ИИ дәвридә оқуғучиларға керәк болидиған маһарәтләр

«Билим келәчиги: ИИ дәвридә оқуғучиларға керәк болидиған маһарәтләр»

Муәллим: Кенесова Мукарям Нариманқизи

Башланғуч синип муәллими

Иш орни: А.Розибақиев намидиики «№153-мәктәп-гимназия»

Алмута шәһири

Почта: mukaram12@mail.ru

Аннотация

Бу мақалада сүнъий интеллект җуқири дәрижидә тәрәққий қиливатқан дәвирдә, билим бериш саһасида оқуғучиларға керәк болидиған асасий маһарәтләр һәққидә сөз қилиниду. XXI әсирдә әхбаратниң көпийиши, технологияләрниң күн сайин йеңилиниши билим бериш уссуллириға чоң өзгиришләрни елип кәлмәктә. Шуниң билән биллә, муәллимләрниң роли қайта көздин кәчмәктә — һазирқи заманда муәллим билимла әмәс, бәлки тәрбийәвий, роһландурғучи вә йол көрситиш ролини атқуриду.

Мақалида тәнқидий ойлаш, иҗадийлик, командилиқ иш, санлиқ саватлиқ охшаш заманивий маһарәтләрниң әһмийити көрситилип, муәллимниң шәкилләндүрүштә тутқан ролиға назар ташлиниду. Шуниң билән биллә, IB PYP программиси бойичә ишләватқан «№153 мәктәп-гимназия» мисалида заманивий онлайн платформилар (Bilimland, Quizizz, Wordwall, Canva, ChatGPT вә башқилар) арқилиқ маһарәтләрни тәрәққий әткүзүш тәҗрибиси йезилди.

Бу мақалә яш муәллимләрниң көз-қарашлирини, таҗрибисини вә билим келәчигигә болған ишәнчисини әкс әттүриду.

Ачқуч сөзләр

Сүнъий интеллект (ИИ / СИ), XXI әсир маһарәтлири, иҗадийлик, эмоциялик интеллект, педагогикилиқ технологияләр, онлайн платформилар, IB PYP мәктиви, заманавий муәллим, инновациялик оқутуш, оқуғучиниң актив роли.

Киришмә

Һазирқи заманда билим бериш саһаси чоң өзгиришләргә учраватиду. Аләм күн санап тәрәққий етиватиду, вә бу өзгиришләр билим бериш саһасиғиму чоң тәсир көрсәтмәктә. Йеңи технологияләр вә санлиқ платформилар мәктәпләргә, муәллимләргә, оқуғучиларға вә ата-аниларға йеңи имканийәтләр билән биллә, йеңи җавапкәрчиликниму жүклимәктә. Бу өзгиришләрниң алдида — сүнъий интеллект (ИИ) турмақта. Яш муәллим сүпитидә мән бүгүнки күндә сүнъий интеллект, болупму санлиқ техналогия (ИИ)ниң қандақ қилип оқутуш усуллирини өзгәртиватқанлиғини күндиликтә байқаймән. Бүгүнки вәзипимиз – пәқәт билим берипла қалмай, бәлки XXI әсирниң оқуғучилирини келәчәккә тәйярлайдиған заманивий маһарәтләр билән тәминләш.

Бүгүн биз, муәллимләр, пәқәт билим бәргүчиниң ролини атқурмаймиз, бәлки тәрбийилигүчи, йол көрсәткүчи вә илһамландурғучи ролини атқуруватимиз. Чүнки мәлуматниң көплиги муһим әмәс — уни қандәқ пайдилиниш, тәһлил қилиш, дәл қарар қобул қилиш, инсанпәрвәрлик билән һәрикәт қилиш асасий орунға чиқти. Сүнъий интеллект дәври - билим бериш саһасини пүтүнләй қайта қарап чиқишни тәләп қилмақта.

Дунияға тонулған философ вә футуролог Юваль Ной Харари мундақ дәп өтти:

«Келәчәк дунияда әң муһим маһарәт – қайта үгиниш қабилийити болиду».

Бу дегини, оқуғучи пәқәт билимлик болушила әмәс, бәлки тәпсилий ойлашни, өз-өзини йеңилап туралайдиған, өзгириватқан вәзийәткә маслишалайдиған инсан болуши керәк.

-Қандай маһарәтләр муһим болиду?

Бүгүн педагог вә алимлар оқуғучиларда төвәндики маһарәтләрни тәрәққий әткүзүш зөрүрлүгини атап өтти:

1. Тәнқидий ойлаш вә қарар қобул қилиш

Мәлуматни анализ қилиш, һәқиқәтни ялғандин айриши, логикилиқ ойлаш — XXI -әсирниң асасий қураллиридур.

2. Иҗадийлик вә маслишиш қабилийити

Өз идеяңни ойлап тепиш вә әмәлгә ашуруш — пәқәт сәнъәттә әмәс, бәлки илим-пән вә техника саһасидиму зөрүр хусусийәт.

3. Алақә қилиш вә һәмкарлиқ

Топ билән ишләш, пикир алмаштуруш, башқиларни тиңшаш вә өз ойиңни ениқ билдүрүш.

4. Санлиқ саватлиқлиқ

Әхбарат технологиясини чүшиниш, уни бехәтәр пайдилиниш вә йеңи васитиләргә тез мувапиқлишиш.

5. Сүнъий интеллект вә җавапкәрлик

Өз һиссиятлирини башқуруш, башқиларға меһриван болуш вә җәмийәт алдидики җавапкәрчиликни сезиш.

Академик В.Д. Шадриковниң ейтиши бойичә:

«Һазирқи күнниң оқуғучиси пәқәт билимни егиләйдиған әмәс, бәлки уни қайта шәкилләндүридиған шәхс болуши керәк», дәп тәкитләйду. Бу ой-пикирләр маңа яш муәллим сүпитидә алаһидә тәсир қилиду. Чүнки мошу қидрийиләтләрни тәрәққий етиш — мениң күндилик мәхсәтлиримниң бири.

Мәктәвимиздә бу немә арқилиқ әмәлгә ашмақта?

Мән әмгәк қиливатқан, А.Розибақиев намидики №153 мәктәп-гимназияси — Хәлиқара Бакалавриат IB, башланғуч PYP мәктиви сүпитидә ишләйдиған илгирилик билим мәһкимилириниң биридур. Бу программа оқуғучиларни пәқәт билим алидиғанлар әмәс, бәлки актив издәнгүчи, мәсилини һәл қилғучи, җавапкәр пухра сүпитидә тәрбийиләшкә йөнәлгән.

Биз заманивий технологияләрни оқутушқа илһамландуруш вә уларни җәлип қилиш үчүн пайдилинимиз.

Өз тәҗрибәмдә мән бир нәччә онлайн платформиларни қолланимән:

- Bilimland – интерактивлиқ видео-материаллар вә тапшурмилар арқилиқ оқуғучиниң пәнгә болған қизиқишини ашуриду.

- LearningApps – интерактивлиқ оюнлар, тестлар, пазллар ясап, балиларниң билимини қизиқарлиқ усулда мустәһкәмләйду.

- Quizizz, Kahoot – оюн арқилиқ билимини тәкшүрәш вә мотивацияни күчәйтишкә ярдәм бериду.

- Canva – презентация, инфографика, видеоролик ясашта ишлитидиған визуал платформа.

- Wordwall – мәшиқләр вә логикилиқ тапшурмиларни түзүш имканийитини яритиду.

- Gemini – Google сүнъий интеллект модели. Мәтин, сүрәт, видео билән ишләп, издиниш вә чүшәндүрүшни яхшилайду.

- Gamma AI –тез арида презентация ясайдиған платформа. Пикриңизни киргәзсиңиз, слайд тәйярлап бериду.

- PixVerse AI — сүнъий интеллектқа асасланған видео генерация платформиси. Видео ясапла қоймай, рәсимләргә җан беридиған платформа.

- Bilimclass – йеқинда 2026-жил қәһритаң (январь) ейидин башлап, биз ата-анилар билән өзара мунасивәт қилиш вә оқуғучиларға тапшурмиларни бериштә бу платформини асасий сәһипә сүпитидә толуқ қоллинишқа башлидуқ.

Оюнлар асасидики тапшурмилар оқуғучиларниң диққитини ашуруш, логикилиқ ойлаш, ихтиярийлик вә қизиқишлирини тәрәққий әткүзүштә муһим роль ойнайду. Бу арқилиқ улар йеңи технологияләр билән ишләшни, санлиқ мәзмунни чүшинишни вә мустәқил ишләш маһаритини үгиниду.

Бу платформилар пәқәт оқуғучиларниң қизиқишини ашурупла қоймай, мениңму кәспий өсүшүмгә чоң һәссә қошмақта.

Хуласә

Билим беришниң келәчиги — технология билән шәхсниң өзара уйғунлуғидур. Балиларни роботлар билән рәқабәтлишишкә әмәс, өз пикир вә жүрәк билән һаят кәчүрүшкә үгитишимиз керәк. Сүнъий интеллект муәллимни алмаштуралмайду, бирақ у ролимизға чоң өзгириш елип кәлмәктә. Биз билим беридиған муәллим әмәс, бәлки информация вә өзгиришләр дуниясида йол көрситиватқан рәһбәрләргә айлиниватимиз.

Оқуғучилар — бу келәчәкниң әвлади. Бизниң вәзипимиз — уларни пәқәт билим биләнла әмәс, бәлки ИИ дәвригә ишәшлик қәдәм ташлашқа яр-йөләк болидиған маһарәтләр биләнму қуралландуруш. Шуниң билән биллә инсаний қәдрийиләтләрни — меһриванлиқ, җавапкәрлик вә тәрәққиятқа интилишни сақлап қалғилимиз лазим.

Сүнъий интеллектниң тәрәққияти — бу бизгә берилгән имканийәт. Һазир бу имканийәтни тоғра пайдилиниш — бизниң вәзипимиз.

«Балиларни Google’дин тепип беридиған нәрсиләргә әмәс, бәлки тоғра йол тепишқа, җавапкәр болушқа вә инсаний болишқа үгитип бериңлар», — дәйду PISA программисиниң мудири Андреас Шляйхер.

Мана мушу мәхсәтни мән мәктивимизниң тәлим-тәрбийә ишларида әмәлгә ашурушқа тиришиватимән.

Пайдилинилған әдәбиятлар:

1. Сулейменова Г.К. «Цифрлиқ маарип вә ясалма интеллект: келәчәкниң билим бериш модели» – Алматы: Білім, 2022.

2. Andreas Schleicher. "Teaching and Learning in the Age of AI", OECD Education Report, 2021.

3. Mitchel Resnick. "Lifelong Kindergarten: Cultivating Creativity through Projects, Passion, Peers, and Play", MIT Press, 2017.

4. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. «Цифрлық білім беру ресурстары мен платформаларын қолдану бойынша әдістемелік нұсқау», 2023.

5. Айтбаева А.Ж. «Маариптики инновациялик технологиялар вә ясалма интеллект» – // Педагогика вә психология журнили, №4, 2023.