейіндік ісі жөніндегі орынбасар оқушылармен ғана емес, ата-аналармен де, пән мұғалімдерімен де тығыз байланыста жұмыс жасауы тиіс. Бұл өзара іс-қимыл оқушыны жан-жақты зерттеуге, оның әлеуетін дұрыс бағалауға және соған сай бейіндік бағыт ұсынуға мүмкіндік береді.

Бейіндік бағыттағы жұмыс жүйесінде, ең алдымен, оқушылардың қызығушылықтары мен қабілеттерін анықтау маңызды. Бұл мақсатта диагностикалық сауалнамалар, кәсіби тесттер, бақылау, әңгімелесу, тренингтер, шеберлік сағаттары мен жобалық жұмыстар ұйымдастырылады. Мұндай әдістер баланың ішкі мотивациясын анықтауға, оның болашақ мамандыққа деген көзқарасын қалыптастыруға жағдай жасайды. Мысалы, техникалық бейімділігі бар оқушы робототехника, 3D модельдеу, бағдарламалау курстарына тартылса, гуманитарлық бағыттағы оқушылар үшін дебат клубтары, эссе жазу, шығармашылық шеберханалар ұйымдастырылады. Бұл шаралар баланың бейімділігін дамытып қана қоймай, болашақта нақты мамандық таңдауға итермелейді.

Қазіргі заман талабына сай бейіндік бағыт беру тек теориялық ақпаратпен шектелмеуі тиіс. Практикалық бағыттағы іс-шаралар – кәсіби сынамалар, шеберлік сабақтары, экскурсиялар, кәсіптік шеберлермен кездесу, өндірістік орындарға саяхат – оқушыға нақты сала туралы жан-жақты көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұндай әрекеттер оқушының бейсаналық деңгейде мамандыққа қызығушылығын арттырып, оның өзін сол ортада елестетуіне, болашағын нақтылауына жағдай туғызады. Бұл жерде директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары өз саласындағы сарапшылармен, кәсіпорындармен, ЖОО және колледждермен серіктестік байланыс орнатуы қажет.

Сонымен қатар, еңбек нарығының үнемі өзгеріп отыруы, кейбір мамандықтардың ескіріп, жаңа кәсіп түрлерінің пайда болуы кәсіби бағдар беруде еңбек нарығындағы трендтерді қадағалап отыру қажеттігін туындатады. Бұл тұрғыда бейіндік бағытта жұмыс істейтін маман заманауи мамандықтар, цифрлық технологиялар, «болашақтың кәсіптері» жөнінде үнемі ақпараттық зерттеулер жүргізіп, оны оқушылар мен ата-аналарға дер кезінде ұсынып отыруы тиіс. Мысалы, IT саласы, жасанды интеллект, экология, биотехнология, цифрлық маркетинг сияқты бағыттар қазіргі таңда сұранысқа ие. Оқушы осы ақпаратты ерте жастан біліп, соған сай дайындық жүргізсе, болашақта кәсіби жолын сенімді таңдауға мүмкіндігі артады.

Ата-аналардың рөлі де кәсіби бағдар беру жүйесінде аса маңызды. Көп жағдайда ата-аналар баланың жеке қабілеттерін ескермей, өз қалауын баласына таңуға тырысады. Бұл баланың ішкі қақтығысын тудырып, өзіне сенімсіздікке алып келуі мүмкін. Сондықтан директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ата-аналармен ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын ұйымдастырып, мамандық таңдаудың маңызын, психологиялық және әлеуметтік аспектілерін жеткізе білуі қажет. Ата-аналарға арналған семинарлар, тренингтер, мамандармен кездесулер осы бағыттағы тиімді құрал бола алады. Бұл – ата-ана мен баланың арасында өзара түсіністік орнатуға, бірлесіп дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі.

Жоғары сынып оқушылары үшін кәсіби бағдар беру тек мамандық таңдау емес, сонымен қатар өмірлік бағыт-бағдарды анықтау, өзінің құндылықтарын тану, мақсат қою, жауапкершілік пен дербестік сезімін қалыптастыру болып табылады. Осы тұрғыда кәсіби бағдар жұмысы тұлғалық дамуға бағытталған болуы тиіс. Бұл жерде директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары психологиялық қызметпен бірлесіп, тұлғалық өсуге бағытталған бағдарламаларды енгізуге, өзін-өзі тану, эмоциялық интеллект, сыни ойлау, көшбасшылық қасиеттерін дамытуға арналған тренингтер өткізуге мүмкіндік жасауы тиіс.

Сонымен бірге кәсіби бағыттылықтың тиімділігін бағалау да маңызды. Бұл үшін оқушылардың мамандық туралы білім деңгейі, қызығушылықтарының тұрақтылығы, бейіндік курстарға қатысуы, жобалық жұмыстар нәтижесі, өзіндік рефлексиясы сияқты көрсеткіштер жүйелі түрде қадағаланып, талдануы керек. Директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары кәсіби бағдарлау жұмысының сапасын арттыру үшін жыл сайын мониторинг жүргізіп, қорытынды нәтижелер негізінде жоспарды жаңартып отыруы тиіс.

Қорыта келе, ерте кәсіби бағыттылық – оқушының өмірлік жолын табудағы маңызды кезең. Бұл тек мамандық таңдау емес, бұл – жеке тұлғаның даму бағытын, болашақ өмір салтын айқындау. Қосымша білім беру орталығындағы директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары осы маңызды миссияны атқарушы тұлға ретінде, оқушылардың әлеуетін ашуға, өз мүмкіндіктерін дұрыс бағалап, мақсатты түрде болашағын құруына ықпал ететін жетекші маман болуы тиіс. Оның кәсіби құзыреттілігі, шығармашылығы, серіктестік орнату қабілеті, психологиялық білімдері мен педагогикалық шеберлігі кәсіби бағдар жұмысының сапасын айқындайды. Жүйелі ұйымдастырылған кәсіби бағдар беру жүйесі – елдің болашағын сенімді жасайтын, еңбек нарығын білікті кадрлармен қамтамасыз ететін негізгі тетіктердің бірі. Сондықтан бұл бағытта жұмыс істейтін мамандарға, оның ішінде бейіндік ісі жөніндегі орынбасарларға үлкен жауапкершілік жүктеледі. Ерте басталған кәсіби бағдар – табысты өмірдің кепілі.

Ата-ананың мамандық таңдаудағы рөлі

Әрбір жасөспірімнің болашағы оның бүгінгі таңдауы мен алатын бағытынан бастау алады. Осы тұрғыда мамандық таңдау – жас ұрпақтың өміріндегі ең маңызды шешімдердің бірі. Бұл шешім оның болашақ өмір сүру салтына, әлеуметтік орнын айқындауына, материалдық жағдайына және ең бастысы, өзін-өзі тануына тікелей әсер етеді. Мамандық таңдауға әсер ететін факторлар әртүрлі: тұлғалық қызығушылық, қабілет, нарықтағы сұраныс, ұстаздардың, достардың ықпалы және, әрине, ата-ананың көзқарасы. Қосымша білім беру орталығында директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде 15–17 жас аралығындағы оқушылармен жұмыс істей отырып, мен ата-ананың бұл процестегі маңыздылығы мен рөлін күнделікті іс-тәжірибемде айқын байқаймын. Жасөспірімдер мамандықты таңдауда ата-анасының пікірі мен ұстанымына ерекше мән береді. Сондықтан ата-аналар бұл таңдауда бағыт-бағдар көрсетуші, қолдаушы әрі дұрыс кеңес беруші бола білуі тиіс.

Ата-ана – баланың алғашқы тәрбиешісі әрі өмірлік жолсерігі. Баланың дүниетанымы, құндылықтар жүйесі, еңбекке көзқарасы және жауапкершілік сезімі, көп жағдайда, отбасындағы қарым-қатынас арқылы қалыптасады. Демек, ата-ананың еңбекке, кәсіпке, табыс табуға деген көзқарасы баланың болашақ мамандыққа деген қызығушылығына тікелей ықпал етеді. Мысалы, белгілі бір мамандықты менсінбеу, “онымен өмір сүре алмайсың” деген секілді пікірлер баланың сол салаға деген қызығушылығын басып тастайды. Ал, керісінше, ата-ананың қолдауы мен сенімі баланың өз қабілетін ашуға және армандаған кәсібіне ұмтылуына жол ашады. Осы себепті ата-аналар баласының тұлғалық ерекшелігін, мықты және әлсіз жақтарын, қызығушылықтары мен икемділігін терең түсінуі маңызды.

Қосымша білім беру жүйесінде бейіндік оқыту арқылы оқушылардың кәсіби бағдарын айқындау барысында біз жиі байқайтын жайт – ата-аналар баласының қабілетін емес, өз армандарын немесе заман талабын ескере отырып, мамандық таңдауға тырысады. Мысалы, медицина саласында жұмыс істейтін ата-ана баласын дәрігер еткісі келсе, кәсіпкер – экономист немесе заңгер болуын қалайды. Ал бұл баланың өз мүмкіндігі мен қызығушылығына сәйкес келмесе, кейін ол кәсібінен ләззат алмайды, тіпті мамандығын мүлдем өзгертуге тура келеді. Осы тұста біз – бейіндік ісі жөніндегі мамандар мен педагогтар – ата-аналармен түсіндіру, ағартушылық жұмыстарын белсенді жүргізуіміз қажет. Ата-анаға баланың кәсіби бағдарлануы – бұл тек мамандық таңдау емес, ол – өзін-өзі тану, болашағына сеніммен қарау, әлеуетін іске асыру жолындағы маңызды қадам екенін ұғындыруымыз керек.

Қазіргі уақытта мамандықтар әлемі кеңейіп, еңбек нарығындағы талаптар өзгеріп келеді. Жаңа технологиялар, цифрландыру, шығармашылық бағыттар мен креативті салалар дамып, бұрын соңды болмаған кәсіп түрлері пайда болуда. Бұл жағдайда ата-ананың өздері де еңбек нарығындағы трендтерді бақылап, кәсіби бағдар беруде заманауи көзқараста болуы аса қажет. Көп жағдайда ата-аналар өз баласына бұрыннан таныс, тұрақты және беделді саналатын мамандықтарды ғана ұсынуға бейім. Бірақ бүгінгі күннің шындығы – кәсіптің беделі емес, адамның өз кәсібіне деген махаббаты мен шеберлігі маңызды екенін көрсетіп отыр. Сондықтан ата-ана баласына өз жолын таңдауға еркіндік беріп, сенім арта білуі қажет.

Жасөспірім кезең – тұлғаның ішкі қайшылығы, болашаққа деген сенімсіздігі жиі байқалатын шақ. Бұл кезде ата-ананың қолдауы – шешуші фактор. Бала өзіне сенбеуі мүмкін, бірақ егер ата-анасы оған сенетінін білдірсе, ол алға ұмтылады. Мамандық таңдауда ата-ананың міндеті – баласын тыңдай білу, бірге ойланып, ақылдасу, зерттеу жасауға көмектесу. Оқушыны психологиялық тұрғыдан қолдап, “кім болғың келеді?” деген сұрақтан бұрын “нені жақсы көресің?”, “неден ләззат аласың?”, “не істегенде өзіңді бақытты сезінесің?” деген сұрақтарды бірге талқылау маңызды. Осы арқылы бала өз қызығушылығын, қабілетін анықтап, соған сай шешім қабылдай алады.

Біздің Қосымша білім беру орталығында кәсіби бағдарлау бағытында ұйымдастырылатын тренингтер мен ата-аналарға арналған семинарлардың басты мақсаты – олардың балаларымен дұрыс қарым-қатынас орната отырып, мамандық таңдауына жағдай жасау. Ата-аналарға арналған сауалнамалар, психолог мамандармен бірлескен кеңестер, “Ата-ана – кеңесші” тақырыбындағы дөңгелек үстелдер ұйымдастыру – тиімді тәсілдердің бірі. Мұндай кездесулер барысында ата-аналар мамандықтардың алуан түрлілігімен, олардың болашақтағы мүмкіндіктерімен танысып, еңбек нарығындағы сұраныс туралы нақты мәлімет алады. Сонымен қатар, ата-аналар балаларын шабыттандырып, қолдау көрсету жолдарын да меңгереді.

Ата-ананың баланың кәсіби жолындағы рөлі тек бағыт көрсетумен шектелмейді. Олар үлгі бола алады. Баланың еңбекке, табыс табуға, табанды болуға деген көзқарасы көбінесе ата-ананың өмір сүру салты мен жұмысқа деген қатынасынан қалыптасады. Егер ата-ана өз кәсібін жақсы көріп, сүйіспеншілікпен атқарса, баланың да өз ісіне деген құштарлығы артады. Сол себепті, ата-аналар баласына тек кеңесші емес, үлгі болатын тұлға ретінде қарауы тиіс.

Сонымен қатар, ата-аналар баласының болашақ мамандығын таңдауға әсер ете отырып, оның таңдауы мен шешіміне құрметпен қарауы керек. Баланың таңдауы олардың арманына сәйкес келмеуі мүмкін. Бірақ бұл баланы райынан қайтаруға себеп болмауы тиіс. Ата-ананың “мен сен үшін жақсысын ғана қалаймын” деген ниеті дұрыс болғанымен, ол баланың өз бетінше шешім қабылдау құқығын шектемеуі тиіс. Ең бастысы – ата-ана мен бала арасында сенімді қарым-қатынас пен ашық диалог болуы қажет. Осындай жағдайда ғана бала өз таңдауын саналы түрде жасап, болашақта соған жауапкершілікпен қарай алады.

Бүгінгі таңда біз, бейіндік жұмысқа жетекшілік ететін мамандар, ата-аналармен серіктестік негізінде жұмыс жүргізудің маңыздылығын ерекше атап өтеміз. Себебі кәсіби бағдар – бұл бір реттік іс-шара емес, бұл ұзақмерзімді үрдіс. Оқушының бастауыш сыныптан бастап жоғары сыныпқа дейінгі кезеңіндегі даму динамикасы, қызығушылықтарының өзгеруі – бәрі де ата-анамен бірлесе отырып, жүйелі түрде талданып, бағытталуы тиіс. Бұл ретте ата-аналарға арналған кеңестер, тренингтер, сараптамалық сессиялар жүйелі түрде өтіп отыруы қажет. Қосымша білім беру орталығы мамандары мен педагог-психологтар ата-аналарға кәсіби бағдар беру саласында көмекші құралдар ұсыну, кәсіби диагностика нәтижелерін түсіндіру, жеке кеңестер беру арқылы ата-ананың өз баласын дұрыс түсінуіне ықпал етуі тиіс.

Қорытындылай келе, ата-ананың мамандық таңдаудағы рөлі – баға жетпес. Олар баласының өмірлік жолындағы алғашқы серігі, кеңесшісі, қолдаушысы. Қосымша білім беру жүйесінде біз осы серіктестікті дамытып, ата-аналар мен балалар арасындағы ашық диалогқа жағдай жасауымыз қажет. Баланың болашағы – оның қазіргі таңдауы арқылы қалыптасады. Ал сол таңдауда ата-ананың жылы сөзі мен сенімі, ақыл-кеңесі – шешуші рөл атқарады. Бүгінгі жасөспірім – ертеңгі маман. Ал оның маман болып қалыптасуындағы ата-ананың қолдауы – қоғамның да табысты дамуының негізі екенін естен шығармауымыз керек.

Мамандық таңдауда жиі кездесетін қателіктер

Қазіргі заман – жылдам өзгеріп жатқан, еңбек нарығының құрылымы күн сайын жаңарып, мамандықтардың сұранысы мен мазмұны жиі түрленіп отыратын күрделі кезең. Осындай жағдайда 15–17 жас аралығындағы жасөспірімдердің мамандық таңдауда дұрыс бағыт алуы аса маңызды. Қосымша білім беру орталығының бейіндік бағыт бойынша жұмыс істейтін маманы ретінде, мен оқушылардың мамандық таңдауда жиі жіберетін қателіктеріне назар аударуға, сол арқылы олардың саналы таңдау жасауына көмектесуге тырысамын. Себебі дәл осы жас кезеңінде жасөспірімдер өмірлік жолын айқындап, келешекте кім болатынын, қай бағытта дамитынын анықтай бастайды. Алайда бұл шешім көбіне нақты ақпараттың жетіспеуінен немесе сыртқы әсердің ықпалынан дұрыс қабылданбайды. Осы тұрғыдан алғанда, мамандық таңдаудағы жиі кездесетін қателіктерді жүйелеп қарастырып, олардың салдарын түсіндіру – кәсіби бағдар беру ісінің маңызды құрамдас бөлігі.

Бірінші кең таралған қателік – мамандықты ата-ананың немесе жақын туыстардың қалауымен таңдау. Көптеген оқушылар өздерінің емес, ата-анасының балалық армандарын жүзеге асыру жолына түсіп кетеді. Мұндайда жасөспірім өз қызығушылығын, қабілетін ескерместен, ата-анасының ықпалымен таңдаған мамандық бойынша білім алып, кейін жұмыс істегенде кәсіби күйзеліс пен ішкі қанағаттанбаушылыққа ұшырайды. Бұл жағдай адамның шығармашылық әлеуетін төмендетіп, өмірлік мотивациясының әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Сондықтан кәсіби бағдар беру жұмысы кезінде ата-аналармен де түсіндіру жұмыстарын жүргізіп, баланың даралық қабілетін ескеріп шешім қабылдау қажеттігін ұғындыру қажет.

Екінші жиі кездесетін қателік – болашақ мамандықты тек табыс деңгейіне қарап таңдау. Жасөспірімдер арасында “қай мамандық көп ақша табады?” деген сұрақ жиі қойылады. Шындығында, жоғары табыс – әрдайым мамандықтың беделіне емес, адамның өз ісіне деген сүйіспеншілігі мен кәсібилігіне байланысты. Егер адам өз ісін шын жүректен сүйіп істесе, ол маман ретінде дамып, белгілі бір деңгейден кейін жақсы табыс таба бастайды. Керісінше, тек ақша үшін таңдалған мамандық көп жағдайда адамды бақытсыз етеді. Осыны ұғындыру үшін оқушыларға мотивациялық кездесулер ұйымдастырып, түрлі мамандық иелерінің өмір жолымен таныстыру пайдалы болады.

Үшінші қателік – мамандықты сыртқы беделіне немесе сәнге қарап таңдау. Кейде оқушылар теледидар, әлеуметтік желілер, фильмдер арқылы танымал болған кәсіптерге қызығып, олардың нақты мазмұны мен талаптарын ескермей шешім қабылдайды. Мысалы, заңгер, қаржыгер, дизайнер сияқты

мамандықтар сәнге айналған кезде, олардың нақты қызметі мен күнделікті жұмысының ерекшеліктері туралы нақты түсінік болмаса да, көп оқушы сол бағытты таңдауға тырысады. Алайда кейін оқу барысында немесе жұмыс кезінде бұл кәсіптің өздеріне мүлде сәйкес келмейтінін ұғынып, мамандығын ауыстыруға мәжбүр болады. Мұндай жағдайлардың алдын алу үшін кәсіби сынамалар, бейіндік диагностика, мамандықтар туралы интерактивті таныстырылымдар ұйымдастыру қажет.

Төртінші қателік – өз мүмкіндігі мен қабілетін дұрыс бағаламау. Кейбір оқушылар өздерінің шынайы қабілетін білмей, қоғамдағы пікірге сүйеніп немесе өз-өзіне тым сенімді түрде қиын әрі күрделі мамандықтарды таңдауы мүмкін. Мысалы, математикаға бейімділігі жоқ оқушы инженер болғысы келеді немесе тілге икемі жоқ бала аудармашы болуды армандайды. Мұндай жағдайда оқушы көп күш жұмсап, ақырында кәсіби сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. Сондықтан кәсіби бағдар жұмысы барысында оқушылардың қызығушылығы мен қабілетін анықтау үшін түрлі психологиялық тесттер мен сауалнамалар қолданылып, нақты талдау жүргізілуі керек.

Бесінші қателік – мамандық пен кәсіпті шатастыру. Көптеген оқушылар мамандық пен нақты жұмыс орнын, яғни кәсіп пен лауазымды теңестіріп жібереді. Мысалы, «дәрігер болам» дегенде нақты қай салада жұмыс істейтінін түсінбейді: терапевт пе, хирург пе, педиатр ма? Бұл түсініктің болмауы оқушыны нақты мақсат қоюдан алыстатады. Мамандық таңдауда оқушыларға кәсіптік салалар мен олардың ішкі бағыттары туралы кеңінен ақпарат беру қажет. Мысалы, бір ғана IT саласының ішінде бағдарламалау, жүйелік әкімгер, желілік қауіпсіздік, гейм-дизайн, UX/UI маманы сияқты көптеген тармақ бар. Мұны білмеген оқушы тек “программист боламын” деп, нақты қай бағытта дамуы керек екенін білмей қалады.

Алтыншы қателік – еңбек нарығындағы жағдайды ескермей таңдау. Жасөспірімдер көп жағдайда болашақта қай мамандықтың сұранысқа ие болатыны, қандай кәсіп иелеріне тапшылық бар екені туралы нақты мәліметке ие емес. Бұл мәселені шешу үшін кәсіби бағдар беру ісінде еңбек нарығының статистикасы мен болжамдарына сүйеніп жұмыс істеу қажет. Мысалы, 5–10 жылдан кейін автоматтандыру мен жасанды интеллект салалары қарқынды дамиды деген болжамдар бар. Мұндай тенденцияларды ескере отырып, оқушыларға болашақта өзектілігін жоғалтпайтын мамандықтар туралы ақпарат беру – маңызды міндет.

Жетінші маңызды қателік – тек жоғары білім алуға бағытталу. Қазіргі таңда кәсіптік-техникалық білім беру де сапалы маман даярлауға мүмкіндік береді. Алайда көп оқушылар мен олардың ата-аналары тек университетке түсу ғана табысты болашақтың кепілі деп есептейді. Шын мәнінде, орта буын мамандарына деген сұраныс жоғары, ал кейбір кәсіп иелері жоғары білімсіз-ақ табысты еңбек етіп жүр. Сондықтан кәсіби бағдар беру барысында колледж, дуалды оқыту, қысқа мерзімді курстар мен кәсіби сертификаттар арқылы маман иесі болу жолдарын да жан-жақты түсіндіру қажет.

Сегізінші қателік – өзін-өзі тану деңгейінің төмендігі. Көптеген жасөспірімдер “маған не ұнайды?”, “мен не істегенде ләззат аламын?”, “менің өмірлік құндылықтарым қандай?” деген сұрақтарға жауап бере алмайды. Мұндай жағдайда оқушының ішкі мотивациясы мен қызығушылығы анықталмаған күйі таңдау жасауы – болашақта кәсіби күйзелістің себебіне айналуы мүмкін. Сол себепті өзін-өзі тану, эмоциялық интеллектіні дамыту, рефлексия, болашақ жайлы визуализация, өмірлік мақсаттар туралы тренингтер мен жеке кеңес беру жұмыстарын жүргізу – кәсіби бағдар берушінің маңызды міндеті.

Тоғызыншы қателік – ақпараттың жеткіліксіздігі немесе сапасыз дереккөздерге сену. Көп оқушылар мамандықтар туралы тек интернеттен немесе достарынан, туыстарынан естіген пікірлер негізінде шешім қабылдайды. Бірақ бұл ақпараттар әрдайым дұрыс немесе толық болмауы мүмкін. Мамандық таңдауда нақты әрі сенімді ақпарат қажет: оқытудың мазмұны, оқу мерзімі, тәжірибе алу мүмкіндіктері, болашақ табыс деңгейі, жұмыс уақыты, стресстік жағдайлар және т.б. Бұл үшін кәсіби бағдар беру орталықтарында заманауи ақпараттық құралдар, бейнеподкасттар, кәсіби бағыттағы платформалар, онлайн-кездесулер сияқты ресурстарды қолдану тиімді.

Оныншы кең таралған қателік – шынайы еңбек шарттарын білмеу. Көп оқушы мамандық таңдағанда нақты жұмыс уақыты, физикалық немесе эмоционалдық жүктеме, кәсіби талаптар, жауапкершілік көлемі жайлы хабарсыз болады. Мұндай жағдай шынайы еңбекке араласқан кезде үлкен таңқалуға және кәсіби күйреуге әкелуі мүмкін. Осыны болдырмау үшін оқушыларға өндірістік экскурсиялар, шеберлік сыныптары, жұмыс орындарындағы көлеңкелі күндер (job shadowing), тәжірибелі мамандармен сұхбаттасу мүмкіндіктері ұсынылуы тиіс.

Жоғарыда айтылған барлық қателіктердің алдын алу үшін кәсіби бағдар беру жүйесі мектеп қабырғасынан бастап кешенді жүргізілуі керек. Қосымша білім беру орталықтары бұл бағытта жетекші рөл атқара алады. Мамандықтар әлемімен таныстыру, қабілеттілік диагностикасы, болашақ еңбек нарығын талдау, кәсіби құзыреттілікті дамыту, жеке кеңес беру, кәсіби қызығушылықты зерттеу – мұның барлығы бейіндік дайындық жұмысының ажырамас бөлігі. Сонымен қатар ата-аналармен бірлескен жұмыстар, сынып жетекшілермен өзара әрекеттестік, еңбек нарығы өкілдерімен әріптестік байланыс – оқушылардың саналы таңдау жасауына ықпал етеді. Жасөспірім мамандық таңдауда қателессе, бұл оның болашағына, өмірлік бағытына үлкен әсер етуі мүмкін. Сондықтан біздің міндетіміз – сол таңдаудың жауапкершілігін сезіндіру, ақпараттық қолдау көрсету және жас адамның өз әлеуетін барынша дұрыс бағытта жүзеге асыруына жағдай жасау.

Қосымша білім беру – мамандыққа апарар көпір

Қазіргі таңда білім беру жүйесінің негізгі басымдықтарының бірі – оқушыларды болашақ өмірге, еңбек нарығына бейімдеу, олардың жеке қабілеттері мен қызығушылықтарын ескере отырып, кәсіби бағдар беру жұмыстарын сапалы ұйымдастыру болып табылады. Бұл тұрғыда қосымша білім беру ұйымдары айрықша рөлге ие, себебі олар оқушылардың бос уақытын тиімді ұйымдастырып қана қоймай, олардың шығармашылық әлеуетін дамытып, кәсіби бағдар алуға көмектесетін маңызды алаң ретінде қызмет етеді. Қосымша білім беру – бұл тек оқу процесіне қосымша бағыт

емес, бұл – оқушыны болашақ мамандығына дайындайтын, оның өмірлік жолының бастауына әсер ететін маңызды саты. Сол себепті де қосымша білім беру – мамандыққа апарар көпір деп айтуға толық негіз бар.

Мен Қосымша білім беру орталығында директордың бейіндік ісі жөніндегі орынбасары ретінде қызмет атқара отырып, негізгі мақсатым – 15–17 жас аралығындағы жасөспірімдерге кәсіби бағдар беру жұмыстарын сапалы жүргізу, олардың болашақ мамандықтарын саналы түрде таңдауына ықпал ету. Бұл бағытта жүргізілетін жұмыстар кешенді түрде қарастырылады және әрбір оқушының даралығын, қызығушылықтары мен бейімділіктерін ескере отырып ұйымдастырылады. Мамандық таңдау – әрбір жасөспірім үшін өмірлік маңызды шешім. Алайда көптеген оқушылар бұл таңдауға келгенде қажетті ақпараттың, тәжірибенің және бағыттаушының жетіспеушілігінен қиналады. Дәл осы жерде қосымша білім беру ұйымдарының, соның ішінде бейіндік бағыттағы жұмыстарды ұйымдастыратын мамандардың көмегі қажет.

Менің міндетім – оқушыларға кәсіби бағдар беруде жүйелі, мақсатты, ғылыми-әдістемелік негізделген бағыт ұсыну. Бұл мақсатта біз түрлі әдістерді қолданамыз: психологиялық сауалнамалар мен тесттер, қызығушылықтарды анықтауға арналған тренингтер, кәсіп иелерімен кездесу, экскурсиялар, жобалық жұмыстар, шығармашылық шеберханалар мен кәсіби сынамалар ұйымдастыру арқылы оқушыларды түрлі мамандықтармен таныстырамыз. Сонымен қатар, білім беру саласындағы жаңашылдықтарды ескере отырып, оқушыларды цифрлық технологиялар, кәсіпкерлік негіздері, инженерия, медициналық бағыттар, дизайн, аграрлық сала сынды әртүрлі бағыттармен ерте таныстыру арқылы олардың мамандық әлеміне қадам жасауына жол ашамыз.

Қосымша білім беру орталығының негізгі ерекшелігі – оның икемділігі мен кең ауқымды мүмкіндіктерге ие болуында. Біз әр оқушының жеке қабілетін, бейімін және темпераментін ескеріп, оларға өзін-өзі танып, сынап көруге мүмкіндік береміз. Бұл ретте оқушы өзін белгілі бір салада сынап көріп, нақты әрекет арқылы өзінің қызығушылықтарын саралап, таңдау жасай алады. Мәселен, инженерлік-техникалық бағытта қызығушылығы бар оқушылар робототехника үйірмелерінде немесе STEM-зертханаларда нақты жобалар жасап, сол салада өзінің қабілетін бағамдай алады. Ал гуманитарлық бағыттағы оқушылар дебат, театр, журналистика сияқты үйірмелер арқылы өз ойларын жеткізу, аналитикалық ойлау және шығармашылық қабілеттерін дамыта алады. Осылайша, әр оқушы өзіне жақын бағытты табуға мүмкіндік алады.

Бейіндік бағыттағы жұмыстың тиімділігін арттыру үшін біз ата-аналармен де тығыз байланыста жұмыс істейміз. Себебі ата-ана – баланың ең жақын кеңесшісі және оның таңдауына ықпал ететін маңызды тұлға. Осы орайда біз ата-аналарға арналған семинарлар, кеңестер ұйымдастырып, оларды да мамандық әлеміндегі жаңалықтармен таныстырып, балаларына дұрыс бағыт беруге көмектесеміз. Сонымен қатар, мектеп педагогтерімен өзара байланыс орнату арқылы оқу процесіндегі мәліметтерді ескеріп, оқушының болашақ жолын дұрыс жоспарлауына мүмкіндік жасаймыз. Бұл – жүйелі және біртұтас кәсіби бағдар беру моделін қалыптастыруға септігін тигізеді.

15–17 жас – жасөспірімнің өзін-өзі тану, өзінің мықты және әлсіз жақтарын анықтау, тұлғалық қалыптасу кезеңі. Осы кезеңде берілген дұрыс бағыт болашақ мамандықты таңдауға және өмір жолын саналы құруға әсер етеді. Мен осы жауапты кезеңде оқушылардың қасында болуды, оларға сенімді серік, ақылшы болуды өз міндетім деп санаймын. Олардың көзіндегі сенім мен болашаққа деген үміт мені де шабыттандырады. Әр оқушы – болашақтың иесі, сондықтан олардың дұрыс таңдау жасауына ықпал ету – біздің қоғам алдындағы борышымыз.

Қазіргі таңда еңбек нарығы тез өзгеріп, жаңа мамандықтар пайда болып, кейбіреулері өз өзектілігін жоғалтып жатыр. Осындай жылдам өзгерістер кезеңінде оқушылардың ақпаратты дұрыс қабылдауы мен оны тиімді пайдалануы аса маңызды. Біз осы мақсатта еңбек нарығындағы тенденциялармен таныстыру, болашақта сұранысқа ие болатын мамандықтар туралы ақпарат беру, нақты кәсіпорындармен серіктестік орнату арқылы практикалық білім алуға жағдай жасаймыз. Бұл – оқушылардың тек теориялық емес, практикалық тұрғыдан да дайын болуын қамтамасыз етеді.

Қосымша білім беру барысында оқушылар тек мамандықтармен танысып қана қоймай, өмірлік маңызды дағдыларды меңгереді: командамен жұмыс істеу, жобаларды басқару, креативті ойлау, уақытты тиімді жоспарлау, шешім қабылдау, проблемаларды шешу, қарым-қатынас жасау, өз ойын дәлелдеу сияқты қабілеттер оларға кез келген мамандықта қажет болады. Біз мұндай дағдыларды дамыту үшін арнайы тренингтер, іскерлік ойындар, форумдар, жобалар ұйымдастырамыз. Бұл іс-шаралар арқылы оқушы өзін өмірлік шынайы жағдайларда сынап көреді және болашақ мамандығына саналы қадаммен келеді.

Жоғары сынып оқушыларына арналған кәсіби бағдарлау жұмыстарын жоспарлау кезінде біз олардың оқу жетістіктерін, психологиялық ерекшеліктерін, қызығушылықтарын және әлеуметтік жағдайларын ескереміз. Бұл деректер бізге әр оқушы үшін жеке даму траекториясын жасауға мүмкіндік береді. Осы бағытта біз оқушылардың дербес портфолиосын қалыптастырып, олардың жетістіктері мен даму динамикасын жүйелі түрде қадағалап отырамыз. Бұл тәсіл оқушыны өзінің өсу жолын көруге, өзін-өзі дамыту жоспарын жасауға жетелейді.

Сонымен қатар, оқушыларды кәсіпорындар, өндірістік мекемелер, ЖОО-лар және колледждермен таныстыру, сол ұйымдармен серіктестік орнату арқылы біз кәсіби сынақтар ұйымдастырамыз. Бұл – оқушыға нақты мамандықты өз көзімен көруге, сол ортаның атмосферасын сезінуге, кәсіби мамандармен тілдесуге, сұрақтар қоюға және шешім қабылдауға үлкен әсер етеді. Кәсіби сынақтар – бұл шынайы өмірмен тікелей байланыс орнатудың тиімді жолы.

Жалпы алғанда, қосымша білім беру арқылы оқушының мамандық әлеміне дайындығын арттыру – қоғамның сұранысына сай бәсекеге қабілетті, жан-жақты дамыған, өмірлік ұстанымы бар тұлғаны қалыптастырудың алғышарты. Мен өз қызметім арқылы осы маңызды міндеттің бір бөлігін атқарып жатқанымды мақтанышпен айтамын. Бұл – мен үшін жай ғана жұмыс емес, бұл – жас буынның болашағына салынған көпір. Сол көпірдің берік әрі сенімді болуы – менің кәсіби борышым.

Қорытынды

Қазіргі заман – қарқынды даму мен жаһандану дәуірі. Бұл үдерістер білім беру жүйесіне де үлкен өзгерістер енгізіп отыр. Еңбек нарығындағы жаңашылдықтар, жаңа технологиялар мен цифрлық трансформация жас ұрпақтың болашақ мамандығын таңдауда терең әрі саналы ойлануды талап етеді. Мамандық таңдауы – адамның өмір жолындағы маңызды әрі жауапты қадамдарының бірі. Осы орайда оқушыға бағыт-бағдар беріп, кәсіби болашағын дұрыс айқындауға көмектесу – әрбір педагог пен қосымша білім беру ұйымының басты міндеті болуы тиіс.

Осы әдістемелік құралдың негізгі мақсаты – 15–17 жас аралығындағы оқушылардың жеке қабілеті мен қызығушылығына сәйкес болашақ мамандығын таңдауға қолдау көрсету үшін қосымша білім беру жүйесінде бейіндік бағыттағы жұмысты жүйелеу. Құралда кәсіби бағдар берудің теориялық негіздері, заманауи әдіс-тәсілдері, психологиялық қолдау жолдары және практикалық жаттығулар кеңінен ұсынылған. Бұл материалдар педагог-психологтар мен бейіндік бағыт бойынша жұмыс атқаратын мамандарға әдістемелік көмекші құрал ретінде ұсынылады.

Құрал мазмұнында оқушылардың кәсіби бағдарлануын қамтамасыз ету үшін жеке оқу траекториясын құру жолдары, еңбек нарығындағы өзекті мамандықтар туралы ақпарат, кәсіби сынамалар мен диагностикалық әдістер, мотивациялық тренингтер мен семинар-тренинг үлгілері берілген. Сонымен қатар, оқушылардың ішкі әлеуетін анықтауға, өзін-өзі тануына және еңбекке бейімделуіне көмектесетін нақты бағыттар ұсынылған.

Мамандық таңдауда жасөспірімнің өз бейімділігі мен қызығушылығын түсінуі аса маңызды. Бұл жерде кәсіби бағдар беруші маманның рөлі зор. Ол – бағыт көрсетуші, кеңес беруші және қолдаушы тұлға. Әдістемелік құралда осы рөлді атқаратын мамандардың қызметін тиімді жүргізу жолдары жан-жақты сипатталып, түрлі практикалық құралдар ұсынылған. Қосымша білім беру ұйымдарында жүзеге асырылатын бейіндік дайындық – оқушылардың болашағына салынған инвестиция. Бұл бағыттағы сапалы жұмыс еліміздің адами капиталының дамуына, болашақ мамандардың кәсіби жетілуіне тікелей әсер етеді.

Қорыта айтқанда, бұл әдістемелік құрал білім беру процесінің барлық қатысушылары үшін – педагогтер, психологтар, оқушылар мен ата-аналар үшін де құнды әрі тиімді құрал болады деп сенеміз. Ол кәсіби бағдар берудің сапасын арттырып, оқушылардың болашаққа сенімді қадам жасауына мүмкіндік береді. Қосымша білім беру ұйымдарының жұмысы жаңарып, бейіндік бағыттағы сабақтар мазмұндық және әдістемелік тұрғыда байытылады.

Еліміздің болашағы – білімді, кәсіби сауатты, өз ісіне адал жастардың қолында. Олардың дұрыс бағытта дамуы – бүгінгі біздің қолымызда. Сондықтан да бұл құрал — жас ұрпақтың жарқын болашағына жол сілтейтін маңызды бастама деп білеміз. Осы құралдың мектеп тәжірибесінде кеңінен қолданыс табуына, нәтижелі жұмыстың негізіне айналуына тілектеспіз.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. «Мансаптық бағдарлау. Әдістемелік ұсынымдар», Астана: 2020.

2. Кенжебекова С.Т. «Оқушыларды кәсіби бағдарлау негіздері», Алматы: Рауан, 2019.

3. Рахметова Г., Ерешева А. «Психология профессионального самоопределения подростков», Алматы: Қазақ университеті, 2021.

4. ҚР Оқу-ағарту министрлігі. «Қосымша білім беру ұйымдары қызметінің мазмұны мен құрылымы», Астана: 2022.

5. Назарбаев Зияткерлік мектептері. «Жасөспірімдердің мамандық таңдауына психологиялық қолдау», Астана: 2021.

6. Әлжанова А. «Оқушылардың кәсіби бағдарлануын ұйымдастыру әдістемесі», Алматы: Өрлеу, 2020.

7. OECD. Career Guidance: A Handbook for Policy Makers, OECD Publishing, Paris, 2004.

8. Super, D.E. The Psychology of Careers, New York: Harper & Row, 1957.

9. Gati, I., Levin, N. Career Decision-Making Models and Career Guidance, In: Handbook of Career Development, Springer, 2014.

10. Savickas, M.L. Career Construction Theory and Practice, In: Career Development and Counseling, Wiley, 2013.

11. Макарова Т.Н. «Профориентация: теория и практика», Москва: Просвещение, 2020.

12. Климов Е.А. «Как выбрать профессию: Психология профессионального самоопределения», Москва: Академия, 2018.

13. Дүйсебекова Г. «Мамандықтар әлеміне саяхат», Алматы: Мектеп, 2021.

14. Lent, R.W., Brown, S.D. Social Cognitive Career Theory, In: Career Choice and Development, Jossey-Bass, 2010.

15. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі. «Қазақстандағы еңбек нарығының даму болжамы – 2023–2029 жж.», Астана: 2023.

16. Мұратбекова А. «Оқушыларға арналған кәсіби бағыт беру дәптері (жұмыс дәптері)», Алматы: Білім, 2022.