«ФУНКЦИОНАЛДЫ САУАТТЫЛЫҚ НЕГІЗІНДЕ ХИМИЯ ПӘНІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ (9–11 СЫНЫПТАРҒА АРНАЛҒАН»

Төлеуханова Әсел Ерназарқызы

Химия пәні мұғалімі

Аңдатпа. Бұл мақалада 9–11 сынып оқушыларына арналған химия пәнін функционалды сауаттылық негізінде оқытудың әдістемесі қарастырылады. Әдістеме оқушының теориялық білімін күнделікті өмірде тиімді қолдануына, өмірлік жағдаяттарды ғылыми тұрғыда шешуіне бағытталған тапсырмалар, зертханалық жұмыстар және жобалық әрекеттерді жүйелеуге негізделген. Оқытуда PISA-ға ұқсас жағдаяттық тапсырмалар, зертханалық тәжірибелер, инфографика/диаграммалармен жұмыс, кейс-тапсырмалар, дебат және эссе жазу сияқты белсенді әдістер ұсынылады. Материал «Заттар мен олардың қасиеттері», «Химиялық реакциялар», «Қоршаған ортаны қорғау мен экология» бағыттары бойынша құрылымданған. Оқушы нәтижесі критериалды бағалау және портфолио арқылы бақылауға алынған, бұл практикалық-бағдарлы тапсырмалар оқушының зерттеушілік және шығармашылық дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді..

Түйін сөздер: функционалды сауаттылық, химияны оқыту, 9–11 сынып, PISA-ға ұқсас тапсырмалар, жобалық жұмыс, зертханалық жұмыс, кейс-тапсырма, критериалды бағалау, портфолио.

Қазіргі білім беру үдерісінде оқушының тек теориялық білім жинақтауы жеткіліксіз. Негізгі нәтиже – сол білімді күнделікті өмірде қолдана білу, өмірлік жағдаяттарды талдап, ғылыми негізде шешім қабылдау қабілеті. Осы тұрғыдан алғанда, функционалды сауаттылық – оқушының алған білімін нақты өмірмен байланыстырып, деректерді түсініп, салыстырып, қорытынды шығарып, нақты мәселелерді шешуде қолдану қабілеті.Химия пәні функционалды сауаттылықты қалыптастыруға ерекше мүмкіндік береді, себебі ол адам өмірімен, қоршаған орта мен экологиялық қауіпсіздік, өндіріс пен тұрмыстық химиялық заттармен тығыз байланысты тақырыптарды қамтиды. Сондықтан химия сабағында оқу мазмұнын өмірлік контекспен ұштастырып, оқушыны зерттеушілікке, талдауға, дәлелдеуге және жауапты шешім қабылдауға бағыттау маңызды.

Функционалды сауаттылық негізінде оқыту оқушының белсенді оқу әрекетін дамытуға, білімін практикада қолдануға үйретуге бағытталған. Оқушы тек «нені біледі» емес, «не істей алады» деңгейінде бағаланады. Бұл тұрғыдан, сабақтарда қолданылатын тапсырмалар жүйесі, зертханалық тәжірибелер, жобалық жұмыстар, дебат және эссе жазу сияқты белсенді әдістер оқушының ғылыми ойлауын дамытады.Функционалды сауаттылықты дамытуда оқушы заттардың қасиеттерін тек теориялық деңгейде емес, нақты өмірлік жағдаяттарда қолдана білуі тиіс. Мысалы, тұрмыстық химиялық заттарды қауіпсіз қолдану, металдар мен бейметалдардың қасиеттерін тәжірибе арқылы талдау, ерітінділердің қышқылдық-негіздік қасиеттерін анықтау – оқушының логикалық ойлауын, практикалық дағдыларын және тәжірибелік дағдыларын жетілдіреді.Бұл бөлімде тапсырмалар PISA-ға ұқсас форматта ұсынылады: оқушыға тұрмыстық немесе мектептегі тәжірибелік жағдай беріледі, мысалы, «Сізге ас үйдегі тазартқыш заттардың қышқылдық деңгейін анықтау тапсырылды. Қауіпсіздік ережелерін сақтай отырып, оны қалай зерттер едіңіз?» немесе «Ерітінділердің реакциясын бақылау арқылы олардың қасиеттерін салыстыру қажет». Мұндай тапсырмалар оқушыны проблемалық ойлауға, дерекке сүйене отырып қорытынды жасауға үйретеді.

Зертханалық жұмыстар оқушыны нақты бақылау, өлшеу және нәтижені салыстыру арқылы білімін бекітуге үйретеді. Сонымен бірге тәжірибелік жұмысты инфографика, кесте немесе диаграмма түрінде көрсету – функционалды дағдыларды дамытуға қосымша мүмкіндік береді.Химиялық реакцияларды оқытуда функционалды сауаттылыққа арналған тапсырмалар маңызды рөл атқарады. Оқушыларға тек реакция теңдеулерін жазуды емес, реакцияның өмірде қолданылуын, өндірістегі маңызын және қауіпсіздік талаптарын түсіндіру ұсынылады.Мысалы, оқушыға «Су тазалау немесе ыдыс жууға арналған химиялық реагенттердің әсері» сияқты өмірлік жағдайлар беріледі. Зертханалық тәжірибе арқылы реакция нәтижесін бақылау, салыстыру және қорытынды жасау – функционалды әрекеттің негізгі деңгейлері болып табылады. Мұндай әдіс оқушыға тек есте сақтау емес, логикалық ойлау, талдау және нақты шешім қабылдау дағдыларын береді.Экология және қоршаған ортаны қорғау тақырыбында функционалды сауаттылық оқушыны деректерді талдауға, шешім ұсынуға және нақты жобалық жұмыс жасауға бағыттайды. Мысалы, судың немесе ауаның ластану деңгейін зерттеу, қалдықтарды сұрыптау жобасы, энергияны үнемдеу жолдарын анықтау арқылы оқушы өз әрекетіне жауапкершілік алады.

Жобалық жұмыс оқушыны зерттеушілік және әлеуметтік дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Мысалы, мектеп ауласындағы қалдықтарды сұрыптау, су немесе ауа сапасын өлшеу, экологиялық науқан ұйымдастыру – бұл әрекеттер оқушының ғылыми тұрғыдан ойлауын дамытып, жауапкершілік сезімін қалыптастырады.Оқытуда қолданылатын әдістер: PISA-ға ұқсас жағдаяттық тапсырмалар, зертханалық тәжірибелер, инфографика/диаграммалармен жұмыс, кейс-тапсырмалар, дебат және эссе жазу. Бұл әдістер оқушының «не үшін оқимын?» деген сұрағына жауап беріп, білімін практикада қолдануға үйретеді.Бағалау жүйесі үш бағытта жүзеге асады: критериалды бағалау, өзін-өзі және өзара бағалау, портфолио жүргізу. Критериалды бағалау алдын ала анықталған талаптар арқылы оқушының нақты оқу өнімін әділ бағалауға мүмкіндік береді. Өзін-өзі және өзара бағалау рефлексияны дамытады, ал портфолио оқушының дамуын ұзақ мерзімде бақылауға мүмкіндік береді.

Функционалды сауаттылық негізінде химия пәнін оқыту – мазмұнды өмірмен байланыстырып, оқушыны дерекпен жұмысқа, тәжірибеге, талдауға және шешім ұсынуға жүйелі түрде тартатын тиімді бағыт болып табылады. Белсенді әдістерді үйлесімді қолдану оқушының химиялық білімін әрекетке айналдырады, оқу мотивациясын арттырады. Критериалды бағалау мен портфолио оқушы дамуын әділ және көрнекі бақылауға мүмкіндік береді. Нәтижесінде химия сабағы оқушы үшін «өмірді түсіндіретін және өмірге қажет шешім қабылдататын пәнге» айналады.Химиялық реакцияларды оқытуда функционалды сауаттылыққа бағытталған тапсырмалар маңызды. Оқушылар тек реакция теңдеулерін жазуды ғана емес, реакцияның өмірдегі қолданылуын, өндірістегі рөлін және қауіпсіздік талаптарын түсінуі қажет.Мысалы, оқушыға «Үйде немесе мектепте қолданылатын химиялық заттар арқылы су тазалау процесін ұйымдастыру» немесе «Көміртек диоксидінің судың қышқылдық деңгейіне әсерін анықтау» сияқты жағдай беріледі. Зертханалық тәжірибе арқылы оқушы реакцияның нәтижесін бақылайды, салыстырады және қорытынды шығарады. Мұндай тәсіл оқушыға логикалық ойлау, талдау және нақты шешім қабылдау дағдыларын береді, тек ақпаратты жаттаумен шектелмейді.Сонымен қатар, химиялық реакцияларды өмірлік контексте көрсету маңызды. Мысалы, ас тұзын алу реакциясын немесе тұрмыстық сабынның құрамындағы химиялық заттардың әсерін тәжірибе арқылы көрсету оқушының функционалды әрекетін күшейтеді. Бұл тәсіл оқушыны «не үшін оқимын?» деген сұраққа жауап беруге және алған білімін практикада қолдануға үйретеді. Қоршаған ортаны қорғау тақырыбы функционалды сауаттылықты дамытуға ерекше мүмкіндік береді. Мысалы, оқушы судың немесе ауаның ластану деңгейін зерттеп, қалдықтарды сұрыптау жобасын немесе энергия үнемдеу жолдарын анықтау арқылы өз әрекетіне жауапкершілік алады.

Жобалық тапсырмалар оқушыны зерттеушілік және әлеуметтік дағдыларын дамытуға бағыттайды. Мысалы, мектеп ауласындағы қалдықтарды талдау, сұрыптау жүйесін жасау, жергілікті су немесе ауа сапасын өлшеу, экологиялық науқан ұйымдастыру – бұл әрекеттер оқушының ғылыми тұрғыдан ойлауын дамытып, жауапкершілік сезімін қалыптастырады.Инфографика мен диаграммалармен жұмыс жасау да функционалды сауаттылыққа үлес қосады. Мысалы, ауа сапасының өзгерісін, судың ластану деңгейін немесе химиялық заттардың қоршаған ортаға әсерін визуализациялау арқылы оқушы талдау жасауға, қорытынды шығаруға және шешім ұсынуға үйренеді.Оқытуда қолданылатын әдістер: PISA-ға ұқсас жағдаяттық тапсырмалар, зертханалық тәжірибелер, инфографика/диаграммалармен жұмыс, кейс-тапсырмалар, дебат және эссе жазу. Бұл әдістер оқушының білімді практикада қолдануына, логикалық ойлауын дамытуға және функционалды дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді.Бағалау үш бағытта жүзеге асады: критериалды бағалау, өзін-өзі және өзара бағалау, портфолио жүргізу. Критериалды бағалау оқушының нақты оқу өнімін (зертханалық есеп, презентация, постер, жобалық жұмыс) алдын ала анықталған талаптарға сәйкес бағалауға мүмкіндік береді. Өзін-өзі және өзара бағалау оқушының рефлексиясын дамытады, ал портфолио ұзақ мерзімде дамуын бақылауға мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе функционалды сауаттылық негізінде химия пәнін оқыту – мазмұнды өмірмен байланыстырып, оқушыны дерекпен жұмысқа, тәжірибеге, талдауға және шешім ұсынуға жүйелі түрде тартатын тиімді бағыт болып табылады. Белсенді әдістерді үйлесімді қолдану оқушының химиялық білімін әрекетке айналдырады, оқу мотивациясын арттырады. Критериалды бағалау мен портфолио оқушы дамуын әділ және көрнекі бақылауға мүмкіндік береді. Нәтижесінде химия сабағы оқушы үшін «өмірді түсіндіретін және өмірге қажет шешім қабылдататын пәнге» айналады; ол ғылыми ойлауға, қауіпсіздік ережелерін сақтауға және экологиялық жауапкершілікке үйретеді.

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1.OECD. PISA 2022 Assessment and Analytical Framework
OECD Publishing, 2023.: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2023/08/pisa-2022-assessment-and-analytical-framework_a124aec8/dfe0bf9c-en.pdf 2.OECD. PISA 2015 Assessment and Analytical Framework: Science, Reading, Mathematics and Financial Literacy
OECD Publishing, 2016.
https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2016/04/pisa-2015-assessment-and-analytical-framework_g1g66e6f/9789264255425-en.pdf 3.Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі.
«Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың, бастауыш, негізгі орта және жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарын бекіту туралы» № 348 бұйрық.
?https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2200029031 4.Пономарёва И. Н., Соломин В. П., Сидельникова Г. Д. Общая методика обучения химии
Academia, 2005.
https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_BIBL_001103061/ Black, P., & Wiliam, D. “Assessment and Classroom LearningAssessment in Education: Principles, Policy & Practice, 1998, Vol. 5, №1, 7–74.Wiley Online Library: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1080/0969595980050102