«ФУНКЦИОНАЛДЫ САУАТТЫЛЫҚ НЕГІЗІНДЕ БИОЛОГИЯ ПӘНІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ (9–11 СЫНЫПТАРҒА АРНАЛҒАН»

Елубаева Аяулым Ерболовна

Биология пәні мұғалімі

Аңдатпа. Мақалада 9–11 сынып оқушыларына арналған биология пәнін функционалды сауаттылық негізінде оқытудың әдістемесі сипатталады. Әдістеме оқушының теориялық білімді күнделікті өмірде тиімді қолдануына, өмірлік жағдаяттарды ғылыми негізде шешуіне бағытталған тапсырмалар, зертханалық жұмыстар және жобалық әрекеттерді жүйелеуге сүйенеді. Оқытуда PISA-ға ұқсас жағдаяттық тапсырмалар, зертханалық тәжірибелер, инфографика/диаграммалармен жұмыс, кейс-тапсырмалар, дебат пен эссе жазу сияқты белсенді әдістер ұсынылады. Материал «Адам және оның денсаулығы», «Өсімдіктердің құрылысы мен көбеюі», «Экология және табиғатты қорғау» бағыттары бойынша құрылымданған. Оқушы нәтижесін критериалды бағалау және портфолио арқылы бақылау жолдары қамтылып, практикалық-бағдарлы тапсырмалар оқушының зерттеушілік және шығармашылық дағдыларын дамытуға мүмкіндік беретіні көрсетіледі.

Түйін сөздер: функционалды сауаттылық, биологияны оқыту, 9–11 сынып, PISA-ға ұқсас тапсырмалар, жобалық жұмыс, зертханалық жұмыс, кейс-тапсырма, критериалды бағалау, портфолио.

Білім беру кеңістігінде оқушының тек теориялық білім жинақтауы жеткіліксіз: негізгі нәтиже – сол білімді күнделікті өмірде қолдана алу, өмірлік жағдаятты талдап, ғылыми негізде шешім қабылдау қабілеті. Осы тұрғыдан алғанда функционалды сауаттылық – білім алушының деректерді түсініп, салыстырып, қорытынды шығарып, нақты мәселелерді шешуде алған білімін тиімді пайдалануын қамтамасыз ететін маңызды құзырет. Биология пәні функционалды сауаттылықты қалыптастыруға ерекше мүмкіндік береді, өйткені ол адам денсаулығы, қоршаған орта, экологиялық қауіпсіздік, биотехнология сияқты күнделікті өмірмен тығыз байланысты тақырыптарды қамтиды. Сондықтан биологияны оқытуда оқу мазмұнын өмірлік контекстпен ұштастырып, оқушыны зерттеушілікке, талдауға, дәлелдеуге және жауапты шешім қабылдауға бағыттау өзекті. Осыған орай, 9–11 сынып оқушыларына арналған әдістемеде оқушылардың өмірде кездесетін жағдаяттарды ғылыми негізде шешуін күшейтетін тапсырмалар, зертханалық жұмыстар мен жобалық әрекеттер жүйеленеді. Ұсынылып отырған тәсілдеменің әдістемелік өзегі – белсенді оқу әрекеті арқылы функционалды дағдыларды дамыту. Мысалы, өмірмен байланысты PISA-ға ұқсас жағдаяттық тапсырмалар, зертханалық және практикалық жұмыстар, инфографика/диаграммалармен жұмыс, кейс-тапсырмалар, дебат пен эссе жазу сияқты жұмыс түрлері оқушының «не үшін оқимын?» сұрағына жауап беріп, білімін қолдануға үйретеді. Осы мақаланың мақсаты – биология сабағында функционалды сауаттылықты қалыптастырудың тиімді жолдарын сипаттап, 9–11 сыныптарға лайықталған практикалық-бағдарлы тапсырмалар жүйесін ұсыну. Ұсынылған материалдар оқушының биологиялық білімін терең меңгертіп қана қоймай, оны өмірлік жағдаяттарда қолдануға бағытталғаны, сонымен бірге зерттеушілік және шығармашылық жұмыс түрлерін қамтитыны арқылы мұғалім тәжірибесінде қолдануға ыңғайлы [1].

Қазіргі білім беру үдерісінде оқушының пәндік білімді меңгеруімен қатар, сол білімді өмірлік жағдайларда қолдана білуі негізгі нәтижеге айналды. Яғни білім алушы ақпаратты жай қабылдаушы емес, оны талдап, дәлелдеп, күнделікті мәселелерді шешуге пайдалана алатын тұлға болуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда функционалды сауаттылық – оқушының алған білімін нақты өмірмен байланыстырып, деректермен жұмыс істеу, ғылыми тілде түсіндіру, қорытынды жасап шешім ұсыну және өз әрекетіне рефлексия жасау қабілеттерінің жиынтығы. Биология пәні мазмұнының өзі адамның денсаулығы, тірі ағзалардың құрылымы мен қызметі, қоршаған орта, экологиялық қауіпсіздік секілді өмірмен тікелей байланысты тақырыптарды қамтитындықтан, функционалды сауаттылықты қалыптастыруға ерекше мүмкіндік береді. Сондықтан биологияны оқытуда оқушыны тек анықтаманы жаттауға емес, ғылыми тұрғыдан ойлауға, дерекке сүйеніп пікір айтуға, дәлелдеуге және әрекет жоспарын ұсынуға бағыттау маңызды.

Ұсынылып отырған әдістемелік ұстанымдардың түпкі мақсаты – 9–11 сынып оқушыларының биологиялық білімін тереңдетумен қатар, оны практикалық-бағдарлы жағдаяттарда қолдануды жүйелі түрде ұйымдастыру. Бұл бағытта сабақ мазмұны оқушы үшін түсінікті өмірлік контекстке салынып, «неге бұлай болады?», «себебі қандай?», «қандай дәлел бар?», «қалай шешуге болады?» деген сұрақтарға жауап беруге құрылуы тиіс. Әдістемеде теориялық түсініктер міндетті түрде әрекетпен жалғасады: функционалды тапсырмалар жүйесі, зертханалық тәжірибелер, зерттеушілік және шығармашылық жұмыстар сабақ құрылымының орталығына шығарылады. Мұндай тәсіл оқушыны белсенді әрекетке тартып, білімді «дайын ақпарат» ретінде емес, қолданылатын құрал ретінде қабылдауға үйретеді.

Мазмұнды ұйымдастыруда құралдың құрылымы үш негізгі бөлімге негізделеді: «Адам және оның денсаулығы», «Өсімдіктердің құрылысы мен көбеюі», «Экология және табиғатты қорғау». Бұл бөлімдер биологияның іргелі бағыттарын қамти отырып, функционалды сауаттылықты дамытатын ортақ міндеттерді көздейді: оқушыда ғылыми дүниетаным қалыптастыру, дербес ойлауын дамыту, ақпаратты талдау, шешім қабылдау, қорытынды шығару, модельдеу дағдыларын жетілдіру және қоршаған ортаға жауапкершілік көзқарасты орнықтыру. Әр бөлімде тапсырмалар күрделілік деңгейіне қарай бірізді беріледі: алдымен мәселе ұсынылады, кейін дерек беріледі, соңында шешім мен дәлел талап етіледі. Осылайша оқушының функционалды әрекеті кезең-кезеңімен қалыптасады: түсіну → қолдану → талдау → бағалау → ұсыну [2].

Сабақтың әдістемелік өзегін белсенді оқыту тәсілдері құрайды. Біріншіден, PISA-ға ұқсас тапсырмалар оқушыға өмірмен байланысты нақты жағдаяттарды ұсынып, сол жағдайды биологиялық біліммен түсіндіруді талап етеді. Мысалы, дұрыс тамақтану жоспарын құру, ауаның ластануын азайту жолдарын ұсыну сияқты тапсырмалар арқылы оқушы «денсаулық» пен «экология» тақырыптарын өзінің күнделікті тәжірибесімен байланыстырады. Екіншіден, зертханалық жұмыстар биологиялық ұғымдарды нақты тәжірибемен бекітеді: май, ақуыз, көмірсулардың қасиеттерін анықтау, өсімдік транспирациясын бақылау, микроскоппен жұмыс секілді әрекеттер оқушыны бақылауға, дәл өлшеуге, нәтижені салыстыруға үйретеді. Үшіншіден, инфографика және диаграммалармен жұмыс оқушының визуалды деректі оқу, жүйелеу және қорытынды шығару қабілетін күшейтеді: ағзалар жүйесінің құрылымын бейнелеу, экожүйе байланыстарын визуализациялау сияқты жұмыстар дерекпен жұмыс мәдениетін қалыптастырады.

Төртіншіден, кейс-тапсырмалар нақты жағдаятқа талдау жасауға бағытталады. Мәселен, «Жасөспірімдердің ұйқы режимі мен денсаулығы» кейсі арқылы оқушы физиологиялық білімін пайдаланып, себеп–салдарды анықтайды, тәуекел факторларын бөліп көрсетеді және ұсыныс береді. Бесіншіден, дебат пен эссе жазу оқушыны ғылыми аргумент құруға, дерекке сүйеніп пікір қорғауға үйретеді: «ГМО – пайдалы ма, зиян ба?» немесе «Вегетариан болу – таңдау ма, қажеттілік пе?» тақырыптары оқушыдан ғылыми дәлел мен логикалық құрылымды талап етеді. Осы әдістердің барлығы оқушыға бір ғана дұрыс жауапты табуды емес, дәлелді ойлау мен негізді шешім ұсынуды үйретеді.

«Адам және оның денсаулығы» бөлімінде функционалды сауаттылық денсаулыққа қатысты шешім қабылдау мәдениетін қалыптастыру арқылы дамиды. Бұл бөлімде ағза жүйелерінің қызметі (тыныс алу, қан айналым, ас қорыту, жүйке жүйесі, тірек-қимыл жүйесі және т.б.) тек теориялық сипаттамамен шектелмей, өмірлік әрекеттермен байланысады. Оқушыға дұрыс тамақтану, тәуліктік режим, физикалық белсенділік, зиянды әдеттердің әсері, қауіпсіздік дағдылары сияқты мәселелер ұсынылады. PISA үлгісіндегі тапсырмалар арқылы оқушы тамақ рационын құрастырып, құрамы мен энергия құндылығын түсіндіреді, нақты жас ерекшелігіне сай ұсыныс береді; кейс арқылы ұйқы жетіспеушілігінің салдарын талдап, алдын алу жолдарын ұсынады. Мұндай тапсырмаларда оқушының функционалды әрекеті нақты көрінеді: ол тек «нені біледі» емес, «не істей алады» деңгейінде бағаланады.

Денсаулық тақырыптарын меңгертуде зертханалық және практикалық жұмыстар маңызды орын алады. Қоректік заттардың қасиеттерін тәжірибе арқылы анықтау оқушының ғылыми әдіс туралы түсінігін бекітеді: болжам жасау, тәжірибе жоспарын ұсыну, қауіпсіздік ережесін сақтау, бақылау нәтижесін тіркеу, қорытынды шығару. Сонымен бірге функционалды сауаттылыққа сай білім өнімі ретінде оқушы постер, презентация, эссе түрінде жұмысын қорғай алады. Яғни сабақ соңында оқушының жасаған іс-әрекеті материалдық нәтижеге айналып, оның оқу жетістігі нақты көрінеді. Мұғалім үшін мұндай өнімдер оқушының түсіну деңгейін ғана емес, дәлелдеу, жүйелеу, түсіндіру қабілетін де бағалауға мүмкіндік береді [3].

«Өсімдіктердің құрылысы мен көбеюі» бөлімінде функционалды сауаттылық табиғи құбылыстарды түсіндіру, ауыл шаруашылығы мен тұрмыста кездесетін мәселелерге биологиялық тұрғыдан жауап беру арқылы дамиды. Өсімдік мүшелерінің қызметін оқытуда оқушы жапырақтың фотосинтез және транспирациямен байланысын, тамырдың су мен минералдарды сіңіруін, сабақтың тасымалдау қызметін түсініп қана қоймай, нақты жағдайларда қолдануды үйренеді. Мысалы, «өсімдік неге солады?», «неге бір өсімдік көлеңкеде жақсы өседі, екіншісі – күнді қажет етеді?», «суару режимін қалай дұрыс таңдауға болады?» сияқты сұрақтар сабақтың бастапқы мотивациялық ядросына айналады. Мұндай проблемалық сұрақтар оқушыны бақылауға, салыстыруға және дәлелді қорытынды жасауға жетелейді.

Өсімдік тақырыптарында тәжірибелік әрекет ерекше мәнге ие. Транспирацияны бақылау, микроскоппен жұмыс, вегетативті көбею үлгілерін зерттеу секілді тапсырмалар оқушыны ғылыми әдіске үйретеді және дерек жинау мәдениетін қалыптастырады. Әрі қарай оқушы жинаған дерегін кестеге түсіріп, диаграмма құра алады, себеп–салдар байланысын түсіндіреді. Мұндай үдерісте инфографика мен диаграмма – тек әдемі безендіру емес, ойды жүйелеудің құралы. Нәтижені оқу өнімі ретінде ұсыну (постер, қысқа есеп, презентация) оқушының ғылыми тілде сөйлеуін және өз жұмысын қорғау дағдысын дамытады. Бұл бөлімнің құндылығы – өсімдікке қатысты білімнің өмірлік қолданбалылығын көрсетуі: оқушы өз үйіндегі гүлге күтім жасау, бақшадағы өнімді арттыру, өсімдіктің «стресс» факторларын түсіну сияқты тұрмыстық мәселелерді ғылыми түсіндіре бастайды.

«Экология және табиғатты қорғау» бөлімінде функционалды сауаттылық оқушының қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарауы, экологиялық ақпаратты талдауы және нақты әрекет ұсынуы арқылы қалыптасады. Бұл бөлімде экожүйе, биоалуантүрлілік, ластану түрлері, экологиялық тәуекел, табиғатты қорғау жолдары сияқты ұғымдар өмірлік контекст арқылы беріледі. Оқушы тек «ластану жаман» деген жалпы пікірмен шектелмей, қандай ластаушы, қай жерде, қандай салдар туғызатынын дерекке сүйеніп түсіндіруі тиіс. Инфографика және диаграммалармен жұмыс осы жерде өте тиімді: ауа сапасы, қалдық көлемі, су ластануы туралы мәліметті оқушы оқып, салыстырып, қорытынды жасап, шешім ұсынады. Мұнда функционалды нәтиже ретінде «ластануды азайту жолдары» сияқты PISA үлгісіндегі тапсырмалар, сондай-ақ мектеп ішінде немесе қоғамдастықта іске асатын шағын жоба ұсынылады.

Экология бөлімінде жобалық әрекет оқушының әлеуметтік және зерттеушілік дағдыларын дамытудың тиімді құралы болады. Мысалы, оқушылар өз мектебі мен ауласындағы қалдықтарды талдап, сұрыптау жүйесін ұсынуы, ақпараттық науқан жоспарын жасауы немесе жергілікті экологиялық мәселе туралы зерттеу жүргізуі мүмкін. Осындай жобаларда оқушы дерек жинайды, сұхбат алады, бақылау жүргізеді, нәтижені өңдеп, презентация түрінде қорғайды. Бұл жұмыс түрі оқушының азаматтық жауапкершілігін арттырып, биология пәнінің өмірлік маңызын терең сезіндіреді. Ең бастысы – оқушы «табиғатты қорғау» ұғымын тек теория ретінде емес, жеке әрекетке негізделген құндылық ретінде қабылдай бастайды.

Функционалды сауаттылыққа бағытталған сабақтарда бағалау жүйесі де мазмұнға сай құрылуы қажет. Құралда функционалды сауаттылықты бағалау үшін үш негізгі тәсіл ұсынылады: критериалды бағалау, өзін-өзі және өзара бағалау, портфолио жүргізу. Критериалды бағалау негізгі өзек ретінде алынады, себебі ол оқушының нақты оқу өнімін (постер, эссе, жоба, зертханалық жұмыс, презентация) алдын ала анықталған талаптар арқылы әділ бағалауға мүмкіндік береді. Критерий–дескриптор қағидасы бағалауды түсінікті етеді: критерий – өлшем, дескриптор – сол өлшемнің орындалуын дәлелдейтін әрекет. Мысалы, «деректі дұрыс қолданады», «салыстыру жүргізеді», «шешім ұсынады» секілді критерийлер функционалды дағдыны тікелей өлшейді. Қажет болған жағдайда әр критерий 0–2 баллмен бағаланып, 6–10 балдық жиынтық шкала қолданылуы ұсынылады: 2 балл – толық орындады, 1 балл – жартылай, 0 балл – орындалмады. Бұл шкала мұғалім үшін де, оқушы үшін де түсінікті, өйткені оқушы қай жерде нақты қателескенін және қалай жақсартуға болатынын анық көреді [4].

Өзін-өзі және өзара бағалау функционалды сауаттылықтың маңызды бөлігі – рефлексияны дамытуға қызмет етеді. Оқушы өз жұмысын талдап, келесі қадамдарын жоспарлауға үйренеді, ал өзара бағалау барысында бір-біріне дәлелді кері байланыс беріп, сыни ойлау мәдениеті қалыптасады. Қысқа кері байланыс үлгілері («Мен білдім…», «Маған қиын болды…», «Келесіде мен…») рефлексияны күнделікті сабақ тәжірибесіне енгізуге көмектеседі. Мұндай тәсіл бағалауды «жаза» емес, «дамуға бағытталған құрал» ретінде қабылдауға ықпал етеді.

Портфолио жүргізу – оқушының дамуын ұзақ мерзімде бақылауға мүмкіндік беретін тәсіл. Құралда портфолио оқушының жеке жетістіктерін және орындалған тапсырмалар топтамасын жинақтау арқылы оның өсу динамикасын көруге көмектесетіні көрсетілген. Портфолиоға пән бойынша орындалған білім өнімдері енгізіледі: постерлер, эсселер, жобалар, зертханалық жұмыстар, презентациялар. Тоқсан немесе бөлім соңында портфолиоға қысқа рубрика қою ұсынылады: толықтық, сапа, өсу динамикасы, рефлексия. Бұл тәсіл оқушыға өзінің прогресін көруге, ал мұғалімге оқытудың нәтижелілігін талдауға мүмкіндік береді. Ең маңыздысы – портфолио арқылы оқушы «мен не үйрендім?» деген сұраққа нақты дәлелмен жауап береді, өйткені оның қолында өз жұмыстарының жинағы болады.

Функционалды сауаттылыққа бағытталған сабақтарды ұйымдастыруда сабақ құрылымы да логикалық алгоритмге бағынады: алдымен оқушыны ойландыратын жағдаят немесе кейс ұсынылады, кейін қысқа теория беріледі, одан соң дерекпен жұмыс орындалып, тәжірибе/тапсырма/жоба арқылы білім қолданылып, ең соңында қорытынды мен рефлексия жасалады. Мұндай құрылым сабақтың әр кезеңінде оқушының әрекетін белсенді ұстап, білімді қолдану мүмкіндігін үздіксіз қамтамасыз етеді. Әдістемелік тұрғыдан алғанда, мұғалім үшін ең тиімді тәсіл – әр тақырыпты «оқу өнімімен» аяқтау, себебі постер, эссе, жоба, зертханалық есеп немесе презентация арқылы оқушының функционалды деңгейі айқын көрінеді. Оқушы өз жұмысын сынып алдында қорғағанда, оның коммуникациясы, дәлел келтіруі, ғылыми тіл қолдануы дамиды, ал мұғалім кері байланыс пен бағалау құралдарын нақты қолдана алады [5].

Қорытындылайкеле функционалды сауаттылық негізінде биология пәнін оқыту – мазмұнды өмірмен байланыстырып, оқушыны дерекпен жұмысқа, тәжірибеге, талдауға және шешім ұсынуға жүйелі түрде тартатын тиімді бағыт. Белсенді әдістерді (PISA-ға ұқсас тапсырмалар, зертханалық жұмыстар, инфографика/диаграмма, кейс-талдау, дебат, эссе) үйлесімді қолдану оқушының биологиялық білімін «әрекетке айналдырып», оқу мотивациясын арттырады. Ал критериалды бағалау мен портфолио оқушы дамуын әділ әрі көрнекі бақылап, әр оқушының ілгерілеу траекториясын көрсетуге мүмкіндік береді. Нәтижесінде биология сабағы оқушы үшін «өмірді түсіндіретін және өмірге қажет шешім қабылдататын пәнге» айналады; ол денсаулықты сақтауға, табиғатты қорғауға, ғылыми негізде ойлауға және жауапкершілікпен әрекет етуге тәрбиелейді.

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. OECD. PISA 2022 Assessment and Analytical Framework. — Paris : OECD Publishing, 2023. — 292 p. — ISBN 978-92-64-90611-2 (PDF). — doi:10.1787/dfe0bf9c-en. — [Электрондық ресурс]. (OECD)

https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2023/08/pisa-2022-assessment-and-analytical-framework_a124aec8/dfe0bf9c-en.pdf

2. OECD. PISA 2015 Assessment and Analytical Framework: Science, Reading, Mathematic and Financial Literacy. — Paris : OECD Publishing, 2016. — 202 p. — ISBN 978-92-64-25542-5 (PDF). — doi:10.1787/9789264255425-en. — [Электрондық ресурс].

https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2016/04/pisa-2015-assessment-and-analytical-framework_g1g66e6f/9789264255425-en.pdf

3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрі. «Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың, бастауыш, негізгі орта және жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарын бекіту туралы» : Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 3 тамыздағы № 348 бұйрығы. — [Электрондық ресурс]. — Қаралған күні: 14.01.2026. (Adilet)

https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2200029031

4. Пономарёва И. Н., Соломин В. П., Сидельникова Г. Д. Общая методика обучения биологии : учеб. пособие для студентов пед. вузов / под ред. И. Н. Пономарёвой. — М. : Academia, 2003. — 266 с. (rusneb.ru)

5. Black P., Wiliam D. Assessment and classroom learning // Assessment in Education: Principles, Policy & Practice. — 1998. — Vol. 5, No. 1. — P. 7–74. — doi:10.1080/0969595980050102. (gla.ac.uk)