Бұқаралық ақпарат құралдарының тілін зерттеудің жаңа әдісі - медиалингвистика

Аңдатпа. Мақалада медиалингвистика ұғымының пайда болуы, қалыптасуы, медиалингвистика теориясының шығу тарихы мен зерттеген ғалымдар туралы айтылады. Бұқаралық коммуникацияның сөйлеу тіліне әсері, функционалды саралау, сөйлеу нормасы баяндалады. Медиалингвистиканың бөлімдері, бұқаралық ақпарат құралдарының мәтіндерін жіктеудің өлшемдері қамтылады.

Түйін сөздер: медиалингвистика, медиа тілі, аспектілер, бұқаралық ақпарат құралдары, ақпараттық қоғам, сөйлеу нормасы.

Новый метод изучения языка средств массовой информации – медиалингвистика

Аннотация. В статье рассказывается о происхождении, становлении понятия медиалингвистики, истории возникновения и изучении теории медиалингвистики. Излагается влияние массовой коммуникации на речь, функциональная дифференциация, речевая норма. Охватываются разделы медиалингвистики, критерии классификации текстов средств массовой информации.

Ключевые слова: медиалингвистика, язык СМИ, аспекты, средства массовой информации, информационное общество, норма речи.

A new method of learning the language of mass media - media linguistics

Abstract. The article describes the origin, formation of the concept of media linguistics, the history of the emergence and study of the theory of media linguistics. The influence of mass communication on speech, functional differentiation, and speech norm is described. The sections of media linguistics and criteria for classifying media texts are covered.

Keywords: media linguistics, media language, aspects, mass media, information society, speech norm.

Уақыт ағымына қарай мәдениеттің жаңа формалары пайда болуда. Техника мен технологияның дамыған жаһандану кезеңінде ақпараттық технологиялар мен ақпараттық мәдениет, медиа алға қадам басуымыздың басты бағыты болуда, медиамәдениет қалыптасуда.

Медиамәдениеттегі ақпарат – теледидар, радио, газет-журнал арқылы ақпараттың берілуі, адамзат өміріндегі сантүрлілік. Медиамәдениет адам бойында білім мен құндылықтарды қалыптастырып, көпшілікке таратып, жүзеге асыратын өндіріс процесі болып табылады. Қазіргі дамыған қоғамда мәдениет пен ақпарат екеуі екі әлеуметтік құбылыс ретінде «медиамәдениетті» құрайды. Мәдениет ұғымына енетін бұл мәдениет түрі адам баласының іс-әрекеті мен таным-түсінігіне, ой-пікіріне, өмірге көзқарасына, дүниетанымына ықпал етеді. Бұл сала бойынша заманауи зерттеулерге мынадай бағыттар енеді: медиа білім беру теориясы, практикасы, медиасаясат, медиаорта, медианысаны, медиаменеджменті мен мазмұны, медиа сауаттылықты дамыту, медиа шығармашылықпен айналысу, жаңа білім мен дағдыларды игеру қабілеті, талдау, бағалау.Қазіргі қоғамда медиамәдениеттің рөлі артып, медиамәдениет жеке тұлғаның, қоғамның дамуы үшін ерекше маңызға ие болып отыр. Бүгінгі таңда маңызды күш болып саналатын экономикаға, саясат пен мәдениетке тигізер ықпалы мол.

Медиа тілі күрделі, әртүрлілігімен ерекшеленеді. ХХ ғасырдың аяғында қалыптасқан бұл түсінік бізге медиалингвистика зерттеген ғылыми парадигманы құруға септігін тигізеді.

Медиалингвистиканың пайда болуын атап өтуге мүмкіндік беретін бұқаралық ақпарат құралдары, медиа тілі функционалды стилистика, мазмұнды талдау, социолингвистика, семиотика, психолингвистика, когнитивтік лингвистика, прагматика, сонымен бірге лингвистикалық және мәдени зерттеулерде зерделенсе, бүгінде тіл білімінің жаңа бөлімі, пәнаралық түсінік ретінде зерттеліп келеді.

Медиа тілі тұжырымдамасының теориялық негізі бірқатар мәселелерді жаппай коммуникация саласында жүйелі зерттеу негізінде құрылды: бұқаралық коммуникацияның ауызша және жазбаша сөйлеуге әсері, сөйлеу нормасы; БАҚ тілін функционалды және стилистикалық саралау; БАҚ мәтіндерін типологиялық жіктеудің өлшемдері; нақты БАҚ ерекшелігі [1].

«Медиа тілі» төмендегідей аспектілерді қамтиды:

1. Әртараптылықты, жан-жақтылықты көрсететін бұқаралық ақпарат құралдарының мәтіндері;

2. Тілдің ерекшелігін, қоғамдағы рөлін ерекше атап өту;

3. Аралас типтік жүйе болып табылатын радио, теледидар, интернет, баспадағы сан алуан ақпараттардың ұлттық тілде берілуі.

Медиа-мәтіндер – лингвистикалық-стилистикалық қасиеттер мен атрибуттардың жиынтығымен сипатталатын ішкі тілдік жүйе. Мұны әр түрлі медианы қолданатын аралас типтегі қолтаңба жүйесі ретінде қарастыруға болады. Бұл сұрақтар медиалингвистикасындағы зерттеудің негізгі мазмұнын құрайды. Медиалингвистикадағы зерттеулер көбінесе келесі мәселелерді шешеді [2]:

• жаңалықтағы медиа-мәтіндердің лингво-медиялық қасиеттері;

• ақпараттық аналитиканың лингво-медиалық қасиеттері;

• публицистикалық мәтіндердің лингво-стилистикалық ерекшеліктері;

• жарнаманың лингво-стилистикалық және медиалық қасиеттері;

• әлемдік ақпарат кеңістігіндегі БАҚ тілі;

• мәдениеттанудағы БАҚ тілі.

Аталмыш ғылыми жүйелер мазмұны мен бағыты жағынан бір-бірімен тығыз байланысты. Осыған орай зерттеудің негізгі мазмұнын, олардың теориялық негіздері мен сипаттамаларын, қазіргі қоғамдағы рөлі мен ықпалын, жеке тұлғаның әлеуметтенуіне әсерін талдап көрсетуге, салыстыруға болады.

1. Медиа тілі ақпараттық дәуірдің өнімі болғандықтан, олардың теориялық генезисі әлеуметтік-мәдени топтардың дүниетанымына, қоғамдық пікірге әсер етеді.

2. Ақпараттық қоғам – ақпараттық шындыққа негізделеді. Медиа мәтіндер бұқаралық ақпарат құралдарының сөйлеу тілінде де көрініс табады. Медиаға қатысты барлық мәселелер зерттеу бағыттарын құрайды. Тұлғаның шығармашылық қабілеті мен әлеуметтенуі көбірек басымдықтарға ие.

3. Мәдени ерекшелігімен сипатталатын медиамәдениет мәдениеттің ерекше түрі, әлеуметтік-мәдени құбылыс. Пәні – ақпараттық технологиялар болса, ал негізгі объектісі – ақпараттық мәдениет пен өркениеттегі адамның әлеуметтік-мәдени болмысы. Ақпараттың мәтіндік пен көркемдік, сонымен қатар көрнекілік түрлерін қамтамасыз етіп, жалпы түпкі өнімге ие болады. Медиамәдениет әлемнің ақпараттық жүйесіндегі маңызды, бірақ толық емес бөлігін құрайды.

4. Тіл мен мәдениет өте тығыз байланысты. Медиа тілін мәдени тұрғыдан талдау медианы мәдениеттің құрамдас бөлігі ретінде қарастыруды, зерттеуді қамтиды. Ақпараттық қоғамда мәдени және лингвистикалық ықпал бұқаралық байланыс арналары арқылы белсенді түрде жүзеге асырылады.

Медиа сөзі идеология ұғымымен бірге қолданылады, яғни бұқаралық ақпарат құралдарындағы сөздердің танымдық аспектісімен, яғни оның ішінде тұжырымдамалық және категориялау мағынасында. Тілдің көмегімен ғаламшардың ақпараттық бейнесі қоғамдық шындықты көрсетуге, адам қызметінің осы күнге дейінгі тәжірибесін таңдауға, қорғауға және әлеуметтің одан әрі дамуына мүмкіндік жасай алады. Тілдік ой мен қоғам туралы мәліметті қалыптастыруға болады. Ақпараттық қоғамның дамуымен теориялық зерттеулерге қосымша зерттеу нысандары енгізілуі мүмкін. Жалпы айтылғандарды қорытындылай келе, ақпараттық әлеуметтің дамуы кезінде медиамәдениет, медиа тілі және медиалингвистика сияқты үш ғылыми пайымдама пайда болғанын қарастырамыз. Бұл ғылыми пайымдамалардың толыққанды зерттеу саласы, өзіндік ғылыми-әдістемелік жинағы бар, қай-қайсысы болмасын, бірдей зерттеу объектілері қамтылған теориялық құрылымды қалыптастырды.

Бұқаралық коммуникация бағытындағы тілдің қызмет қылуы туралы зерттеу жұмыстары ХХ ғасырдың 50-ші жылдарынан кейін келе Ресейде және одан шет мекендерде де үнемі жазылып отырды. Ғалымдардың зейінін бұқаралық ақпарат мәтіндерінің түрлерін бейнелеу тәсілдері, БАҚ тілінің атқарымдық-стильдік лауазымын анықтау, медиа мен лингвистикаға ықпал ету технологиялары, әлеуметтік-мәдени жайттардың бұқаралық ақпарат құралдарына ықпалы іспетті мәселелер қызықтырды.

Зерттеулері медиалингвистикасының негізін салуға үлкен үлес қосқан орыс авторларының ішінде С.И. Бернштейн, Д.Н. Шмелев, В.Г. Костомаров, Ю.В. Рождественский, Г.Я.Солганик, С.И. Трескова, И.П. Лысакова, Б.В. Кривенко, А.Н. Васильева. Медиа тілін үйренудің батыстық дәстүрінде Теун ван Дейк, Мартин Монтгомери, Алан Белл, Норман Фейерклюз, Роберт Фоулер және т.б. үлес қосты [3].

Бұқаралық ақпарат құралдарының еңбегін іздестіруде табылған ілім осы бағытта еңбек еткен ғалымдардың шығармаларын талдау ХХ ғасырдың соңында ғылымның еркін жолда дамуы мен тәжірбие жинақтау үшін қажетті болатын жағдайлар мен қолайлықтар жасалғанының айқын көрінісі. Демек, бұқаралық ақпарат құралдарындағы зерттеу жұмыстарының барша өлшемдері «сыни көлемге» келді, бұл осы саланы зерттеудің жаңа деңгейге – медиалингвистикаға көшуге мүмкіндік берді, соның арқасында бұқаралық ақпарат құралдарының тілін үйренуге интеграцияланған көзқарас ұсынылды.

«Медиалингвистика» термині зерттеушілердің ғылыми зерттеу арасында пайдаға асатын жаңа академиялық пәндерге негіздеме жасау барысында іске асатын бірқатар бірегей сөздермен ұқсастық барысында қалыптасады. Социолингвистика, этнолингвистика, медиапсихология – бұл терминдердің барлығы екі негізгі ғылыми бағыттың тұжырымдамалық негіздері мен методтарын құрайтын: психология, әлеуметтану және лингвистика этнография және лингвистика, медиа-зерттеу т.б.

Ресейдің ғылыми күнделікті өмірінде «Медиалингвистика» сөзі 2000 жылы пайда болды. Оған дейін ағылшын сөздігіндегі «media linguistics» термині пайда болды, оны британдық медиа-ғалымдардың еңбектерінен, яғни Джон Корнердің «The Scope of Media Linguistics» деп аталатынаты шулы мақаласын бағдарлама деп ойлауға болады, себебі ол медиалингвистикасының пәні мен мақсаттарын нақтылайды. БАҚ тіл білімін еркін ғылыми сала ретінде қалыптастыру, оның мақсаты бұқаралық ақпарат құралдарын зерттеу болып табылады. Джон Корнер мәліметтің толқуын және пәнаралық сипатын:

«Медиалингвистика бұқаралық ақпарат құралдары тілі сияқты қарқынды дамып келе жатқан салаға қатысты көптеген зерттеулерді біріктірді. Бүгінгі күні бұқаралық ақпарат құралдарының тілінде көптеген әдебиеттер бар және көбінесе бұл зерттеулер табиғатта пәнаралық болып табылады. Медиа сөйлеудің әртүрлі жанрлары, мысалы, жаңалықтар дискурсы, деректі және жарнамалық талдау жасалады. Бұқаралық ақпарат құралдарының тілі әр жеке БАҚ-та өзгеріссіз қалмайды, бірақ басқа семиотикалық жүйелермен, соның ішінде визуалды жүйелермен өзара әрекеттеседі деген түсінік өсіп келеді» [4] деп түсіндіреді.

Сөздіктің өзінен-ақ, екі басты құрамдас бөлік – «Медиа» (бұқаралық ақпарат құралдары) мен «лингвистикаға» (Тілдің атқаруы тиіс міндеттері тілдің адамзат әлеуметіндегі орны және тіл бірліктерінің бір тобынын екінші бір тобына бағынуымен, оған ықпалдасып отыруымен белгілі ілім) анықтама беруге болады. Яғни бұл дегеніміз– жаңа бұқаралық коммуникация саласындағы тілдің мақсатын зерттеуші пән.

Осы бір ретте «Сөйлеуді қолдану барысында сөйлеудің қандай да болмасын бір саласын жеке лингвистикалық пән есебінде бөліп шығару қаншалықты заңды?» деген сұрақ туындауы әбден мүмкін. Мәселен, іскери қарым-қатынас тілі, көркем әдеби, ғылыми, күнделікті ауызекі тіл секілді қажетті зерттеулер осы таңдағы тіл ғылымының еркін салаларын құрастырмай-ақ белгілі бір мақсаттар үшін танымдық стилистика мен тіл тұжырымдамасының дәстүрлі негізінде қалады. Медиалингвистиканың пайда болуына не үшін БАҚ тілін зерттеу негіз болды?

Бұқаралық ақпарат құралдарының кез келген жағдайда, қоғамдық өмірде, айналасуға бағытталған соңғы жағдайда тілдік дамуға көбірек маңызды рөл атқарады. ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап, бұқаралық ақпарат құралдарының өсуі экспоненциалды түрде артты. Бұл медианың дәстүрлі тұрақтылығында, баспа, радио, теледидар көлемінің тез артуымен бірге, ақпараттық технологиялардың дамуына үнемі жетілдіруіне көмектеседі. Ғаламдық компьютерлік желінің дамуы да ғаламдық ақпараттық кеңістікті қалыптастыруда әрекет етеді.

Бұл жүйенің әлеуметтік маңыздылығы соншалықты, ол ақпараттық қоғамдық теориясые ұсынуға себеп болды. Бұл кезеңде әлеуметтік даму, ақпараттық және телекоммуникациялық технологиялардың барлық аспектілеріне жан-жақты әсер етуімен сипатталатын түбегейлі жаңа кезеңдің болуын айтады.

Мәдени мәдениеттің дамуымен байланысты, жаңа ғылыми өрістің белгілі компоненттерінің қалыптасуын сипаттау мақсатында өзгерту үшін, бұл салада барлық зерттеулердің теориялары, ішкі құрылымның кезегінен кейін дамыған түрі, әдістемелер мен терминологиялық аппараттар салынады. Медиалингвистиканың басты теориялық құрамдасы арқылы медиа-мәтіндердің тұжырымдамасы белгілі бір дәрежеде кездеседі. Бұл тұжырымдаманың мәні, мәтіннің дәстүрлі лингвистиканың қасиеттері мен символдық бірліктер тізбегі арқылы семантикалық байланыс қалыптасуын белгілейді.

Зерттеушілердің бір бөлігі бұқаралық коммуникация деңгейінің медианың медиа қасиеттерімен қандай байланыста болатындығын жаңа семантикалық байқау арқылы түсіндіреді. Айнымалы, теледидардағы мәтін тек ауызшадан құралмайды, ол көптеген деңгейлерде тұрады, көлемді және көп қабатты. Радио мәтіндері мен баспасөз мәтіндерінде медиа сипаттамалары бар ауызша мәтіннің тіркесімі бар: музыкалық және дыбыстық эффектілер, газет немесе журналдың графикалық дизайн ерекшеліктері.

Медиалингвистика теориясының ең маңызды ережесі, мәтінді дұрыс түрде қабылдаудың тек тілдік мәселесімен алмасу, бірақ оның тіркесімі мен коммуникативті негізі де маңызды. Бұқаралық ақпарат құралдарының талдауында, коммуникативті негіз медиа-мәтінді шығару, тарату және қабылдаушының шарттары мен сипаттамаларының бірлесіктігіне арналған тұжырымдама айқынданады. Бұл маңызды, себебі коммуникативті фон тұжырымдамасы оқиғалардың әлеуметтік-мәдени қайта құру сипаттамалары мен түсіндіру диапазонынан идеологиялық модальділік категориясына дейінгі кең ауқымды қамтиды.

Медиа-мәтіндерді зерттеу үшін өте маңызды дискурстар категориясымен тығыз байланысты болады. Дискурс коммуникативтік процесті сүйемелдейтін тілден тыс факторлардың барлық жиынтығын қамтитын күрделі коммуникативті құбылыс ретінде анықтайды. Мысалы, қарым-қатынасқа қатысушылар туралы түсінік беретін әлеуметтік контекст және олардың сипаттамалары, таратудың және қабылдаудың ерекшеліктері, мәдениеттің және идеологиялық негіздердің ерекшеліктері. Голландиялық зерттеуші Теун ван Дуйк мәліметтерді өндірудің, таратудың және қабылдаудың ерекшеліктерін, дискурстың контекстік перспективасын, мәселен, медиа мәтіндерді оқып-үйрену кезінде кеңейтілген түсінікке үлкен мән береді.

Медиалингвистиканы жеке ғылыми салаға бөлуге мүмкіндік беретін келесі тәртіп қалыптастырушы фактор – бұл қалыптасу сатысында болса да, құрамдас бөліктердің жеткілікті жиынтығын көрсететін оның ішкі құрылымы. Қазіргі уақытта медиалингвистикасының алты негізгі бөлімі бар, олардың мазмұны келесі негізгі тақырыптар бойынша құрылымдалған [5]:

1) БАҚ тілінің тіларалық мәртебесін, оның негізгі парадигма тілі: «сөйлеу –мәтін – дискурс» тұрғысынан сипаттауын анықтау;

2) медиа-дискурстың функционалды-стильдік саралануының мүмкіндіктері, мәтіндердің тілдік және тарату арнасының негізгі функцияларын жүзеге асыратын дәрежесі бойынша жіктелуі; (баспасөз, радио, теледидар, Интернет);

3) медиа сөздердің типологиясы, медиа-мәтіндердің жанрлық жіктелуі, мәтіндердің негізгі түрлерін анықтау: жаңалықтар, ақпараттық аналитика және комментарийлер, публицистика, жарнама;

4) медиа-мәтіндердің негізгі түрлерінің лингвистикалық және стилистикалық ерекшеліктері;

5) медиа-дискурстың экстралингвистикалық компоненттері, мысалы: медиа-мәтіндерді шығару, тарату және қабылдау, әлеуметтік-мәдени және идеологиялық контекст, медиа сөздердің интерпретациялық қасиеттерін жүзеге асыру ерекшеліктері, мәдениетке тән қырлары;

6) жеке және жаппай санаға әсер етудің лингвистикалық технологиялары (насихаттау, манипуляция әдістерінің лингвистикалық құрамы, ақпараттық саясат пен ақпаратты басқару әдістері, қоғамдық қатынастар).

Медиалингвистиканың тәуелсіз ғылыми пәннің маңызды компоненттері - методология және терминологиялық аппарат - интегративті сипатта болады. Мәтінді өңдеу әдістерінің барлық спектрі медиалингвистика аясында кеңінен қолданылады: жүйелік талдау мен мазмұнды талдаудың дәстүрлі әдістерінен бастап логикалық, эмпирикалық, социолингвистикалық және салыстырмалы мәдениеттануды жатқызуға болады. Әр лингвистикалық мектеп медиальды лингвистиканың жалпы әдіснамасына өз үлесін қосты деп айтуға болады. Медиа-мәтіндер когнитивтік лингвистика, дискурсивті талдау, сыни лингвистика, функционалды стилистика, прагматика, риторикалық сыни әдістерді қолдана отырып зерттеледі. Мұның барлығы озық үлгідегі лингвистикалық әдістеме, ал медиа-мәтіндер оқуға жүйелі, интеграцияланған көзқарасты қамтамасыз етеді.

Бүгінгі таңда медиалингвистика терминологиясы гуманитарлық пәндер болып саналатын журналистика, психология, мәдениеттану, әлеуметтану терминдерін біріктіреді. Бұл медиа лексикалық негізін құратын сөздер мен тіркестер арасында медиа-мәтіні, медиа сөздер, медиа ландшафт, лингвистикалық медиа белгілері мен сипаттамалары, лингвистикалық медиа экспозициялары көрсетілуі мүмкін.

Медиалингвистика, бұқаралық ақпарат құралдарының лингвистикалық бағытын қарастыруда тұрақты мән береді. Бұл гуманитарлық ғылыми пән ретінде талдау жасайды, ғылымдардың біріктірген басқа пәндерімен сәйкес келеді, медиалингвистика лингвистикалық зерттеулер мен медиа диалогының бағытында тұрақты мүмкіндіктерді ашады.

Ақпараттық қоғамның қалыптасуында медиа ағымның жекелеген бөліктерін зерттеу қажетті және ерекше болып саналады. Бұл блоктың негізгі бөлігі, мәтіндің тұжырымдамасы, газет мақаласы, радиохабар, теледидар жаңалығы, интернет-жарнама және медиа өнімдерінің басқа түрлері сияқты біріктіруге мүмкіндік беретін көп деңгейлі және әртүрлі ұғымдар.

1990-жылдарда ағылшын ғылыми әдебиеттерінде пайда болған "медиа-мәтін" термині мемлекеттік және ұлттық медиа дискурстарында да шығуымен, халықаралық академиялық үлгерімде тез тарала бастады. Медиа-мәтіні ұғымының ғылыми ағылшын тіліндегі зерттеушілердің медиа сөйлеу проблемаларын, бұқаралық коммуникация саласындағы тілдің қызмет ету ерекшеліктерін зерттеуге деген қызығушылығының артуына байланысты дамыды.

Теун Ван Дейк, Мартин Монтгомери, Алан Белл, Норман Фейерклаф, Роберт Фаулер сияқты белгілі ғалымдар осындай проблемаларға үлкен назар аударды, олар БАҚ-тың мәтіндерін әртүрлі мектептер мен бағыттар бойынша зерттеді: әлеуметтану, функционалды стилистика, дискурс теориясы, мазмұн- талдау, когнитивтік лингвистика, риторикалық сын. Ғалымдардың назарын көптеген мәселелер қызықтырды: БАҚ тілінің функционалды стиль мәртебесін анықтау, БАҚ мәтіндерінің әр түрін сипаттау тәсілдері, әлеуметтік-мәдени факторлардың бұқаралық ақпарат құралдарына әсері, тілдік және медиа-технологиялар технологиялары [6].

Ресейдегі С.И. Бернштейн, Д.Н. Шмелёв, В.Г. Костомаров, Ю.В. Рождественский, Г.Я. Солганик, С.И.Трескова, И.П. Лысакова, Б.В. Кривенко, А.Н. Васильева секілді тәжірибелі ғалымдар медиа-мәтіндер теориясының дамуы мен қалыптасуын зерттеуде маңызды рөл атқарды. Медиа-мәтіннің тұжырымдамасы өзінің толық түрінде медиалингвистика негізінде алғаш рет Т.Г. Добросклонскаяның зерттеулерінде тұжырымдалған.

Медиа-мәтіннің түсінігі ауызша және медиа сериялардың бірліктерін біріктіруге негізделген. Осылайша, танымал медиа тілін зерттеуші Алан Белл өзінің «Approaches to Media Discourse/Медиа дискурсқа көзқарастар» атты кітабында былай деп жазды: «Медиа-мәтінін анықтау қағазға басылған немесе жазылған сөздердің дәйектілігі ретінде мәтінге деген дәстүрлі көзқарас шеңберінен шығады. Медиа-мәтінінің түсінігі әлдеқайда кең: оның құрамына дауыстық сапа, музыка және дыбыстық эффекттер, визуалды бейнелер кіреді. Әйтпесе бұл жайсыз, медиа-мәтіндер оларды шығару мен таратуда қолданылатын технологияларды бейнелейді».[7]

Көлемді көп деңгейлі құбылыс ретінде медиа-мәтін түсінігі тұрақты параметрлер жүйесімен толықтырылған, ол белгілі бір медиа-мәтінге оны шығару, тарату арнасы және тілдік форматтың ерекшеліктері тұрғысынан өте дәл сипаттама беруге мүмкіндік береді. Аталған жүйеге келесідей маңызды параметрлер кіреді [8]:

1) мәтін шығару әдісі (авторлық құқық – алқалық);

2) жасау нысаны (ауызша – жазбаша);

3) көбею формасы (ауызша – жазбаша);

4) тарату каналы (бұқаралық ақпарат құралдарын тасымалдаушы: баспа, радио, теледидар, Интернет)

5) мәтіннің функционалды-жанрлық түрі (жаңалықтар, комментарийлер, публицистика, жарнама)

6) тақырыптық доминант немесе осы немесе басқа тұрақты медиа патологиясымен байланысы.

Медиа-мәтіндерінің маңызды ерекшелігін көрсететін сақталған дихотомия бар: "ауызша сөйлеу - жазбаша сөйлеу" бойынша бірнеше ерекшеліктер мен айырмашылықтар бар. Бұл айырмашылықтың нәтижесінде көптеген мәтіндер аудиторияға ауызша түрде жеткізіледі, бірақ бастапқыда жазбаша мәтіндер кейінірек ауызша түрде таратылады. Сөйлеудің түрлерін көрсету мәнінде, мысалы, газет немесе журналда жарияланған сұхбатты қамту керек, мәтін бастапқыда ауызша сипатта болады. Біреу оқыған спикер болса, немесе дайындалған сөйлеу иллюзиясын туғызатын теледидарлық комментатордың мәтіні сығылған сызық экранынан оқып шығады ма? Міне, осы ерекшеліктерді көрсету үшін мәтінді құру формасын да, оны қайта шығару формасын да ескерген жөн. Содан кейін жазбаша мәтінді құру және репродукция түріндегі жазбаша мәтін, ал газетте жарияланған сұхбат құру түрінде және репродукция түріндегі жазылған ауызша мәтін болып табылады.

Медиа-мәтіндің типологиялық сипаттамасының бір параметрі мазмұндық сипаттамадың тақырыбы болып табылады. Бұл, мәтіннің тақырыбының ажыратуына немесе бұқаралық ақпарат құралдарында үнемі жарияланатын тұрақты тақырыптарға қатысуына жатады. Ақпараттық мазмұндық жағын тексеру, бұқаралық ақпарат құралдарының барлық түрлері немесе медиа мазмұны табиғи түрде жұмыс істейтін тұрақты тақырыптық құрылымдардың болуын көрсетеді. Бұқаралық ақпарат құралдары, медиа шыңдарының орнықты жүйесінен әлемнің динамикалық өзгеруін жасауға көмекші болады. Олар мәдениет, саясат, бизнес, спорт, ауа-райы, халықаралық және аймақтық жаңалықтар туралы бейнелейді немесе шығарады.

Сонымен, көп салалы медиа-мәтіндердің әдістері мен зерделеу тұжырымдамасы қиын және көп өлшемді процесс болып табылатын медиа-мәтіндердің мағынасын айшықтайтын комбинаторлық интегративті түрде кездеседі деп қорытынды жасауға болады.

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Кириллова Н. Б. Медиакультура: теория, история, практика. М.: Академический проект, 2008.

2. Впервые он был использован в докторской диссертации Т.Г.Добросклонской «Теория и методы медиалингвистики», Москва, МГУ, 2000.

3. Corner J. Documentary television: the scope for media linguistics. In AILA Review, 1995.

4. Подробнее о концепции информационного общества см., частности, Мелюхин И.С.»Информационное общество: истоки, проблемы, тенденции развития», М., МГУ, 1999.

5. С.И.Сметаниной «Медиатекст в системе культуры», СПб., 2002.

6. Теуна ван Дейка «Язык. Познание. Коммуникация» – М., Прогресс, 1989.

7. Трескова С.И.«Социолингвистические проблемы массовой коммуникации» М., Наук, 1989.

8. Шмелёв Д.Н. «Русский язык в его функциональных разновидностях», М., 1977.