ФАКТЧЕКИНГ ПЕН МЕДИАСАУАТТЫЛЫҚТЫҢ ҚОҒАМДАҒЫ РӨЛІ: ҚАЗАҚСТАН ТӘЖІРИБЕСІ

Қазіргі ақпараттық қоғамда мәліметтің таралу жылдамдығы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Интернет пен әлеуметтік желілердің кеңеюі адамның ақпаратқа деген қолжетімділігін арттырды, бірақ бұл өзгерістермен бірге жалған ақпараттың, манипуляциялық контенттің, фейктердің таралу қаупі артты. Осы орайда фактчекинг пен медиасауаттылық ақпараттық қауіпсіздіктің негізгі құралдары ретінде алдыңғы орынға шықты. Әлем елдері сияқты Қазақстан да бұл бағыттың маңызын түсініп, әртүрлі механизмдер мен бағдарламалар енгізіп, ақпараттық тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған жүйелі жұмыс жүргізіп келеді.

Фактчекинг – ақпараттың дұрыстығын тексеру, оның дереккөздерін салыстыру, мәлімделген фактілердің ғылыми, тарихи, статистикалық деректермен сәйкестігін анықтау үдерісі. Бұл ұғым қазіргі журналистика ғылымында, саяси коммуникация теориясында, ақпараттық қауіпсіздік саласында кеңінен қолданылады. Бүгінгі цифрлық дәуірде ақпараттың сапасын бақылау – кез келген мемлекеттің тұрақтылығы мен қоғамның зияткерлік мәдениетінің маңызды көрсеткіші. Себебі ақпараттық манипуляция қоғамдағы сенімге, саяси шешімдерге, әлеуметтік тұрақтылыққа және азаматтардың дүниетанымына тікелей әсер етеді.

Қазақстанда фактчекинг бағыты 2010-жылдардың ортасынан бастап өзекті бола бастады. Алғашқы кәсіби платформалардың бірі Factcheck.kz болды. Бұл сайт халықаралық фактчекинг стандарттарына сүйеніп, саяси тұлғалардың мәлімдемелерін тексеріп, әлеуметтік желіде тараған жалған ақпараттарды зерттеп, халыққа ғылыми дәлелдерге негізделген түсіндіру жұмыстарын жүргізді. Factcheck.kz материалдары қоғамның ақпаратты қабылдау мәдениетіне елеулі әсер етті. Олар тек ақпаратты жоққа шығару емес, оның неден, қалай пайда болғанын, неге сенуге болмайтынын ғылыми негізде дәлелдеді.

Екінші маңызды ресурс — StopFake.kz. Бұл платформа Қазақстанда ғана емес, бүкіл посткеңестік кеңістікте кең таралған жалған ақпаратқа қарсы жұмыс істеді. Әсіресе пандемия кезіндегі вакциналарға, медициналық талаптарға, вирус туралы мифтерге қатысты фейктердің алдын алуда ерекше рөл атқарды. StopFake.kz мамандары халықаралық ғылыми ұйымдардың деректеріне сүйене отырып, халықтың алаңдауын азайтуға күш салды.

Қазақстандағы медиасауаттылықтың дамуы да ерекше назар аударарлық. Медиасауаттылық – ақпаратты сыни тұрғыда қабылдау қабілеті, оны талдау, оның жасалу мақсаты мен аудиториясына әсерін түсіну. Қазақстанда бұл бағыт бойынша Internews, IREX, UNESCO сияқты ұйымдар ауқымды жобалар жүргізді. Олар мектеп мұғалімдерін, журналистерді, жастарды, мемлекеттік қызметкерлерді медиасауаттылық негіздеріне үйретіп, фейктермен күресудің тәсілдерін көрсетті

Мектептерде медиасауаттылық элементтері информатика, құқық негіздері, дүниежүзі тарихы сияқты пәндерге енгізіліп жатыр. Университеттерде цифрлық мәдениет, интернеттегі қауіпсіздік, ақпараттық этика туралы курстар оқытылуда. Бұл азаматтардың тек ақпарат тұтынушысы емес, саналы пайдаланушысы болуына бағытталған маңызды қадамдар.

Фактчекинг пен медиасауаттылықты зерттеу барысында әртүрлі ғылыми әдістер қолданылады. Соның ішінде контент-талдау, салыстырмалы зерттеу, статистикалық талдау, эмпирикалық байқау және фактографиялық тексеріс кең таралған. Контент-талдау арқылы жалған ақпараттың қандай тақырыптарда жиі таралатыны анықталады. Салыстырмалы талдау арқылы бірнеше ақпарат көзінің бір оқиғаға байланысты мәліметтері салыстырылады. Эмпирикалық зерттеу әлеуметтік желілердегі аудиторияның реакциясын, фейктердің таралу жылдамдығын анықтауға мүмкіндік береді.

Зерттеу нәтижелері Қазақстанда фейктердің белсенді таралуына әсер ететін бірнеше факторды көрсетті. Біріншіден, халықтың ғылымға қатысты ақпаратты түсіну деңгейінің төмендігі. Екіншіден, эмоциялық манипуляцияға бейімділік. Үшіншіден, әлеуметтік желілер алгоритмдерінің сенсациялық контентті жылдам тарату ерекшелігі. Төртіншіден, жастар мен егде буын арасындағы цифрлық білім деңгейінің айырмашылығы.

Фактчекинг пен медиасауаттылықтың қоғамға әсері айтарлықтай зор. Бұл құралдар азаматтардың саналы ақпарат таңдаушысына айналуына ықпал етеді. Жалған ақпаратқа сенбеу арқылы қоғамда тұрақтылық сақталады, саяси манипуляция деңгейі төмендейді, қоғамда ашықтық пен сенім артады. Сонымен қатар, экономикада да оң әсер байқалады: жалған ақпараттан туған дүрбелеңдер, қаржылық алаяқтықтар, инвестициялық қорқыныштар азаяды.

Ақпараттық қауіпсіздіктің нығаюы – Қазақстанның стратегиялық мақсаты. Мемлекеттік деңгейде ақпараттық кеңістікті бақылау, қауіпсіздік тетіктерін құру, киберқауіпсіздік орталықтарын дамыту осы бағыттағы кешенді жұмыстардың нәтижесі. Фейктермен күресте мемлекеттік органдар мен тәуелсіз ұйымдардың бірлескен жұмысы тиімді әрі тұрақты жүйе қалыптастырады.

Қорытындылай келе, фактчекинг пен медиасауаттылық қазіргі Қазақстан қоғамының ажырамас бөлігіне айналып отыр. Ақпараттық соғыс пен цифрлық жалған мәліметтер кезеңінде бұл бағыттар тек ақпараттық құрал ғана емес, ұлттық қауіпсіздіктің негізгі элементі. Азаматтардың ақпараттық мәдениетін арттыру, журналистердің кәсіби деңгейін көтеру, жастардың саналы ақпарат қолдануын қамтамасыз ету – Қазақстанның ақпараттық даму бағытының маңызды міндеттері.

Медиасауатты қоғам – тұрақты, сенімді, ақпараттық тұрғыдан қорғалған қоғам. Сондықтан фактчекинг институттарын қолдау, медиабілімді дамыту, азаматтарға ақпаратты дұрыс тану мәдениетін қалыптастыру – мемлекет пен қоғамның ортақ жауапкершілігі.

⸻

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. UNESCO. Media and Information Literacy: Policy and Strategy Guidelines. Paris, 2021.

2. Қазақстан Республикасының Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі. «Медиасауаттылықты дамыту тұжырымдамасы», 2020.

3. FactCheck.kz. Қазақстандағы ақпараттық манипуляциялар мен жалған жаңалықтарды тексеру материалдары.

4. StopFake.kz. Жалған ақпаратты анықтау жөніндегі зерттеулер мен аналитикалық мақалалар.

5. Дүйсембінова, Г. Медиасауаттылық және жаңа медиа дәуіріндегі ақпараттық мәдениет. Алматы: Қазақ университеті, 2020.

6. Жұмажанова, А. Қазақстандағы фактчекинг институтының қалыптасуы. «Қазақ университеті хабаршысы», №3, 2022.

7. Internews Kazakhstan. Қазақстандағы медиасауаттылық деңгейіне жүргізілген әлеуметтік зерттеу нәтижелері, 2021.

8. Matas, A. Fact-Checking in the Digital Era: Methods and Challenges. London: Routledge, 2022.

9. Wardle, C., & Derakhshan, H. Information Disorder: Toward an Interdisciplinary Framework for Research and Policy Making. Council of Europe, 2017.

10. JOSHE.kz – Жалған ақпаратқа қарсы білім беру жобасы. Сараптамалық материалдар, 2022–2024.

11. Reuters Institute Digital News Report, 2023. Әлемдік медиасауаттылық тенденциялары

Автор туралы ақпарат:

Ескали Айнара Дастанқызы

Оқу орны: Тұран университеті

1 курс студенті

Ғылыми дәрежесі:жоқ (студент)

Ғылыми қызығушылығы: медиа және коммуникация саласы

Ә.ғ магистрі: Әлміш Ж.Т