ХИМИЯ ПӘНІНЕ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ САУАТТЫЛЫҚТЫ КІРІКТІРУДІҢ ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ

Аңдатпа

Мақалада жалпы білім беретін мектептерде химия пәнін оқыту барысында оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастырудың теориялық және әдістемелік негіздері қарастырылады. Функционалдық сауаттылық – білім алушының алған білімін өмірлік жағдаяттарда тиімді қолдана алу қабілеті ретінде сипатталады. Химия сабағында өмірмен байланысты есептерді қолдану, зертханалық жұмыстарды ұйымдастыру, жобалық және зерттеушілік әдістерді енгізу, PISA форматындағы тапсырмаларды пайдалану арқылы оқушылардың құзыреттілігін дамыту жолдары талданады. Зерттеу нәтижесінде функционалдық бағыттағы тапсырмалардың оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, сыни ойлау және проблеманы шешу дағдыларын қалыптастыруға ықпал ететіні анықталды.

Кілт сөздер: функционалдық сауаттылық, химияны оқыту әдістемесі, құзыреттілік, PISA, зерттеушілік дағды, өмірлік жағдаят, жаратылыстану сауаттылығы.

Кіріспе

Қазіргі жаһандану жағдайында білім беру жүйесінің басты мақсаты – тек теориялық білім берумен шектелмей, оны өмірлік тәжірибеде қолдана алатын, сыни ойлайтын, шығармашыл тұлға қалыптастыру. Қазақстан Республикасының білім беру саясатының стратегиялық құжаттарында білім сапасын арттыру және функционалдық сауаттылықты дамыту негізгі бағыттардың бірі ретінде айқындалған.

Функционалдық сауаттылық ұғымы халықаралық зерттеулерде (PISA, TIMSS) кеңінен қарастырылады. Бұл зерттеулер оқушылардың пәндік білімін емес, сол білімді нақты өмірлік жағдайларда қолдану қабілетін бағалайды. Осы тұрғыдан алғанда, химия пәні – оқушылардың жаратылыстану-ғылыми сауаттылығын қалыптастыруда маңызды рөл атқаратын пәндердің бірі.

Алайда мектеп тәжірибесінде химияны оқыту көбінесе формулалар мен теңдеулерді жаттауға бағытталып, білімнің өмірмен байланысы жеткілікті деңгейде ашылмай жатады. Сондықтан химия пәніне функционалдық сауаттылықты кіріктіру – өзекті мәселе болып табылады.

Зерттеудің мақсаты – химия пәнін оқыту барысында функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың тиімді әдістерін теориялық тұрғыдан негіздеу және практикалық жолдарын ұсыну.

Әдебиеттерге шолу

Функционалдық сауаттылық ұғымы алғаш рет ХХ ғасырдың екінші жартысында әлеуметтік-экономикалық даму талаптарына байланысты ғылыми айналымға енді. Халықаралық деңгейде бұл ұғым адамның қоғамда толыққанды өмір сүруіне қажетті базалық құзыреттіліктер жиынтығы ретінде қарастырылады.

Жаратылыстану-ғылыми сауаттылық – функционалдық сауаттылықтың маңызды құрамдас бөлігі. PISA зерттеуінде жаратылыстану сауаттылығы:

1. ғылыми құбылыстарды түсіндіру;

2. ғылыми зерттеу әдістерін түсіну;

3. деректерді интерпретациялау және дәлелдер келтіру қабілеттерін қамтиды.

Химияны оқыту әдістемесі саласындағы зерттеулерде (отандық және шетелдік ғалымдар еңбектерінде) пәнді өмірмен байланыстыру, тәжірибелік жұмыстарды күшейту, проблемалық оқыту технологияларын қолдану функционалдық бағыттағы білім берудің негізгі тетіктері ретінде қарастырылады.

Қазіргі педагогикалық зерттеулерде құзыреттілікке бағытталған оқыту, STEM-білім беру, жобалық әдіс, зерттеушілік оқыту тәсілдері функционалдық сауаттылықты дамытудың тиімді құралдары ретінде танылған.

Зерттеу әдіснамасы

Зерттеу барысында келесі әдістер қолданылды:

• педагогикалық әдебиеттерді талдау;

• химия сабақтарына бақылау жүргізу;

• функционалдық бағыттағы тапсырмаларды әзірлеу және апробациялау;

• оқушылардың оқу жетістіктерін салыстырмалы талдау.

Зерттеу жалпы білім беретін мектептің 8–9 сынып оқушылары арасында жүргізілді. Эксперименттік топта химия сабақтарында өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалар жүйелі түрде қолданылды, ал бақылау тобында дәстүрлі оқыту әдістері басым болды.

Негізгі бөлім

1. Химия пәніндегі функционалдық сауаттылықтың мазмұны

Химия пәні оқушыларға заттардың құрамы, құрылысы, қасиеттері және олардың өзгерістері туралы білім береді. Функционалдық тұрғыдан алғанда, бұл білім:

• тұрмыста химиялық заттарды қауіпсіз пайдалану;

• қоршаған ортаны қорғау;

• денсаулық сақтау;

• өндірістік процестерді түсіну сияқты өмірлік жағдайларда қолданылуы тиіс.

Мысалы, оқушы:

• тұрмыстық химия құралдарының құрамын талдай білуі;

• судың кермектігін анықтап, оны азайту жолдарын ұсына алуы;

• тағам өнімдеріндегі қоспалардың зияндылығын бағалай алуы қажет.

2. Функционалдық бағыттағы тапсырмалар жүйесі

2.1 Өмірлік жағдаятқа негізделген есептер

Мысал тапсырма:
«Аймақ тұрғындары құдық суының кермектігі жоғары екенін анықтады. Судың құрамында кальций және магний иондары бар. Судың кермектігін азайтудың тиімді жолдарын ұсыныңыз және химиялық тұрғыдан түсіндіріңіз».

Бұл тапсырма оқушыдан:

• теориялық білімді еске түсіруді;

• химиялық реакция теңдеулерін құрастыруды;

• практикалық ұсыныс жасауды талап етеді.

2.2 Зертханалық жұмыстарды өмірмен байланыстыру

Мысалы, «Тамақ өнімдеріндегі қышқылдықты анықтау», «Судың құрамын сапалық талдау» сияқты жұмыстар оқушылардың зерттеушілік дағдыларын дамытады.

2.3 Жобалық оқыту

Оқушыларға келесі тақырыптарда жобалар ұсынылады:

• «Пластик қалдықтарының экологиялық әсері»

• «Ауыз судың сапасын зерттеу»

• «Тұрмыстық қалдықтарды қайта өңдеу жолдары»

Жобалық жұмыс барысында оқушылар ақпарат жинайды, талдайды, тәжірибе жүргізеді, қорытынды жасайды.

2.4 PISA форматындағы тапсырмалар

PISA тапсырмалары мәтін, диаграмма, кесте түрінде беріліп, оқушыдан ақпаратты талдау мен дәлелді жауап беруді талап етеді. Мұндай тапсырмалар химия сабағында жүйелі қолданылғанда оқушылардың жаратылыстану сауаттылығы артады.

3. Оқыту технологиялары арқылы функционалдық сауаттылықты дамыту

3.1 Проблемалық оқыту

Мұғалім сабақта проблемалық жағдаят тудырып, оқушыларды өз бетінше шешім табуға бағыттайды.

3.2 Зерттеушілік әдіс

Оқушылар гипотеза ұсынады, эксперимент жүргізеді, нәтижесін талдайды.

3.3 STEM элементтерін енгізу

Химияны математика, физика, биология пәндерімен байланыстыра оқыту кешенді ойлауды қалыптастырады.

Зерттеу нәтижелері

Эксперимент нәтижесінде функционалдық бағыттағы тапсырмалар қолданылған сыныптарда:

• оқушылардың пәнге қызығушылығы артты;

• есеп шығару сапасы жақсарды;

• өмірлік жағдаяттарды түсіндіру қабілеті дамыды;

• жоғары деңгейлі сұрақтарға жауап беру көрсеткіші өсті.

Бақылау сыныбымен салыстырғанда эксперименттік топта талдау, дәлелдеу, қорытынды жасау дағдылары айқын көрінді.

Талқылау

Зерттеу нәтижелері химия пәніне функционалдық сауаттылықты кіріктіру оқушылардың тек пәндік білімін ғана емес, жалпы оқу құзыреттілігін арттыратынын көрсетті. Бұл тәсіл білім берудің заманауи талаптарына сәйкес келеді.

Алайда мұғалімдер үшін келесі қиындықтар туындауы мүмкін:

• тапсырмаларды әзірлеуге уақыттың көп кетуі;

• бағалау критерийлерін нақтылау қажеттілігі;

• оқушылардың бастапқы дайындық деңгейінің әртүрлі болуы.

Сондықтан мұғалімдерге әдістемелік қолдау көрсету және дайын тапсырмалар банкін қалыптастыру маңызды.

Қорытынды

Химия пәніне функционалдық сауаттылықты кіріктіру – білім сапасын арттырудың тиімді жолы. Теориялық білімді өмірмен ұштастыру, зертханалық және жобалық жұмыстарды жүйелі ұйымдастыру, PISA форматындағы тапсырмаларды енгізу арқылы оқушылардың жаратылыстану-ғылыми сауаттылығы дамиды.

Функционалдық бағыттағы оқыту нәтижесінде:

• оқушылардың сыни ойлау қабілеті қалыптасады;

• проблеманы шешу дағдылары дамиды;

• білімнің практикалық маңызы артады.

Болашақта химия пәні бойынша функционалдық тапсырмалар жүйесін жетілдіру және цифрлық ресурстармен толықтыру өзекті болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы.

2. OECD. PISA 2018 Assessment and Analytical Framework.

3. Жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамыту әдістемесі. – Алматы, 2020.

4. Құзыреттілікке бағытталған оқыту: әдістемелік құрал. – Нұр-Сұлтан, 2019.

5. Химияны оқыту әдістемесі. – Алматы: Мектеп, 2018.