«Ақмола облысы білім басқармасының Ерейментау ауданы бойынша

білім бөлімі Еркіншілік ауылының жалпы орта білім беретін мектебі» КММ

«Информатика сабағында зерттеу және жобалау жұмыстарын ұйымдастыру»

(әдістемелік көмекші құрал)

:

Құрастырған

информатика пәнінің мұғалімі

Зархам Ердигуль

педагог-модератор

2026 жыл

Мазмүны

Түсінік хат............................................................................................	3
I бөлім. Информатика сабағында жобалау және зерттеу әрекетінің теориялық негіздері...........................................................	6
II бөлім. Информатика сабағында жобалау жұмыстарын ұйымдастыру әдістемесі......................................................................	18
III бөлім. Зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың практикалық аспектілері.............................................................................................	30
IV бөлім. Жобалау және зерттеу жұмыстарында цифрлық құралдар мен акт қолдану...................................................................	41
V бөлім. Жобалау және зерттеу жұмыстарын бағалау және нәтижесін талдау..................................................................................	52
Қорытынды...........................................................................................	62
Пайдаланылған әдебиеттер.................................................................	63

Түсінік хат

Қазіргі білім беру кеңістігі ақпарат көлемінің күрт өсуімен, цифрлық технологиялардың жедел дамумен және білім алушының рөлінің түбегейлі өзгеруімен сипатталады. Бүгінгі күні білім алушы тек дайын ақпаратты қабылдаушы емес, ақпаратты іздейтін, талдайтын, салыстыратын, зерттейтін және өз бетінше өнім жасай алатын тұлға ретінде қалыптасуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, мектептегі информатика пәні білім алушылардың зерттеушілік қабілеттерін, жобалық ойлауын және практикалық дағдыларын дамытуда ерекше орын алады.

Информатика сабағы – теория мен практиканы, логика мен шығармашылықты, технология мен ойлауды біріктіретін кешенді пән. Бұл пәннің мүмкіндігі тек бағдарламалау немесе компьютерлік сауаттылықпен шектелмейді. Керісінше, информатика сабағы білім алушыларды нақты мәселені анықтауға, оны зерттеуге, шешімін модельдеуге және нәтижесін цифрлық өнім түрінде ұсынуға үйрететін тиімді орта болып табылады. Сондықтан информатика сабағында жобалау және зерттеу жұмыстарын жүйелі түрде ұйымдастыру – уақыт талабы.

Алайда мектеп тәжірибесінде жобалау және зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру үдерісі көбіне эпизодтық сипатта жүзеге асырылады. Кей жағдайда жобалық жұмыс тек презентация дайындаумен немесе ақпарат жинаумен шектеліп, оның зерттеушілік мазмұны терең ашылмайды. Ал кейбір жағдайда оқытушы тарапынан нақты әдістемелік бағыт-бағдардың болмауы білім алушылардың бұл жұмысқа деген қызығушылығын төмендетеді. Мұндай олқылықтар жобалау мен зерттеу жұмыстарының білім беру әлеуетін толық іске асыруға кедергі келтіреді.

Осы мәселені ескере отырып, информатика сабағында жобалау және зерттеу жұмыстарын мақсатты, жүйелі және педагогикалық тұрғыдан негізделген әдістемемен ұйымдастыру қажеттілігі туындайды. Жобалау және зерттеу жұмыстары білім алушылардың алгоритмдік ойлауын, сыни көзқарасын, дербес шешім қабылдау қабілетін, топта жұмыс істеу дағдыларын және цифрлық мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен қатар бұл жұмыстар функционалдық сауаттылықты дамытудың тиімді құралы болып табылады, себебі білім алушы өз білімі мен дағдысын нақты өмірлік жағдаяттармен байланыстырады.

Ұсынылып отырған әдістемелік көмекші құрал информатика сабағында жобалау және зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың теориялық негіздерін, практикалық тәсілдерін және тиімді әдістерін кешенді түрде қарастырады. Құралда жобалау мен зерттеу жұмыстарының кезеңдері, мазмұны, цифрлық құралдарды қолдану жолдары, бағалау жүйесі және практикалық тапсырмалар үлгілері берілген. Әдістемелік құрал оқытушыға жобалық-зерттеу қызметін жоспарлы түрде ұйымдастыруға, ал білім алушыға өз әлеуетін толық ашуға мүмкіндік береді.

Әдістемелік көмекші құралдың мақсаты

Информатика сабағында жобалау және зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың ғылыми-әдістемелік негіздерін айқындау және оқытушыларға жобалық-зерттеу қызметін тиімді жоспарлау мен жүзеге асыруға арналған практикалық ұсынымдар ұсыну.

Құралдың міндеттері

• жобалау және зерттеу жұмыстарының педагогикалық мәнін ашу;

• информатика сабағында жобалық және зерттеу қызметін ұйымдастырудың кезеңдерін сипаттау;

• білім алушылардың жас және танымдық ерекшеліктерін ескере отырып жұмыс түрлерін ұсыну;

• цифрлық құралдар мен АКТ-ны жобалау және зерттеу үдерісінде қолдану жолдарын көрсету;

• жобалық және зерттеу жұмыстарын бағалау критерийлері мен дескрипторларын әзірлеу;

• практикалық тапсырмалар мен үлгі жобаларды ұсыну.

Құралдың өзектілігі

Әдістемелік құралдың өзектілігі қазіргі білім беру жүйесінде білім алушылардың зерттеушілік мәдениетін, жобалық ойлауын және цифрлық құзыреттілігін дамыту қажеттілігімен айқындалады. Қазіргі қоғам жағдайында ақпаратты тұтынушы емес, оны өңдей алатын және жаңа өнім жасай алатын тұлға тәрбиелеу – басты міндеттердің бірі. Осы тұрғыдан алғанда, информатика сабағында жобалау және зерттеу жұмыстарын тиімді ұйымдастыру мәселесі ерекше маңызға ие.

Құралдың жаңалығы

Құралдың жаңалығы – информатика сабағындағы жобалау және зерттеу жұмыстарын тек қосымша жұмыс ретінде емес, оқу үдерісінің негізгі компоненті ретінде қарастыруында. Жобалық-зерттеу қызметі цифрлық құралдармен, жасанды интеллект элементтерімен және практикалық өмірлік жағдаяттармен байланыста ұсынылады. Сонымен қатар бағалау жүйесі де дәстүрлі тәсілдерден гөрі қалыптастырушы бағытта құрылымдалған.

Күтілетін нәтижелер

Әдістемелік құралды қолдану нәтижесінде:
оқытушылар жобалау және зерттеу жұмыстарын жүйелі ұйымдастыру дағдысын меңгереді;

• білім алушылардың зерттеушілік қабілеті мен жобалық ойлауы дамиды;
  
  
  

• функционалдық және цифрлық сауаттылық деңгейі артады;
  
  
  

• білім алушылар өз бетінше ақпаратпен жұмыс істеуге, шешім қабылдауға үйренеді;
  
  
  

• информатика сабағының практикалық және өмірмен байланысы күшейеді.

Құралдың маңыздылығы

Ұсынылып отырған әдістемелік көмекші құрал информатика пәнін оқытудың сапасын арттыруға, білім алушылардың белсенді оқу әрекетін қалыптастыруға және заманауи білім беру талаптарына сай тұлға тәрбиелеуге бағытталған. Құрал мектеп тәжірибесінде кеңінен қолдануға бейімделген және оқытушының кәсіби қызметінде нақты әдістемелік тірек бола алады.

I бөлім. Информатика сабағында жобалау және зерттеу әрекетінің теориялық негіздері

1.1. Жобалау және зерттеу жұмыстары ұғымы, мәні және педагогикалық ерекшеліктері

Қазіргі білім беру жүйесінде жобалау және зерттеу әрекеті білім алушының тұлғалық, зияткерлік және практикалық дамуын қамтамасыз ететін маңызды педагогикалық құралдардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл әрекеттер білім алушыны дайын ақпаратты қабылдаушы рөлінен шығарып, оны белсенді ізденуші, талдаушы және жасаушы деңгейіне көтереді.

Жобалау және зерттеу жұмыстары – мазмұны, құрылымы және педагогикалық мақсаттары жағынан өзара тығыз байланысты болғанымен, мәні мен орындалу логикасы жағынан бірқатар ерекшеліктерге ие.

Жобалау жұмысы ұғымы және мәні

Жобалау жұмысы – бұл білім алушының белгілі бір мәселені шешуге бағытталған, нақты нәтижесі (өнімі) бар, алдын ала жоспарланған, кезең-кезеңімен орындалатын оқу-танымдық әрекеті. Жобалау барысында білім алушы тек ақпарат жинап қана қоймай, сол ақпаратты қолданып, практикалық немесе цифрлық өнім жасайды.

Информатика пәнінде жобалау жұмысының нәтижесі ретінде:

• компьютерлік бағдарлама;

• веб-парақша немесе сайт макеті;

• презентация, инфографика;

• деректер базасының үлгісі;

• алгоритм немесе модель;

• цифрлық прототип, симуляция сияқты өнімдер ұсынылуы мүмкін.

Жобалау жұмысының басты мәні – білім алушының шығармашылық ойлауын, жоспарлау қабілетін, жауапкершілігін және нәтиже үшін жұмыс істеу мәдениетін қалыптастыру.

Зерттеу жұмысы ұғымы және мәні

Зерттеу жұмысы – бұл білім алушының белгілі бір құбылысты, үрдісті немесе мәселені ғылыми-танымдық тұрғыда қарастырып, болжам ұсыну, дәлелдеу, талдау және қорытынды жасауға бағытталған әрекеті.

Информатика сабағындағы зерттеу жұмысы көбіне:
алгоритмдердің тиімділігін салыстыру;

• программалау тілдерінің мүмкіндіктерін талдау;

• деректерді өңдеу тәсілдерін зерттеу;

• цифрлық қауіпсіздік мәселелерін қарастыру;

• жасанды интеллект элементтерінің жұмыс қағидаларын зерделеу сияқты бағыттарда жүзеге асырылады.

Зерттеу жұмысының негізгі мақсаты – білім алушыда зерттеушілік ойлау, логикалық дәлелдеу, сыни талдау және ғылыми тілде қорытынды жасай білу дағдыларын қалыптастыру.

Жобалау мен зерттеу жұмыстарының өзара байланысы

Практикада жобалау мен зерттеу жұмыстары бір-бірінен толық бөлініп қарастырылмайды. Көп жағдайда олар бірін-бірі толықтырып, бір үдерістің әртүрлі қырын көрсетеді.

Мысалы, білім алушы «Мектеп асханасындағы тағам тұтыну деректерін талдау» тақырыбында алдымен зерттеу жүргізіп (дерек жинау, талдау, қорытынды жасау), кейін сол деректер негізінде интерактивті диаграмма немесе бағдарлама жасап шығарады. Бұл жағдайда зерттеу – жобаның негізі, ал жоба – зерттеудің нәтижесі ретінде көрінеді.

1-кесте. Жобалау және зерттеу жұмыстарының салыстырмалы сипаттамасы

Көрсеткіш	Жобалау жұмысы	Зерттеу жұмысы
Негізгі бағыты	Өнім жасау	Құбылысты зерттеу
Нәтижесі	Нақты жоба, цифрлық өнім	Қорытынды, тұжырым
Ойлау түрі	Шығармашылық, конструктивті	Сыни, аналитикалық
Үдеріс сипаты	Жоспар → орындау → қорғау	Мәселе → болжам → дәлел
Информатикадағы көрінісі	Бағдарлама, модель, сайт	Алгоритм, дерек талдауы

Педагогикалық ерекшеліктері

Жобалау және зерттеу жұмыстары дәстүрлі сабақ түрлерінен бірқатар педагогикалық ерекшеліктерімен ажыратылады.

Бірінші ерекшелік – білім алушының белсенді рөлі.
Бұл жұмыстарда оқытушы негізгі ақпарат көзі емес, бағыт беруші, кеңесші, модератор қызметін атқарады. Ал білім алушы шешімді өзі қабылдайды, қателеседі, түзетеді, нәтижеге өзі жетеді.

Екінші ерекшелік – әрекетке негізделген оқыту.
Білім теория күйінде қалмайды, ол нақты әрекет арқылы меңгеріледі. Информатика сабағында бұл ерекшелік айқын көрінеді, себебі әрбір жоба немесе зерттеу цифрлық ортада жүзеге асады.

Үшінші ерекшелік – пәнаралық байланыс.
Жобалау және зерттеу жұмыстары информатика пәнін математика, физика, география, экономика, биология сияқты пәндермен байланыстырады. Бұл білім алушының әлемді тұтас қабылдауына мүмкіндік береді.

Төртінші ерекшелік – нәтижеге бағдарлану.
Жобалау мен зерттеу әрекеттері соңында міндетті түрде нәтиже ұсынылады: қорғау, таныстырылым, демонстрация. Бұл білім алушының жауапкершілік сезімін арттырады.

Жобалау және зерттеу әрекетінің құрылымдық сызбасы

Төменде информатика сабағындағы жобалау-зерттеу әрекетінің жалпы логикалық құрылымы берілген:

Мәселені анықтау

Мақсат пен міндеттерді қою

Ақпарат жинау және талдау

Болжам немесе шешім ұсыну

Цифрлық өнім / қорытынды жасау

Нәтижені қорғау және рефлексия

Бұл құрылым білім алушыға әрекетті ретімен ұйымдастыруға және өз жұмысын саналы түрде жоспарлауға мүмкіндік береді.

Информатика сабағынан мысал

Мысалы, 7-сыныпта «Алгоритм тиімділігін зерттеу» тақырыбында шағын зерттеу жұмысы ұсынылады. Білім алушылар бір есепті бірнеше алгоритм арқылы шығарып, олардың орындалу жылдамдығын салыстырады. Зерттеу нәтижесінде ең тиімді алгоритм анықталып, қорытынды жасалады. Кейін сол алгоритм негізінде шағын бағдарлама құрастырылады. Бұл – зерттеу мен жобалаудың табиғи үйлесімінің нақты көрінісі.

Осылайша, жобалау және зерттеу жұмыстары информатика сабағында білім алушының интеллектуалдық әлеуетін ашуға, дербес ойлауын қалыптастыруға және цифрлық ортада саналы әрекет етуіне мүмкіндік беретін маңызды педагогикалық құрал болып табылады.

1.2. Информатика пәнінің жобалық-зерттеу қызметін дамытудағы рөлі

Информатика пәні білім алушылардың жобалық және зерттеу қызметін дамытуда ерекше педагогикалық мүмкіндіктерге ие. Бұл пәннің мазмұны мен оқыту логикасы білім алушыны тек дайын ақпаратты меңгеруге емес, ақпаратпен саналы әрекет етуге, оны өңдеуге, талдауға және жаңа цифрлық өнім жасауға бағыттайды. Осы ерекшелігі информатика пәнін жобалау және зерттеу әрекеттерін жүйелі түрде ұйымдастыруға ең қолайлы оқу пәндерінің бірі ретінде көрсетеді.

Информатика сабағында білім алушы үнемі әрекет үстінде болады: алгоритм құрастырады, деректермен жұмыс істейді, программалық ортада тәжірибе жүргізеді, нәтижесін тексереді және түзетеді. Бұл әрекеттер жобалау мен зерттеу жұмыстарының табиғатына толық сәйкес келеді. Себебі жобалық-зерттеу қызметінің негізінде тәжірибе, салыстыру, талдау және қорытынды жасау үдерістері жатыр.

Информатика пәнінің жобалау қызметін дамытудағы рөлі

Жобалау қызметі информатика сабағында білім алушының алған білімін практикалық түрде қолдануына мүмкіндік береді. Информатика пәнінде жоба тек теориялық тапсырма емес, нақты цифрлық өніммен аяқталатын әрекет ретінде қарастырылады. Бұл білім алушының оқу әрекетіне деген қызығушылығын арттырып, оның нәтижеге бағытталған ойлауын қалыптастырады.

Информатика пәнінде орындалатын жобалардың ерекшелігі – олардың көп жағдайда өмірмен тікелей байланыста болуы. Білім алушы күнделікті өмірде кездесетін мәселелерді цифрлық құралдар арқылы шешуге тырысады. Мұндай жобалар білімнің маңыздылығын түсінуге және оны саналы түрде қолдануға үйретеді.

Мысалы, 6–7-сыныптарда «Оқушының күн тәртібін тиімді жоспарлау» тақырыбында жоба ұйымдастыруға болады. Бұл жобада білім алушылар өз уақыттарын талдап, электрондық кестеде деректерді өңдейді, диаграммалар құрастырады және уақытты тиімді пайдалануға арналған цифрлық жоспар ұсынады. Бұл жоба информатика пәнін математика және функционалдық сауаттылықпен байланыстырады.

Информатика пәнінің зерттеу қызметін дамытудағы рөлі

Зерттеу қызметі тұрғысынан информатика пәні білім алушыға шағын ғылыми зерттеулер жүргізуге мүмкіндік беретін орта қалыптастырады. Информатика сабағында зерттеу жұмыстары көбіне алгоритмдердің жұмыс істеу ерекшеліктерін, деректерді өңдеу тәсілдерін немесе цифрлық үдерістердің тиімділігін талдауға бағытталады.

Зерттеу барысында білім алушы мәселені анықтайды, болжам ұсынады, тәжірибе жүргізеді және алынған нәтижелерге сүйене отырып қорытынды жасайды. Бұл үдеріс білім алушының логикалық ойлауын, дәлелдеу қабілетін және сыни талдау дағдыларын дамытады.

Мысалы, 8-сыныпта «Сұрыптау алгоритмдерінің тиімділігін салыстыру» тақырыбында зерттеу жұмысын жүргізуге болады. Білім алушылар бірдей деректер жиынтығын әртүрлі алгоритмдер арқылы өңдеп, орындалу уақытын салыстырады. Зерттеу нәтижесінде ең тиімді алгоритм анықталып, оның артықшылықтары мен кемшіліктері талданады.

Информатика пәніндегі жобалық және зерттеу қызметінің өзара байланысы

Информатика сабағында жобалау және зерттеу қызметі көбіне өзара тығыз байланыста жүзеге асады. Көп жағдайда зерттеу жобаның негізін құрайды, ал жоба зерттеу нәтижесін нақты цифрлық өнім түрінде ұсынуға мүмкіндік береді. Бұл өзара байланыс білім алушының әрекетін жүйелі және саналы ұйымдастыруға жағдай жасайды.

2-кесте. Информатика пәніндегі жобалық және зерттеу қызметінің ерекшеліктері

Көрсеткіш	Жобалау қызметі	Зерттеу қызметі
Негізгі бағыты	Цифрлық өнім жасау	Құбылысты немесе үдерісті талдау
Нәтижесі	Бағдарлама, модель, жоба	Қорытынды, тұжырым
Ойлау түрі	Шығармашылық, конструктивті	Сыни, аналитикалық
Сабақтағы көрінісі	Программалау, модельдеу	Алгоритмдерді салыстыру

Информатика сабағындағы жобалық-зерттеу әрекетінің логикалық құрылымы

Информатика пәнінде жобалық және зерттеу қызметі белгілі бір жүйелілікке сүйенеді. Бұл жүйелілік білім алушыға өз әрекетін ретімен ұйымдастыруға мүмкіндік береді:

Мәселені анықтау

Ақпарат жинау және талдау

Болжам немесе шешім ұсыну

Цифрлық ортада іске асыру

Нәтижені талдау

Қорғау және рефлексия

1.3. Жобалау және зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың дидактикалық принциптері

Информатика сабағында жобалау және зерттеу жұмыстарын тиімді ұйымдастыру белгілі бір дидактикалық принциптерге сүйенуді талап етеді. Бұл принциптер жобалық-зерттеу әрекетінің педагогикалық мақсаттарға жетуін қамтамасыз етіп, білім алушының танымдық белсенділігін, дербестігін және нәтижеге бағытталған әрекетін жүйелі түрде дамытады. Егер бұл принциптер ескерілмесе, жоба формальды тапсырмаға, ал зерттеу тек ақпарат көшіру деңгейінде қалып қоюы мүмкін.

Жобалау және зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудағы дидактикалық принциптер информатика пәнінің мазмұнымен, білім алушылардың жас және танымдық ерекшеліктерімен, сондай-ақ қазіргі білім беру талаптарымен тығыз байланысты қарастырылады.

Ғылымилық және жүйелілік принципі

Бұл принцип жобалау және зерттеу жұмыстарының ғылыми негізде, логикалық бірізділікпен ұйымдастырылуын көздейді. Информатика сабағында орындалатын жобалар мен зерттеулер нақты ұғымдарға, алгоритмдік логикаға, дәлелді тұжырымдарға сүйенуі тиіс. Білім алушы мәселені кездейсоқ емес, жүйелі түрде қарастырып, себеп-салдарлық байланыстарды анықтауға үйренеді.

Ғылымилық принципі зерттеу барысында мәселені дұрыс тұжырымдауды, болжам ұсынуды, тәжірибе жүргізуді және қорытындыны дәлелмен негіздеуді талап етеді. Ал жүйелілік принципі жоба немесе зерттеу кезеңдерінің өзара логикалық байланыста орындалуын қамтамасыз етеді.

Жағдаят:
8-сыныпта «Алгоритмдердің орындалу уақытына деректер көлемінің әсері» тақырыбында зерттеу ұсынылады. Егер білім алушыларға деректер көлемін біртіндеп арттыру, өлшеу нәтижелерін кестеге түсіру және қорытынды жасау жүйесі берілмесе, зерттеу ретсіз сипат алады. Ал жүйелілік сақталған жағдайда білім алушы нақты ғылыми қорытындыға келеді

Қолжетімділік және дараландыру принципі

Жобалау және зерттеу жұмыстары білім алушының жас ерекшеліктері мен танымдық мүмкіндіктеріне сәйкес ұйымдастырылуы тиіс. Информатика сабағында бірдей тақырып әртүрлі сыныптарда әртүрлі деңгейде ұсынылады. Бұл принцип білім алушыны шамадан тыс қиындыққа ұрындырмай, біртіндеп күрделенетін әрекетке бағыттайды.

Дараландыру принципі әр білім алушының қызығушылығы мен қабілетін ескеруді көздейді. Бір білім алушы программалау бағытына бейім болса, екіншісі деректермен жұмыс істеуге немесе визуализация жасауға қызығуы мүмкін. Жобалық-зерттеу қызметі осы айырмашылықтарды ескеруге мүмкіндік береді.

3-кесте. Қолжетімділік принципінің сыныптар бойынша көрінісі

Сынып	Жобалау және зерттеу сипаты
5–6	Қарапайым жоба, дайын үлгімен жұмыс
7	Нұсқаулықпен дербес әрекет
8	Жартылай дербес зерттеу
9	Толық дербес жоба немесе зерттеу

Әрекетке негізделген оқыту принципі

Бұл принцип информатика сабағында ерекше маңызға ие. Білім алушы жобалау немесе зерттеу барысында тек тыңдап қоймайды, нақты әрекет орындайды: код жазады, дерек енгізеді, модель жасайды, нәтижені тексереді. Білім әрекет арқылы меңгеріледі, ал қате — оқу үдерісінің табиғи бөлігі ретінде қабылданады.

Әрекетке негізделген оқыту принципі білім алушыны белсенді позицияға шығарып, оны өз жұмысының авторы ретінде сезінуге мүмкіндік береді.

Жағдаят:
7-сыныпта «Диаграмма арқылы деректерді көрсету» тақырыбында жоба орындалады. Егер оқытушы дайын диаграмманы көрсетсе, білім алушы пассив болады. Ал білім алушы деректерді өзі енгізіп, диаграмманы өзі құрастырса, әрекетке негізделген оқыту жүзеге асады.

Нәтижеге бағытталу және рефлексия принципі

Жобалау және зерттеу жұмыстары міндетті түрде нақты нәтижемен аяқталуы тиіс. Бұл нәтиже цифрлық өнім, зерттеу қорытындысы немесе презентация түрінде ұсынылады. Нәтижені қорғау барысында білім алушы өз жұмысын дәлелдеп, сұрақтарға жауап береді, ал рефлексия кезеңінде өз әрекетіне баға береді.

Бұл принцип білім алушының жауапкершілік сезімін қалыптастырып, өз жетістігін және кемшілігін көре білуіне мүмкіндік береді.

4-кесте. Нәтижеге бағытталған жобаның құрылымы

Кезең	Мазмұны
Дайындық	Мәселені анықтау
Орындау	Ақпарат жинау, өңдеу
Нәтиже	Цифрлық өнім немесе қорытынды
Қорғау	Таныстырылым
Рефлексия	Өзін-өзі бағалау

Пәнаралық байланыс принципі

Информатика сабағындағы жобалау және зерттеу жұмыстары басқа пәндермен табиғи түрде байланыста жүзеге асуы тиіс. Бұл принцип білім алушының білімін тұтас жүйе ретінде қабылдауына ықпал етеді. Информатика пәні математикамен, физикамен, географиямен, экономикамен және биологиямен тығыз байланыста жұмыс істей алады.

Жағдаят:
9-сыныпта «Ауа температурасының өзгерісін талдау» тақырыбында жоба орындалады. Географиядан алынған деректер информатика сабағында өңделіп, графиктер құрастырылады және қорытынды жасалады.

Жобалау және зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың жалпы дидактикалық сызбасы

Оқу мақсаты

Жоба немесе зерттеу тақырыбы

Дидактикалық принциптерді таңдау

Тапсырмаларды жоспарлау

Орындау және бақылау

Нәтиже мен рефлексия

Бұл сызба жобалау және зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың педагогикалық логикасын айқын көрсетеді.

Жобалау және зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың дидактикалық принциптері информатика сабағында оқу үдерісінің сапасын арттырудың негізгі тетігі болып табылады. Бұл принциптерді жүйелі түрде қолдану білім алушының танымдық белсенділігін, дербестігін және нәтижеге бағытталған әрекетін қалыптастырады.

1.4. Білім алушылардың жас және танымдық ерекшеліктерін ескеру жолдары

Информатика сабағында жобалау және зерттеу жұмыстарын тиімді ұйымдастыру білім алушылардың жас және танымдық ерекшеліктерін ескерумен тікелей байланысты. Әрбір жас кезеңі баланың ойлау типімен, қабылдау ерекшелігімен, дербестік деңгейімен және танымдық қызығушылығымен сипатталады. Осы ерекшеліктер ескерілмеген жағдайда жобалау немесе зерттеу жұмысы білім алушы үшін шамадан тыс күрделі, не керісінше қызықсыз болып, өзінің педагогикалық мәнін жоғалтады.

Жобалау және зерттеу әрекеттері барлық сыныптарда бірдей формада ұйымдастырылмайды. Информатика пәнінде бұл айырмашылық айқын көрінеді, себебі пән мазмұны біртіндеп күрделеніп, білім алушының алгоритмдік, логикалық және сыни ойлау қабілеттерінің дамуына сүйенеді. Сондықтан жобалық-зерттеу қызметін ұйымдастыруда жас ерекшелігіне сәйкес мақсат қою, тапсырма деңгейін анықтау және нәтижені бағалау маңызды болып табылады.

Бастауыш және орта буынның төменгі сыныптарындағы ерекшеліктер (5–6-сыныптар)

5–6-сынып білім алушыларының ойлауы көбіне нақты-бейнелік сипатта болады. Олар абстрактілі ұғымдардан гөрі көрнекілікке, дайын үлгіге, нақты әрекетке сүйеніп жұмыс істейді. Бұл кезеңде жобалау жұмыстары қарапайым, қысқа мерзімді және нақты нәтиже беретін түрде ұйымдастырылуы тиіс. Зерттеу элементтері болса, бақылау мен салыстыру деңгейінде ұсынылады.

Жағдаят:
5-сыныпта «Менің күнделікті әрекеттерім» тақырыбында шағын жоба ұсынылады. Білім алушылар бір күн ішіндегі әрекеттерін тізімдеп, оны электрондық кестеге енгізеді және қарапайым диаграмма құрастырады. Бұл жерде күрделі талдау талап етілмейді, бастысы – цифрлық құралмен жұмыс істеу және нәтижені көру.

Бұл жастағы білім алушылар үшін жобаның табысты болуы оқытушының нақты нұсқау беруіне, үлгі көрсетуіне және кезең-кезеңімен бақылау жүргізуіне байланысты.

Орта буын сыныптарындағы ерекшеліктер (7–8-сыныптар)

7–8-сыныптарда білім алушылардың логикалық ойлауы қалыптаса бастайды, дербестік деңгейі артады, қызығушылықтары айқындала түседі. Бұл кезеңде жобалау және зерттеу жұмыстары жартылай дербес түрде ұйымдастырылады. Білім алушыға таңдау мүмкіндігі беріледі, бірақ жалпы бағыт пен талаптар оқытушы тарапынан айқын көрсетіледі.

Зерттеу элементтері бұл кезеңде болжам ұсыну, деректерді салыстыру, қарапайым қорытынды жасау деңгейінде жүзеге асырылады. Жобалар көбіне пәнаралық сипат алады.

Жағдаят:
7-сыныпта «Сыныптағы оқу үлгерімінің өзгерісін талдау» тақырыбында жоба ұйымдастырылады. Білім алушылар бірнеше айдағы бағаларды жинап, орташа мәнін есептейді, график құрастырады және өзгеріс себептері туралы қорытынды жасайды. Бұл жобада информатика математика және өзін-өзі талдау дағдыларымен байланысады.

Бұл кезеңде білім алушыларға топтық жобалар тиімді, себебі олар бірлесіп жұмыс істеуді, пікір алмасуды және ортақ шешім қабылдауды үйренеді.

Жоғары сыныптардағы ерекшеліктер (9-сынып)

9-сынып білім алушылары абстрактілі ойлауға, талдауға және дәлелді қорытынды жасауға қабілетті болады. Бұл кезеңде жобалау және зерттеу жұмыстары дербес немесе шығармашылық сипатта ұйымдастырылады. Білім алушы зерттеу тақырыбын таңдауға, мақсат пен міндеттерді анықтауға белсенді қатысады.

Зерттеу жұмыстары күрделірек сипат алып, деректер көлемі артады, бірнеше шешім нұсқасы салыстырылады. Нәтижені қорғау кезінде дәлелді сөйлеу, ғылыми тіл элементтерін қолдану талап етіледі.

Жағдаят:
9-сыныпта «Әртүрлі сұрыптау алгоритмдерінің тиімділігін салыстыру» тақырыбында зерттеу жүргізіледі. Білім алушылар бірдей деректер жиынтығын бірнеше алгоритм арқылы өңдеп, орындалу уақытын салыстырады, нәтижесін кесте мен график арқылы көрсетеді және қорытынды жасайды. Бұл жұмыс зерттеушілік ойлауды толық деңгейде қалыптастырады.

Жас ерекшеліктерін ескерудің әдістемелік маңызы

Білім алушылардың жас және танымдық ерекшеліктерін ескеру жобалау және зерттеу жұмыстарының педагогикалық тиімділігін арттырады. Бұл тәсіл білім алушының мүмкіндігін шамадан тыс жүктемей, керісінше оның әлеуетін біртіндеп ашуға мүмкіндік береді.

5-кесте. Жас ерекшеліктеріне сәйкес жобалық-зерттеу қызметінің сипаты

Сынып	Әрекет деңгейі	Жоба сипаты	Зерттеу сипаты
5–6	Репродуктивті	Үлгімен жұмыс	Бақылау
7–8	Жартылай дербес	Таңдау элементі	Салыстыру
9	Дербес	Шығармашылық жоба	Толық зерттеу

IІ бөлім. Информатика сабағында жобалау жұмыстарын ұйымдастыру әдістемесі

2.1. Жобалық оқытудың түрлері (ақпараттық, зерттеушілік, практикалық, шығармашылық)

Информатика сабағында жобалау жұмыстарын ұйымдастыруда жобалық оқытудың түрлерін дұрыс таңдау ерекше маңызға ие. Жобаның түрі оқу мақсатына, білім алушылардың жас және танымдық ерекшеліктеріне, сабақ мазмұнына және күтілетін нәтижеге тікелей байланысты болады. Егер жобаның түрі дұрыс анықталмаса, жоба формальды сипат алып, білім алушының танымдық белсенділігін арттырудың орнына жай ғана тапсырма орындау деңгейінде қалып қоюы мүмкін.

Жобалық оқыту информатика сабағында бір ғана үлгімен шектелмейді. Керісінше, ол білім алушының әрекет сипатына қарай әртүрлі формада ұйымдастырылады. Педагогикалық тәжірибеде жобалық оқытудың ақпараттық, зерттеушілік, практикалық және шығармашылық түрлері кеңінен қолданылады. Бұл түрлер бір-бірінен оқыту мақсаты, орындау үдерісі және нәтиже сипаты бойынша ерекшеленеді.

Ақпараттық жобалар

Ақпараттық жоба – белгілі бір тақырып бойынша ақпарат жинауға, оны талдауға, жүйелеуге және көпшілікке түсінікті түрде ұсынуға бағытталған жоба түрі. Информатика сабағында ақпараттық жобалар көбіне тақырыпты меңгеру, цифрлық ақпаратпен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру және ақпараттық мәдениетті дамыту мақсатында қолданылады.

Ақпараттық жобалар барысында білім алушы әртүрлі дереккөздермен жұмыс істейді, алынған ақпаратты салыстырады, артық мәліметтерді іріктейді және нәтижесін презентация, инфографика, электрондық құжат немесе веб-бет түрінде ұсынады. Бұл жобалар күрделі зерттеуді талап етпейді, бірақ ақпаратпен саналы жұмыс істеу дағдысын қалыптастыруда тиімді.

Мысал:
6-сыныпта «Интернеттегі қауіпсіздік ережелері» тақырыбында ақпараттық жоба орындалады. Білім алушылар сенімді дереккөздерден ақпарат жинап, қауіпсіздік ережелерін жүйелеп, слайд-презентация дайындайды. Бұл жоба цифрлық қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруға бағытталған.

Зерттеушілік жобалар

Зерттеушілік жоба – белгілі бір мәселені ғылыми-танымдық тұрғыда қарастырып, болжам ұсынуға, тәжірибе жүргізуге және дәлелді қорытынды жасауға бағытталған жоба түрі. Информатика сабағында зерттеушілік жобалар алгоритмдердің тиімділігін, деректерді өңдеу тәсілдерін немесе цифрлық үдерістердің ерекшеліктерін талдауға негізделеді.

Бұл жоба түрінде білім алушы мәселені өзі тұжырымдайды, зерттеу мақсатын анықтайды, тәжірибе жүргізеді және алынған нәтижелерді талдайды. Зерттеушілік жобалар көбіне жоғары сыныптарда қолданылады, себебі олар сыни ойлау мен дәлелдеу қабілетін талап етеді.

Мысал:
8–9-сыныпта «Сұрыптау алгоритмдерінің тиімділігін салыстыру» тақырыбында зерттеушілік жоба ұсынылады. Білім алушылар бірдей деректер жиынтығын бірнеше алгоритм арқылы өңдеп, орындалу уақытын салыстырады және қорытынды жасайды.

Практикалық жобалар

Практикалық жоба – нақты өмірлік мәселені шешуге бағытталған, қолданбалы нәтиже беретін жоба түрі. Информатика сабағында практикалық жобалар білім алушылардың алған білімін өмірмен байланыстыруға және функционалдық сауаттылығын арттыруға мүмкіндік береді.

Практикалық жобалар барысында білім алушы белгілі бір қажеттілікке сай цифрлық өнім жасайды. Бұл өнім нақты қолдануға арналған болуы мүмкін және оның тиімділігі тәжірибе арқылы тексеріледі.

Мысал:
7-сыныпта «Сынып кітапханасын есепке алу» тақырыбында практикалық жоба орындалады. Білім алушылар электрондық кесте немесе қарапайым деректер базасын құрып, кітаптарды тіркеу жүйесін жасайды. Бұл жоба информатика пәнінің қолданбалы маңызын айқын көрсетеді.

Шығармашылық жобалар

Шығармашылық жоба – білім алушының қиялына, жеке қызығушылығына және шығармашылық ойлауына негізделген жоба түрі. Информатика сабағында шығармашылық жобалар көбіне дизайн, мультимедиа, анимация, ойын жасау немесе веб-жоба түрінде жүзеге асырылады.

Бұл жобаларда нәтиженің бір ғана дұрыс нұсқасы болмайды. Әр білім алушы өз идеясын, өз шешімін ұсынады. Шығармашылық жобалар оқу мотивациясын арттырып, білім алушының өзіндік көзқарасын қалыптастырады.

Мысал:
6–7-сыныпта «Менің цифрлық қалам» тақырыбында шығармашылық жоба орындалады. Білім алушылар презентация, анимация немесе қарапайым сайт арқылы өз идеяларын көрсетеді.

Жобалық оқытудың түрлерін салыстырмалы талдау

6-кесте. Информатика сабағындағы жобалық оқыту түрлерінің сипаттамасы

Жоба түрі	Негізгі мақсаты	Нәтиже сипаты	Қолдану сыныбы
Ақпараттық	Ақпаратты жинау және ұсыну	Презентация, инфографика	5–6
Зерттеушілік	Мәселені талдау, дәлелдеу	Қорытынды, есеп	8–9
Практикалық	Өмірлік мәселені шешу	Қолданбалы өнім	6–8
Шығармашылық	Қиял мен идеяны іске асыру	Еркін цифрлық өнім	5–7

Жобалық оқыту түрлерінің логикалық құрылымы

Информатика сабағында жобалық оқыту түрлерін қолдану төмендегі жалпы логикаға негізделеді:

Оқу мақсаты

Жоба түрін таңдау

Тапсырмаларды жоспарлау

Орындау үдерісі

Нәтижені ұсыну

Бағалау және рефлексия

Бұл құрылым жобалық оқытуды жүйелі түрде ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

2.2. Жобалау жұмысының кезеңдері: жоспарлау, орындау, қорғау

Информатика сабағында жобалау жұмысы кездейсоқ немесе бір реттік әрекет ретінде емес, нақты педагогикалық мақсаттарға бағытталған, кезең-кезеңімен ұйымдастырылатын жүйелі үдеріс ретінде қарастырылады. Жобаның сапалы орындалуы оның құрылымдық кезеңдерінің дұрыс анықталуына және әр кезеңнің мазмұндық тұрғыда толық іске асуына тікелей байланысты. Осы тұрғыдан алғанда жобалау жұмысы жоспарлау, орындау және қорғау кезеңдері арқылы жүзеге асырылады.

Әрбір кезең білім алушының белгілі бір оқу-танымдық дағдыларын қалыптастыруға бағытталады. Жоспарлау кезеңі саналы мақсат қоюды, орындау кезеңі әрекет арқылы білімді меңгеруді, ал қорғау кезеңі нәтижені талдау мен өзіндік бағалауды қамтамасыз етеді. Бұл кезеңдердің біртұтас жүйе ретінде ұйымдастырылуы жобалық оқытудың тиімділігін арттырады.

Жоспарлау кезеңі

Жоспарлау кезеңі жобалау жұмысының бастапқы және ең маңызды бөлігі болып табылады. Бұл кезеңде жобаның тақырыбы анықталып, мақсаты мен міндеттері белгіленеді, күтілетін нәтиже нақтыланады және жұмыс барысы алдын ала жоспарланады. Информатика сабағында жоспарлау кезеңі білім алушыны ретсіз әрекеттен сақтап, оның жұмысын мақсатты және жүйелі ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

Жоспарлау барысында білім алушы мәселені түсінуге, оны нақты тұжырымдауға және шешу жолдарын ойластыруға үйренеді. Сонымен қатар қандай ақпарат қажет екені, қандай цифрлық құралдар қолданылатыны және нәтижені ұсыну формасы анықталады. Бұл кезеңде оқытушының рөлі бағыттаушы сипатта болады, яғни ол жобаның орындалу мүмкіндігін, күрделілік деңгейін және оқу мақсатына сәйкестігін қадағалайды.

Орындау кезеңі

Орындау кезеңі жобаның негізгі мазмұны жүзеге асатын кезең болып табылады. Бұл кезеңде білім алушы жоспарланған әрекеттерді орындап, ақпарат жинайды, деректерді өңдейді, алгоритм құрады, модель жасайды немесе цифрлық өнім әзірлейді. Информатика сабағында орындау кезеңі көбіне практикалық жұмыстармен, тәжірибемен және қателіктерді түзету үдерісімен қатар жүреді.

Орындау барысында білім алушы өз бетінше шешім қабылдауға, түрлі нұсқаларды салыстыруға және нәтижені жетілдіруге үйренеді. Бұл кезеңде оқытушы кеңесші рөлін атқарып, қажет жағдайда бағыт береді, бірақ дайын шешім ұсынбайды. Мұндай тәсіл білім алушының дербестігін арттырып, жауапкершілік сезімін қалыптастырады.

Қорғау кезеңі

Қорғау кезеңі жобалау жұмысының қорытынды кезеңі болып табылады. Бұл кезеңде білім алушы өз жобасының нәтижесін таныстырып, орындаған әрекеттерін түсіндіреді және алынған қорытындыларды дәлелдейді. Информатика сабағында қорғау презентация, демонстрация, есеп беру немесе практикалық көрсетілім түрінде ұйымдастырылуы мүмкін.

Қорғау барысында білім алушы тек дайын өнімді көрсетіп қана қоймай, жобаның мақсатына қалай жеткенін, қандай қиындықтар кездескенін және оларды қалай шешкенін талдайды. Бұл кезең рефлексиямен тығыз байланысты болып, білім алушының өз жұмысына сын көзбен қарауына мүмкіндік береді.

8-кесте. Жобалау жұмысының кезеңдері және олардың педагогикалық мәні

Кезең	Негізгі мазмұны	Қалыптасатын дағдылар
Жоспарлау	Мақсат қою, жоспар құру	Жоспарлау, мақсаттылық
Орындау	Ақпарат өңдеу, өнім жасау	Практикалық, дербестік
Қорғау	Нәтижені ұсыну, талдау	Коммуникация, рефлексия

Жобалау жұмысының кезеңдік логикалық сызбасы

Жоба тақырыбын таңдау

Мақсат пен міндеттерді анықтау

Жоспарлау

Орындау

Нәтижені дайындау

Қорғау және рефлексия

Бұл сызба жобалау жұмысының кезеңдерін бірізді түрде ұйымдастыруға көмектеседі және білім алушының әрекетін жүйелейді.

Жағдаят

7-сыныпта «Сыныптағы кітап қорын есепке алу» тақырыбында жобалау жұмысы ұйымдастырылады. Алдымен білім алушылар жоспарлау кезеңінде қандай деректер жиналатынын, оларды қалай өңдейтінін және нәтижені қандай формада ұсынатынын анықтайды. Орындау кезеңінде деректер электрондық кестеге енгізіліп, автоматты есептеу формулалары қолданылады және диаграммалар құрастырылады. Қорғау кезеңінде әр топ өз жобасын таныстырып, қандай шешім тиімді болғанын түсіндіреді және қорытынды жасайды.

Бұл жағдаят жобалау жұмысының кезеңдері бірізді әрі жүйелі ұйымдастырылған жағдайда білім алушының оқу әрекеті саналы және нәтижелі болатынын көрсетеді.

Осылайша, информатика сабағында жобалау жұмысын жоспарлау, орындау және қорғау кезеңдері арқылы ұйымдастыру жобалық оқытудың сапасын арттырады. Әр кезеңнің педагогикалық мәнін ескере отырып жүргізілген жоба білім алушының дербес ойлауын, практикалық дағдыларын және нәтижеге жауапкершілікпен қарауын қалыптастырады.

2.3. Информатика сабағында қолданылатын жобалық тапсырмалар үлгілері

Информатика сабағында жобалау жұмыстарын тиімді ұйымдастыру жобалық тапсырмалардың мазмұны мен құрылымына тікелей байланысты. Жобалық тапсырма – білім алушыны белгілі бір мақсатқа бағыттайтын, оның әрекетін жүйелейтін және нақты нәтижеге жеткізетін негізгі педагогикалық құрал. Сондықтан жобалық тапсырмалар тек тақырыпқа сай ғана емес, білім алушылардың жас ерекшеліктерін, танымдық мүмкіндіктерін және оқу мақсаттарын ескере отырып құрастырылуы тиіс.

Информатика пәнінде қолданылатын жобалық тапсырмалар білім алушының ақпаратпен жұмыс істеу, алгоритмдік ойлау, деректерді өңдеу, цифрлық өнім жасау және нәтижені қорғау дағдыларын дамытуға бағытталады. Мұндай тапсырмалар дайын үлгіні қайталауға емес, дербес ойлауға және әрекет арқылы үйренуге негізделеді.

Жобалық тапсырмалар мазмұнына қарай әртүрлі формада ұсынылуы мүмкін. Олар ақпараттық, практикалық, зерттеушілік және шығармашылық сипатта ұйымдастырылып, сабақтың мақсатына сай таңдалады.

Ақпараттық сипаттағы жобалық тапсырмалар

Ақпараттық жобалық тапсырмалар білім алушыларды белгілі бір тақырып бойынша ақпарат жинауға, оны іріктеуге, талдауға және құрылымдауға үйретуге бағытталады. Информатика сабағында мұндай тапсырмалар көбіне тақырыпты бекіту немесе кіріспе кезеңінде қолданылады.

Ақпараттық жобалық тапсырмалар барысында білім алушы сенімді дереккөздерді анықтайды, ақпаратты салыстырады, маңызды мәліметтерді бөліп алып, оны цифрлық формада ұсынады. Нәтиже ретінде презентация, инфографика, электрондық парақша немесе шағын веб-жоба дайындалады.

Жобалық тапсырма үлгісі:
«Интернеттегі қауіпсіз мінез-құлық ережелері» тақырыбында жоба орындау.
Білім алушылар интернеттегі қауіптер түрлерін анықтап, олардан сақтану жолдарын жинақтайды және слайд-презентация немесе инфографика жасайды.

Практикалық сипаттағы жобалық тапсырмалар

Практикалық жобалық тапсырмалар нақты өмірлік мәселені шешуге бағытталады және қолданбалы нәтиже берумен ерекшеленеді. Информатика сабағында мұндай тапсырмалар білім алушылардың функционалдық сауаттылығын арттыруда ерекше рөл атқарады.

Практикалық жобалар барысында білім алушы нақты бір қажеттілікке сай цифрлық өнім жасайды. Бұл өнімді күнделікті өмірде қолдануға немесе оқу үдерісінде пайдалануға болады.

Жобалық тапсырма үлгісі:
«Сыныптағы құрал-жабдықтарды есепке алу жүйесін құру».
Білім алушылар электрондық кесте немесе қарапайым деректер базасы арқылы сыныптағы оқу құралдарын тіркеу жүйесін жасайды. Нәтижесінде қолдануға дайын цифрлық өнім ұсынылады.

Зерттеушілік сипаттағы жобалық тапсырмалар

Зерттеушілік жобалық тапсырмалар білім алушыларды белгілі бір мәселені ғылыми-танымдық тұрғыда қарастыруға бағыттайды. Информатика сабағында мұндай тапсырмалар алгоритмдерді салыстыру, деректерді талдау, цифрлық үдерістердің тиімділігін зерттеу арқылы жүзеге асырылады.

Зерттеушілік жобаларда білім алушы мәселені анықтайды, болжам ұсынады, тәжірибе жүргізеді және нәтижелерді талдайды. Бұл тапсырмалар сыни ойлау мен дәлелді қорытынды жасау дағдыларын қалыптастырады.

Жобалық тапсырма үлгісі:
«Әртүрлі сұрыптау алгоритмдерінің орындалу жылдамдығын салыстыру».
Білім алушылар бірдей деректер жиынтығын бірнеше алгоритм арқылы өңдеп, орындалу уақытын салыстырады және қорытынды жасайды.

Шығармашылық сипаттағы жобалық тапсырмалар

Шығармашылық жобалық тапсырмалар білім алушының жеке қызығушылығына, қиялына және өзіндік идеясына негізделеді. Информатика сабағында шығармашылық жобалар көбіне мультимедиа, дизайн, анимация, ойын немесе веб-жоба түрінде ұйымдастырылады.

Бұл тапсырмаларда нәтиженің бір ғана дұрыс нұсқасы болмайды, әр білім алушы өз көзқарасын, өз шешімін ұсынады. Мұндай жобалар оқу мотивациясын арттырып, білім алушының шығармашылық әлеуетін ашады.

Жобалық тапсырма үлгісі:
«Менің цифрлық мектебім» тақырыбында шығармашылық жоба.
Білім алушылар өз мектебінің цифрлық моделін презентация, сайт немесе анимация түрінде ұсынады.

Жобалық тапсырмалар үлгілерін жүйелеу

9-кесте. Информатика сабағында қолданылатын жобалық тапсырмалар үлгілері

Жоба сипаты	Тапсырма бағыты	Нәтиже түрі	Ұсынылатын сынып
Ақпараттық	Ақпарат жинау, ұсыну	Презентация, инфографика	5–6
Практикалық	Өмірлік мәселені шешу	Қолданбалы цифрлық өнім	6–8
Зерттеушілік	Салыстыру, талдау	Қорытынды, есеп	8–9
Шығармашылық	Идеяны іске асыру	Еркін цифрлық жоба	5–7

Жобалық тапсырмаларды орындаудың жалпы логикасы

Информатика сабағында жобалық тапсырмалар келесі логикалық тізбек арқылы орындалады:

Жобалық тапсырманы ұсыну

Мақсат пен күтілетін нәтижені анықтау

Ақпарат жинау және жоспарлау

Цифрлық құралдар арқылы орындау

Нәтижені рәсімдеу

Қорғау және рефлексия

Бұл логика білім алушының әрекетін жүйелеп, жобаның сапалы орындалуына мүмкіндік береді.

Жағдаят

7-сыныпта «Сыныптағы кітап оқу белсенділігін талдау» тақырыбында жобалық тапсырма ұсынылады. Білім алушылар сыныптастарынан алынған деректерді электрондық кестеге енгізіп, оқылған кітап саны бойынша диаграмма құрастырады. Орындау барысында олар деректерді сұрыптайды, салыстырады және қорытынды жасайды. Жобаның соңында әр топ өз нәтижесін таныстырып, қандай шешім тиімді болғанын түсіндіреді.

Бұл жағдаят информатика сабағында жобалық тапсырмалардың білім алушылардың танымдық белсенділігін арттырып, оқу әрекетін өмірмен байланыстыруға мүмкіндік беретінін көрсетеді.

2.4. Топтық және жеке жобаларды ұйымдастыру әдістері

Информатика сабағында жобалау жұмыстарын ұйымдастыру барысында жобаның орындалу формасын дұрыс таңдау маңызды педагогикалық шешімдердің бірі болып табылады. Жоба жеке немесе топтық форматта ұйымдастырылуы мүмкін, және әр форматтың өзіндік дидактикалық мүмкіндіктері мен шектеулері бар. Сондықтан оқытушы жобаның мақсатына, мазмұнына және білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай жеке немесе топтық жұмысты саналы түрде қолдануы тиіс.

Жеке және топтық жобалар информатика сабағында бірін-бірі алмастырмайды, керісінше, оқу үдерісінде бірін-бірі толықтырып, әртүрлі дағдыларды дамытуға қызмет етеді. Бір жағдайда дербестік пен жеке жауапкершілік маңызды болса, екінші жағдайда бірлескен әрекет пен коммуникация алдыңғы орынға шығады.

Жеке жобаларды ұйымдастыру ерекшеліктері

Жеке жоба – білім алушының жобаны өз бетінше орындауына негізделген жұмыс түрі. Мұндай жоба барысында білім алушы барлық кезеңдерге жеке жауап береді: тақырып таңдаудан бастап, нәтижені қорғауға дейін. Информатика сабағында жеке жобалар көбіне дербестік деңгейі жоғары, белгілі бір дағдысы қалыптасқан білім алушылармен жұмыс істеуде тиімді нәтиже береді.

Жеке жобаларды ұйымдастыру барысында білім алушы өз мүмкіндігін толық көрсетуге, жеке қызығушылығына сай тақырып таңдауға және жұмыс қарқынын өзіне ыңғайлы түрде реттеуге мүмкіндік алады. Бұл формат білім алушының өзін-өзі басқару, жоспарлау және жеке жауапкершілік дағдыларын қалыптастырады.

Жеке жобалар әсіресе зерттеушілік немесе шығармашылық сипаттағы тапсырмаларда тиімді қолданылады. Мұндай жағдайда білім алушы белгілі бір мәселені терең зерттеп, өзіндік шешім ұсына алады.

Топтық жобаларды ұйымдастыру ерекшеліктері

Топтық жоба – бірнеше білім алушының бірлескен әрекетіне негізделген жоба түрі. Информатика сабағында топтық жобалар күрделі, көлемді немесе пәнаралық сипаттағы тапсырмаларды орындауда кеңінен қолданылады. Бұл форматта әр білім алушы белгілі бір рөлді атқарып, ортақ нәтижеге үлес қосады.

Топтық жобалар білім алушыларды өзара пікір алмасуға, келісімге келуге, міндеттерді бөлісуге және бірлесіп шешім қабылдауға үйретеді. Информатика сабағында бұл әсіресе бағдарламалау, деректер базасын құру, веб-жоба жасау сияқты жұмыстарда айқын көрінеді.

Топтық жобаны ұйымдастыру кезінде оқытушы тарапынан рөлдерді дұрыс бөлу, жауапкершілікті теңестіру және әр білім алушының үлесін бағалау маңызды болып табылады.

Жеке және топтық жобаларды салыстыру

10-кесте. Жеке және топтық жобалардың сипаттамасы

Көрсеткіш	Жеке жоба	Топтық жоба
Жауапкершілік	Толығымен жеке	Ортақ
Жұмыс қарқыны	Жеке реттеледі	Топқа тәуелді
Негізгі дағды	Дербестік	Коммуникация
Қолдану саласы	Зерттеу, шығармашылық	Практикалық, пәнаралық
Бағалау	Жеке нәтиже	Жеке үлес + ортақ нәтиже

Ұйымдастыру логикасы

Информатика сабағында жеке және топтық жобаларды ұйымдастыру белгілі бір педагогикалық логикаға сүйенеді:

Оқу мақсатын анықтау

Жоба формасын таңдау (жеке / топтық)

Тапсырмаларды нақтылау

Рөлдерді бөлу (топтық жоба болса)

Орындау және аралық бақылау

Нәтижені ұсыну

Бұл логика жобалау жұмысының ретсіз жүргізілуіне жол бермей, әр білім алушының әрекетін жүйелейді.

Жағдаят

8-сыныпта «Мектеп сайтындағы ақпаратты жаңарту» тақырыбында жоба ұсынылады.

1. Бірінші кезеңде оқытушы жобаның мақсатын түсіндіреді.

2. Кейін білім алушылар екі форматтың бірін таңдайды: жеке немесе топтық.

3. Топтық форматты таңдаған білім алушылар мазмұн жинау, дизайн жасау және техникалық өңдеу рөлдеріне бөлінеді.

4. Жеке жоба орындаған білім алушылар сайттың бір бөлімін толық өз бетінше әзірлейді.

Жоба соңында әр білім алушы өз үлесін түсіндіріп, қандай формат тиімді болғанын талдайды. Бұл жағдаят информатика сабағында жеке және топтық жобаларды үйлестіре қолданудың оқу үдерісін байытатынын көрсетеді.

IІІ бөлім. Зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың практикалық аспектілері

3.1. Зерттеу тақырыбын таңдау және мәселені тұжырымдау

Информатика сабағында зерттеу жұмысының сапасы ең алдымен зерттеу тақырыбының дұрыс таңдалуына және мәселенің нақты тұжырымдалуына байланысты. Тақырып пен мәселе зерттеу жұмысының өзегін құрайды, олар зерттеудің бағытын, мазмұнын және нәтижесін анықтайды. Егер тақырып тым кең, нақты емес немесе білім алушының деңгейіне сәйкес келмесе, зерттеу формальды сипат алып, мақсатқа жетпейді.

Зерттеу тақырыбын таңдау – білім алушының танымдық қызығушылығын, пәндік білімін және практикалық мүмкіндігін ескеруді талап ететін күрделі педагогикалық әрекет. Информатика пәнінде бұл мәселе ерекше мәнге ие, себебі зерттеу көбіне цифрлық деректермен, алгоритмдермен, программалық құралдармен жұмыс істеуге негізделеді. Сондықтан тақырып нақты, орындалатын және оқу мақсатына сәйкес болуы тиіс.

Зерттеу тақырыбы әдетте белгілі бір құбылысты, үдерісті немесе мәселені қамтиды. Ол білім алушыны бақылауға, салыстыруға, талдауға және қорытынды жасауға жетелеуі керек. Информатика сабағында мұндай тақырыптар алгоритмдердің тиімділігі, деректерді өңдеу тәсілдері, цифрлық қауіпсіздік, ақпаратты визуализациялау, программалық шешімдердің қолданылуы сияқты бағыттарды қамтуы мүмкін.

Зерттеу тақырыбын таңдаудың келесі маңызды қадамы – зерттеу мәселесін тұжырымдау. Мәселе – бұл зерттеу барысында шешілуі тиіс сұрақ немесе қарама-қайшылық. Ол тақырыптан тар әрі нақты болады және зерттеудің практикалық мәнін айқындайды. Мәселе дұрыс тұжырымдалмаған жағдайда зерттеу бағыты бұлыңғыр болып, алынған нәтижелер нақты қорытындыға әкелмейді.

Информатика сабағында зерттеу мәселесі көбіне «неге», «қалай», «қайсысы тиімді» деген сұрақтар арқылы айқындалады. Мысалы, «Сұрыптау алгоритмдері» тақырыбы өздігінен зерттеу мәселесі бола алмайды, ал «Берілген деректер көлемінде қай сұрыптау алгоритмі тиімді жұмыс істейді?» деген сұрақ нақты зерттеу мәселесін көрсетеді.

Зерттеу тақырыбы мен мәселесіне қойылатын талаптар

Зерттеу тақырыбы мен мәселесі белгілі бір педагогикалық талаптарға сәйкес келуі тиіс. Бұл талаптар зерттеу жұмысының орындалуын жеңілдетіп қана қоймай, оның оқу-танымдық құндылығын арттырады.

11-кесте. Зерттеу тақырыбы мен мәселесіне қойылатын талаптар

Көрсеткіш	Сипаттамасы
Нақтылық	Тақырып пен мәселе түсінікті, шектеулі болуы
Қолжетімділік	Білім алушының жасына, деңгейіне сәйкес келуі
Практикалық мән	Нәтижені тәжірибеде қолдануға болуы
Зерттеуге лайықтылық	Салыстыру, талдау жасауға мүмкіндік беру
Оқу мақсатына сәйкестік	Информатика пәнінің мазмұнымен байланысы

Тақырыптан мәселеге өту логикасы

Зерттеу жұмысын ұйымдастыруда тақырыптан зерттеу мәселесіне көшу белгілі бір логикамен жүзеге асады. Бұл логика білім алушыға зерттеу бағытын дұрыс анықтауға көмектеседі.

Жалпы тақырып

Нақты құбылысты таңдау

Бақылау немесе салыстыру

Зерттеу сұрағын қою

Мәселені тұжырымдау

Бұл сызба зерттеу жұмысын жоспарлауда білім алушының ойлау әрекетін жүйелейді және зерттеудің мақсатты болуын қамтамасыз етеді.

Информатика сабағындағы тақырып пен мәселенің мысалдары

Информатика пәнінде зерттеу тақырыптары мен мәселелері нақты практикалық жағдайлардан туындауы тиіс. Бұл білім алушының қызығушылығын арттырып, зерттеу жұмысына саналы қатысуына ықпал етеді.

Мысал ретінде төмендегі жағдайды қарастыруға болады.
Зерттеу тақырыбы: «Диаграммалар арқылы деректерді көрсету тәсілдері».
Зерттеу мәселесі: «Қай диаграмма түрі берілген деректерді түсінуге ыңғайлырақ?»

Тағы бір мысал:
Тақырып: «Программалау тілдеріндегі циклдер».
Мәселе: «Бір есепті шығару кезінде қай цикл құрылымы тиімді қолданылады?»

Бұл мысалдар тақырып пен мәселенің өзара байланысын және зерттеудің нақты бағытта жүргізілуін көрсетеді.

Жағдаят

9-сыныпта білім алушыларға зерттеу жұмысы ұсынылады. Алдымен олар информатика курсындағы «Алгоритмдер» тарауын талдайды. Оқытушы бірнеше ықтимал тақырыпты ұсынады, ал білім алушылар өз қызығушылығына сай бір тақырыпты таңдайды. Кейін әр білім алушы тақырып аясында нақты зерттеу мәселесін тұжырымдайды. Бірі алгоритмдердің орындалу жылдамдығын салыстыруды таңдаса, екіншісі деректер көлемінің әсерін зерттеуді ұсынады. Осылайша бір тақырып аясында әртүрлі, бірақ нақты зерттеу мәселелері қалыптасады.

Бұл жағдаят зерттеу тақырыбы мен мәселесін дұрыс таңдаудың білім алушының зерттеу жұмысына жауапкершілікпен қарауына әсер ететінін көрсетеді.
3.2. Зерттеу мақсаты, болжамы және міндеттерін анықтау

Қазіргі білім беру жүйесінде зерттеу жұмысы білім алушының тек дайын білімді меңгеруін емес, сол білімді талдау, тексеру және дәлелдеу арқылы жаңа қорытынды жасауын көздейтін маңызды оқу-танымдық әрекет ретінде қарастырылады. Осы үдерістің мазмұнды әрі нәтижелі болуы зерттеу мақсатының, болжамының және міндеттерінің дұрыс анықталуына тікелей байланысты. Бұл компоненттер зерттеу жұмысының ішкі логикасын қалыптастырып, білім алушының әрекетін нақты бағытқа бағдарлайды.

Зерттеу мақсаты, болжамы және міндеттері өзара тығыз байланысты ұғымдар болып табылады. Олар зерттеу тақырыбы мен мәселесінен туындайды және бүкіл зерттеу үдерісінің негізін құрайды. Егер бұл элементтер нақты әрі қисынды түрде анықталмаса, зерттеу жұмысы жүйесіз сипат алып, нәтижесі формальды деңгейде қалып қояды.

Зерттеу мақсаты ұғымы және оның мәні

Зерттеу мақсаты – бұл зерттеу жұмысының соңында қандай нәтижеге қол жеткізу көзделетінін көрсететін негізгі бағдар. Ол зерттеу барысында не анықталатынын, не дәлелденетінін немесе не салыстырылатынын нақты сипаттайды. Информатика сабағында зерттеу мақсаты білім алушының әрекетін бағыттап, оның жұмысын жүйелеуге көмектеседі.

Зерттеу мақсаты, әдетте, бір ғана негізгі ойды қамтиды және зерттеу мәселесіне тікелей жауап беруге бағытталады. Ол тым жалпы немесе тым тар болмауы тиіс. Мақсат зерттеу барысында орындалатын барлық әрекеттерді біріктіріп тұратын негізгі өзек ретінде көрінеді.

Мысалы, «Алгоритмдер» тақырыбы аясында зерттеу мақсаты келесідей тұжырымдалуы мүмкін:
«Берілген деректер көлемінде әртүрлі сұрыптау алгоритмдерінің орындалу тиімділігін салыстыру».

Бұл мақсат нақты, өлшенетін және зерттеу нәтижесінде дәлелдеуге болатын сипатқа ие.

Зерттеу болжамы ұғымы және оның рөлі

Зерттеу болжамы – зерттеу басталғанға дейін алдын ала ұсынылатын ғылыми жорамал немесе күтілетін нәтиже. Болжам зерттеу мәселесіне жауап ретінде ұсынылады және зерттеу барысында дәлелденуі немесе теріске шығарылуы мүмкін.

Информатика сабағында зерттеу болжамы білім алушыны ойлануға, салыстыруға және тексеруге үйретеді. Болжамды тұжырымдау арқылы білім алушы «мен не болуы мүмкін деп ойлаймын?» деген сұраққа жауап береді. Бұл оның сыни және логикалық ойлауын дамытады.

Зерттеу болжамы көбіне шартты түрде тұжырымдалады.
Мысалы:
«Егер деректер көлемі артса, онда сұрыптау алгоритмдерінің орындалу уақыты бірдей өзгермейді».

Бұл болжам зерттеу барысында тәжірибе арқылы тексеріледі және нақты деректермен дәлелденеді.

Зерттеу міндеттері және олардың мазмұны

Зерттеу міндеттері – зерттеу мақсатына жету үшін орындалуы тиіс нақты әрекеттердің жиынтығы. Міндеттер зерттеу үдерісін кезең-кезеңімен ұйымдастыруға мүмкіндік береді және білім алушының әрекетін нақтылайды.

Информатика сабағындағы зерттеу жұмыстары үшін міндеттер көбіне келесі бағыттарды қамтиды:
• зерттелетін мәселе бойынша теориялық ақпарат жинау;
• зерттеу объектісін немесе деректерді анықтау;
• салыстыру немесе тәжірибе жүргізу әдісін таңдау;
• алынған нәтижелерді талдау;
• қорытынды жасау және нәтижені ұсыну.

Міндеттер саны, әдетте, 3–6 аралығында болады және олардың әрқайсысы зерттеу мақсатына қызмет етеді.

Зерттеу мақсаты, болжамы және міндеттерінің өзара байланысы

Зерттеу жұмысының логикасы бұл үш элементтің бірізді байланысына негізделеді. Мақсат жалпы бағытты көрсетсе, болжам зерттеудің болжалды нәтижесін ұсынады, ал міндеттер сол нәтижеге жету жолын сипаттайды.

12-кесте. Зерттеу мақсаты, болжамы және міндеттерінің салыстырмалы сипаттамасы

Көрсеткіш	Сипаттамасы
Зерттеу мақсаты	Қандай нәтижеге қол жеткізу көзделеді
Зерттеу болжамы	Алдын ала ұсынылатын жорамал
Зерттеу міндеттері	Мақсатқа жету үшін орындалатын әрекеттер

Зерттеу құрылымының логикалық сызбасы

Информатика сабағында зерттеу жұмысы келесі логикалық тізбек арқылы ұйымдастырылады:

Мәселені анықтау
↓
Зерттеу мақсатын қою
↓
Зерттеу болжамын ұсыну
↓
Зерттеу міндеттерін анықтау
↓
Тәжірибе немесе талдау жүргізу
↓
Нәтижені қорытындылау

Бұл сызба білім алушыға зерттеу жұмысын саналы түрде жоспарлауға және әр қадамын түсініп орындауға мүмкіндік береді.

Информатика сабағынан мысал

Мысалы, 8-сыныпта «Деректерді диаграмма арқылы көрсету» тақырыбында зерттеу жұмысы ұйымдастырылады.
Зерттеу мақсаты – әртүрлі диаграмма түрлерінің ақпаратты қабылдауға әсерін анықтау.
Зерттеу болжамы – дөңгелек диаграмма салыстырмалы деректерді түсінуге тиімдірек.
Зерттеу міндеттері – деректер жиынтығын таңдау, бірнеше диаграмма құрастыру, білім алушылардың қабылдауын салыстыру және қорытынды жасау.

Зерттеу нәтижесінде болжам расталуы немесе теріске шығарылуы мүмкін, алайда кез келген жағдайда білім алушы ғылыми негізделген қорытынды жасайды.

3.3. Ақпарат жинау, талдау және цифрлық деректермен жұмыс

Зерттеу жұмысының негізгі әрі ең көлемді кезеңдерінің бірі – ақпарат жинау, оны талдау және цифрлық деректермен жүйелі түрде жұмыс істеу үдерісі. Дәл осы кезеңде зерттеу нақты мазмұнға ие болып, теориялық пайымдаулар тәжірибелік деректермен толықтырылады. Информатика сабағында бұл кезеңнің маңызы ерекше, себебі пән мазмұнының өзі ақпаратты өңдеуге, құрылымдауға және сандық деректермен жұмыс істеуге негізделген.

Ақпарат жинау мен деректерді талдау зерттеу жұмысының «дәлел базасын» қалыптастырады. Егер жиналған ақпарат сенімсіз, ретсіз немесе жеткіліксіз болса, зерттеу нәтижесі де негізсіз болады. Сондықтан білім алушыларды ақпаратпен саналы жұмыс істеуге үйрету – информатика сабағындағы зерттеу жұмыстарының басты міндеттерінің бірі.

Ақпарат жинау – бұл зерттеу тақырыбы мен мәселесіне сәйкес деректерді әртүрлі дереккөздерден іздеу, іріктеу және тіркеу үдерісі. Информатика сабағында ақпарат тек мәтін түрінде ғана емес, сандық деректер, кестелер, графиктер, статистикалық мәліметтер, лог-файлдар немесе эксперимент нәтижелері түрінде де жиналуы мүмкін.

Ақпарат көздері әртүрлі болады. Олар оқу әдебиеттері, интернет ресурстары, цифрлық платформалар, бақылау нәтижелері немесе тәжірибе барысында алынған деректер болуы мүмкін. Бұл кезеңде білім алушы ақпараттың шынайылығын, өзектілігін және зерттеу мақсатына сәйкестігін бағалауды үйренеді.

Информатика сабағындағы ақпарат жинау көбіне келесі бағыттарда жүзеге асырылады:
• интернеттен тақырыпқа қатысты мәліметтерді іздеу;
• сандық деректерді жинау және тіркеу;
• тәжірибе нәтижелерін жазып алу;
• сауалнама немесе бақылау арқылы дерек алу;
• программалық ортадан алынған нәтижелерді сақтау.

Ақпарат жинаумен қатар деректерді талдау кезеңі басталады. Талдау – жиналған ақпаратты салыстыру, жүйелеу, артық мәліметтерді алып тастау және маңызды заңдылықтарды анықтау үдерісі. Информатика сабағында деректерді талдау көбіне цифрлық құралдар арқылы жүзеге асады, бұл білім алушыға нақты нәтижелермен жұмыс істеуге мүмкіндік береді.

Деректерді талдау барысында білім алушы сандық көрсеткіштерді салыстырады, өзгерістерді байқайды, себеп-салдар байланыстарын анықтайды. Бұл үдеріс сыни ойлауды дамытып, зерттеу нәтижесінің дәлелді болуын қамтамасыз етеді.

Цифрлық деректермен жұмыс істеу ерекшеліктері

Цифрлық деректермен жұмыс – информатика сабағындағы зерттеу жұмысының ажырамас бөлігі. Бұл үдеріс деректерді электрондық форматта енгізу, өңдеу, сақтау және визуализациялау әрекеттерін қамтиды.

Информатика сабағында цифрлық деректермен жұмыс істеу келесі әрекеттер арқылы жүзеге асады:
• электрондық кестелерде деректерді енгізу;
• формулалар мен функцияларды қолдану;
• деректерді сұрыптау және сүзгілеу;
• диаграмма, график құрастыру;
• нәтижелерді цифрлық форматта ұсыну.

Бұл әрекеттер білім алушының функционалдық және цифрлық сауаттылығын қалыптастыруға ықпал етеді.

Ақпарат жинау мен деректерді талдаудың кезеңдері

13-кесте. Ақпарат жинау және талдау үдерісінің кезеңдері

Кезең	Мазмұны
Ақпарат көзін анықтау	Қайдан дерек алынады
Деректерді жинау	Сандық немесе мәтіндік мәліметтерді тіркеу
Алғашқы өңдеу	Артық ақпаратты алып тастау
Талдау	Салыстыру, есептеу, қорытындылау
Визуализация	Кесте, диаграмма, график

Ақпаратпен жұмыс істеудің логикалық сызбасы

Зерттеу барысында ақпаратпен жұмыс төмендегі бірізділік арқылы ұйымдастырылады:

Ақпарат көзін таңдау
↓
Деректерді жинау
↓
Электрондық ортаға енгізу
↓
Талдау және есептеу
↓
Диаграмма немесе кесте құрастыру
↓
Қорытынды жасау

Бұл логика білім алушыға зерттеу әрекетін ретімен орындауға және нәтижені саналы түрде түсіндіруге мүмкіндік береді.

Информатика сабағынан мысал

Мысалы, 8-сыныпта «Компьютерде жұмыс істеу уақыты мен көздің шаршауы арасындағы байланыс» тақырыбында шағын зерттеу жүргізіледі. Білім алушылар сыныптастарынан алынған деректерді электрондық кестеге енгізеді. Әр білім алушының компьютер алдында өткізген уақыты мен көздің шаршау деңгейі салыстырылады. Кейін деректер диаграмма түрінде көрсетіліп, қандай заңдылық байқалатыны талданады.

Бұл мысалда ақпарат жинау, деректерді талдау және цифрлық құралдарды қолдану біртұтас зерттеу үдерісі ретінде жүзеге асады.

3.4. Информатика сабағында шағын зерттеу жұмыстарын жүргізу үлгілері

Информатика сабағында шағын зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру білім алушыларды ғылыми-танымдық әрекетке біртіндеп тартудың тиімді тәсілі болып табылады. Шағын зерттеу жұмыстары көлемі жағынан күрделі болмағанымен, мазмұны мен құрылымы жағынан толыққанды зерттеу әрекетінің барлық негізгі кезеңдерін қамтиды. Мұндай жұмыстар білім алушыны зерттеу логикасымен таныстырып, деректермен жұмыс істеу, талдау және қорытынды жасау дағдыларын қалыптастырады.

Шағын зерттеу жұмыстарының басты ерекшелігі – олардың қысқа мерзімде орындалуы және нақты бір мәселені қамтуы. Информатика сабағында бұл формат әсіресе 6–9 сыныптарда тиімді, себебі білім алушылардың жас ерекшеліктеріне сай зерттеу әрекетін жеңілдетіп ұсынуға мүмкіндік береді.

Шағын зерттеу жұмыстары көбіне бір сабақ немесе бірнеше сабақ көлемінде ұйымдастырылады. Бұл жағдайда зерттеу тақырыбы тар, нақты және өлшенетін болуы тиіс. Мақсат – күрделі ғылыми жаңалық ашу емес, зерттеу үдерісін саналы түрде меңгеру.

Информатика пәнінде шағын зерттеу жұмыстары төмендегі бағыттарда жиі қолданылады:
• алгоритмдердің жұмыс істеу ерекшеліктерін бақылау;
• деректер көлемінің нәтижеге әсерін анықтау;
• цифрлық құралдардың тиімділігін салыстыру;
• ақпаратты ұсыну тәсілдерінің қабылдауға әсерін зерттеу;
• қауіпсіздік ережелерінің сақталу деңгейін талдау.

Бұл бағыттар білім алушыға теорияны практикамен байланыстыруға мүмкіндік береді.

Шағын зерттеу жұмысының құрылымы

Шағын зерттеу жұмысы толық зерттеу құрылымын сақтай отырып, ықшам түрде ұйымдастырылады. Оның негізгі кезеңдері бірізді және түсінікті болуы тиіс.

14-кесте. Информатика сабағындағы шағын зерттеу жұмысының құрылымы

Кезең	Мазмұны
Тақырып таңдау	Нақты мәселені анықтау
Мақсат қою	Нені зерттеу көзделеді
Дерек жинау	Сандық немесе сапалық деректер
Талдау	Салыстыру, есептеу
Қорытынды	Нәтижені тұжырымдау

Бұл құрылым білім алушыға зерттеу жұмысын ретімен орындауға көмектеседі.

Шағын зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру логикасы

Информатика сабағында шағын зерттеу жұмысы келесі логикамен жүзеге асады:

Мәселені анықтау
↓
Зерттеу мақсатын тұжырымдау
↓
Деректерді жинау
↓
Цифрлық құралдар арқылы талдау
↓
Нәтижені түсіндіру

Бұл логика білім алушының әрекетін жүйелеп, зерттеудің формальды емес, мазмұнды болуын қамтамасыз етеді.

Информатика сабағынан шағын зерттеу үлгілері

1-мысал.
7-сыныпта «Әртүрлі диаграммалардың ақпаратты қабылдауға әсері» тақырыбында шағын зерттеу жүргізіледі. Білім алушылар бірдей деректерді бағандық, сызықтық және дөңгелек диаграмма түрінде ұсынады. Кейін қай диаграмма деректі түсінуге ыңғайлы екенін талдайды. Зерттеу нәтижесінде визуализацияның деректерді түсінудегі рөлі анықталады.

2-мысал.
8-сыныпта «Циклдердің орындалу санына әсер ететін факторлар» тақырыбында шағын зерттеу ұсынылады. Білім алушылар бір алгоритмді әртүрлі шарттармен орындап, орындалу санын салыстырады. Бұл жұмыс алгоритмдік ойлауды тереңдетуге бағытталған.

Жағдаят

Сабақ барысында кейбір білім алушылар бастапқы деректермен алынған нәтиженің жеткіліксіз екенін байқайды. Осы сәтте оқытушы қосымша дерек жинауды ұсынады. Білім алушылар зерттеу барысын қайта қарап, жаңа деректерді енгізеді. Нәтижесінде қорытындының өзгергенін байқап, зерттеу барысында икемділік пен дәлдіктің маңызын түсінеді.

IV бөлім. Жобалау және зерттеу жұмыстарында цифрлық құралдар мен акт қолдану

4.1. Онлайн платформалар мен цифрлық сервистерді пайдалану

Қазіргі білім беру кеңістігінде жобалау және зерттеу жұмыстарын онлайн платформалар мен цифрлық сервистерсіз тиімді ұйымдастыру мүмкін емес. Цифрлық құралдар білім алушының әрекетін кеңейтіп қана қоймай, зерттеу мен жобалауды уақытқа, кеңістікке және техникалық шектеулерге тәуелсіз етеді. Информатика сабағында бұл мүмкіндіктер ерекше мәнге ие, себебі пән мазмұнының өзі цифрлық ортада әрекет етуге негізделген.

Онлайн платформалар мен цифрлық сервистер жобалау және зерттеу жұмыстарын жоспарлау, орындау, бірлесіп жұмыс істеу, нәтижені сақтау және ұсыну үдерістерін біртұтас жүйеге біріктіреді. Бұл құралдар білім алушыны пассивті орындаушы емес, цифрлық ортада саналы әрекет ететін субъект ретінде қалыптастырады.

Информатика сабағында онлайн платформаларды қолдану ең алдымен ақпаратпен жұмыс істеудің сапасын арттырады. Білім алушылар сенімді дереккөздерге қол жеткізіп, мәліметтерді жылдам жинайды, өңдейді және нәтижені визуалды түрде ұсына алады. Сонымен қатар цифрлық сервистер жобалау мен зерттеу жұмыстарын топтық форматта ұйымдастыруға қолайлы орта қалыптастырады.

Онлайн платформалардың тағы бір маңызды артықшылығы – әр білім алушының жеке оқу траекториясын сақтай отырып, ортақ жоба аясында жұмыс істеуге мүмкіндік беруі. Бұл әсіресе топтық жобалар мен зерттеулерде тиімді нәтиже көрсетеді.

Онлайн платформалар мен цифрлық сервистердің негізгі функциялары

Жобалау және зерттеу жұмыстарында қолданылатын онлайн платформалар бірнеше негізгі функцияларды атқарады. Бұл функциялар оқу үдерісін жүйелеуге және зерттеу әрекетін тиімді ұйымдастыруға бағытталған.

Информатика сабағында цифрлық сервистер көбіне келесі мақсаттарда пайдаланылады:
• ақпаратты іздеу және сақтау;
• деректерді жинау және өңдеу;
• бірлескен жұмыс ұйымдастыру;
• нәтижені визуализациялау;
• жобаны немесе зерттеуді қорғауға дайындау.

Әр функция білім алушының белгілі бір дағдысын дамытуға бағытталады және зерттеу жұмысының нақты кезеңімен байланысты.

Цифрлық сервистерді қолданудың педагогикалық мүмкіндіктері

Онлайн платформалар білім алушыларға тек дайын құралды пайдалануды ғана емес, цифрлық ортада жұмыс істеу мәдениетін қалыптастыруды көздейді. Информатика сабағында бұл мәдениет деректерді дұрыс сақтау, файлдарды жүйелеу, ортақ құжатпен жұмыс істеу, авторлық құқықты сақтау сияқты әрекеттер арқылы көрініс табады.

Сонымен қатар цифрлық сервистер зерттеу жұмыстарын орындауда келесі педагогикалық мүмкіндіктерді ұсынады:
• деректерді нақты уақыт режимінде жаңарту;
• нәтижені бірнеше форматта ұсыну;
• қателікті жылдам анықтау және түзету;
• әр білім алушының үлесін бақылау;
• зерттеу нәтижесін қайта өңдеу мүмкіндігі.

Бұл мүмкіндіктер зерттеу үдерісін икемді және ашық етеді.

Онлайн платформаларды қолданудың құрылымдық логикасы

Информатика сабағында онлайн платформаларды пайдалану белгілі бір логикалық бірізділікке негізделеді:

Зерттеу немесе жоба мақсатын анықтау
1. Платформа мен сервисті таңдау
2. Деректерді жинау және енгізу
3. Онлайн ортада өңдеу және талдау
4. Нәтижені цифрлық форматта ұсыну

Бұл логика цифрлық құралдардың мақсатсыз қолданылуына жол бермей, оларды нақты оқу міндеттеріне бағындырады.

Онлайн платформалар мен сервистерді қолданудың мысалдары

Информатика сабағында онлайн платформалар әртүрлі жобалық және зерттеу міндеттеріне бейімделіп қолданылады. Мысалы, деректерді жинау кезінде онлайн сауалнама құралдары пайдаланылады, алынған нәтижелер автоматты түрде кестеге түсіріліп, диаграмма түрінде көрсетіледі. Бұл білім алушыға деректермен жұмыс істеудің толық циклін көруге мүмкіндік береді.

Тағы бір жағдайда білім алушылар бірлескен онлайн құжатта жоба жоспарын құрып, әрқайсысы өз бөлігін орындайды. Өзгерістер нақты уақытта көрініп отырады, бұл бірлескен жауапкершілік пен коммуникацияны арттырады.

Кесте: Онлайн платформаларды қолданудың зерттеу кезеңдеріне сәйкестігі

15-кесте. Онлайн платформалардың зерттеу кезеңдеріндегі рөлі

Зерттеу кезеңі	Платформаны қолдану мақсаты
Ақпарат жинау	Дереккөздерге қол жеткізу
Деректерді өңдеу	Сандық талдау, есептеу
Талдау	Диаграмма, график
Нәтижені ұсыну	Презентация, есеп
Қорғау	Онлайн таныстырылым

Жағдаят

9-сыныпта «Мектеп оқушыларының интернетті пайдалану уақыты» тақырыбында зерттеу жұмысы ұйымдастырылады. Білім алушылар онлайн сауалнама арқылы деректер жинайды, нәтижелер автоматты түрде электрондық кестеге түседі. Кейін олар диаграммалар құрып, қай жас тобында интернетке көп уақыт бөлінетінін талдайды. Жұмыс соңында әр топ өз нәтижесін онлайн презентация арқылы таныстырады. Бұл жағдайда онлайн платформалар зерттеу жұмысының барлық кезеңін біріктіретін негізгі құрал ретінде қолданылады.

4.2. Презентация, инфографика, прототип және модель құрастыру құралдары

Жобалау және зерттеу жұмыстарында алынған нәтижені сапалы түрде ұсыну – оқу үдерісінің ажырамас бөлігі. Информатика сабағында нәтиже тек мәтін түрінде баяндалмайды, ол визуалды, құрылымдалған және түсінікті формада көрсетілуі тиіс. Осы мақсатта презентация, инфографика, прототип және модель құрастыру құралдары кеңінен қолданылады. Бұл құралдар білім алушының ойын нақты жеткізуіне, деректерді жүйелеуіне және нәтижені дәлелді түрде қорғауына мүмкіндік береді.

Презентация мен инфографика зерттеу нәтижесін көрнекі түрде көрсетуге бағытталса, прототип пен модель жобалық жұмыстың қолданбалы сипатын айқындайды. Информатика сабағында бұл құралдарды қолдану білім алушыны тек орындаушы емес, цифрлық өнімді жобалаушы деңгейіне көтереді.

Презентация – жобалау және зерттеу жұмыстарының нәтижесін ұсынудың ең кең тараған формаларының бірі. Презентация арқылы білім алушы зерттеу мақсатын, қолданылған әдістерді, алынған деректерді және қорытындыларды жүйелі түрде көрсетеді. Информатика сабағында презентация дайындау барысында ақпаратты қысқа әрі нұсқа жеткізу, маңызды тұстарды бөліп көрсету және логикалық реттілік сақтау талап етіледі.

Инфографика – күрделі ақпаратты визуалды элементтер арқылы ықшам әрі түсінікті түрде ұсынуға мүмкіндік беретін құрал. Инфографика деректерді қабылдауды жеңілдетіп, салыстыру мен талдауды жылдамдатады. Бұл әсіресе статистикалық мәліметтермен жұмыс істейтін зерттеулерде тиімді.

Прототип және модель құрастыру құралдары жобалық жұмыстарда ерекше орын алады. Прототип – болашақ өнімнің бастапқы үлгісі, ал модель – белгілі бір үдерістің немесе жүйенің ықшамдалған бейнесі. Информатика сабағында прототип пен модельдер алгоритм, интерфейс, жүйе құрылымы немесе деректер ағынын көрсету үшін қолданылады.

Прототип пен модель жасау барысында білім алушы жоспарлау, құрылымдау және тексеру әрекеттерін қатар жүзеге асырады. Бұл құралдар жобаның тек идея деңгейінде қалмай, нақты формаға енуіне жағдай жасайды.

Презентация, инфографика, прототип және модель құралдарының педагогикалық мүмкіндіктері

Бұл құралдарды қолдану білім алушылардың келесі дағдыларын дамытуға бағытталады:
• ақпаратты құрылымдау және жүйелеу;
• визуалды ойлау және дизайн элементтерін қолдану;
• деректерді салыстыру және қорытындылау;
• жобалық өнімді қорғау;
• өз ойын аудиторияға дәл жеткізу.

Маңыздысы – құрал емес, құралды қолдану мақсаты. Сондықтан оқытушы әр жобада нәтиженің формасына қойылатын талаптарды алдын ала нақтылап бергені жөн.

Құралдарды таңдаудың оқу мақсатына сәйкестігі

16-кесте. Нәтижені ұсыну формаларының салыстырмалы сипаттамасы

Құрал түрі	Қолдану мақсаты	Нәтиже сипаты
Презентация	Зерттеу барысын көрсету	Құрылымдалған баяндау
Инфографика	Деректерді визуализациялау	Қысқа, көрнекі ақпарат
Прототип	Идеяны тексеру	Бастапқы өнім үлгісі
Модель	Үдерісті бейнелеу	Құрылымдық схема

Бұл кесте нәтижені ұсыну формасын таңдау оқу мақсатына тікелей тәуелді екенін көрсетеді.

Нәтижені визуалды түрде ұсынудың логикасы

Информатика сабағында нәтиже ұсыну келесі бірізділікпен жүзеге асады:

Зерттеу немесе жоба нәтижесін анықтау
Ұсыну формасын таңдау
Деректерді іріктеу
Визуалды элементтерді қолдану
Түсіндіру және қорғау

Бұл логика білім алушының нәтижені ретсіз емес, мақсатты және дәлелді түрде ұсынуына мүмкіндік береді.

Информатика сабағынан мысал

8-сыныпта «Мектептегі энергия тұтынуды талдау» тақырыбында жоба орындалады. Білім алушылар жиналған деректерді инфографика арқылы көрсетіп, тұтыну деңгейін салыстырады. Кейін ұсынылған шешім негізінде энергияны үнемдеуге арналған қарапайым жүйенің прототипін жасайды. Бұл жұмыс барысында инфографика деректерді түсіндіруге, ал прототип идеяны нақтылауға қызмет етеді.

4.3. Жасанды интеллект элементтерін қолдану мүмкіндіктері

Қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында жасанды интеллект элементтері білім беру үдерісінің ажырамас бөлігіне айналып отыр. Информатика сабағында жобалау және зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру барысында жасанды интеллект мүмкіндіктерін орынды қолдану білім алушылардың танымдық әрекетін кеңейтіп, зерттеу сапасын арттыруға ықпал етеді. Бұл құралдар білім алушыға ақпаратты жылдам өңдеуге, идеяны нақтылауға және нәтижені жетілдіруге мүмкіндік береді.

Жасанды интеллект элементтері жобалау мен зерттеу жұмыстарында дайын жауап беруші құрал ретінде емес, ойлауды қолдайтын, бағыттайтын және талдауға көмектесетін цифрлық ассистент ретінде қарастырылуы тиіс. Информатика сабағында бұл ұстаным педагогикалық тұрғыдан ерекше маңызды, себебі негізгі мақсат – білім алушының өз бетінше ойлау қабілетін дамыту.

Жасанды интеллект элементтерін қолдану зерттеу жұмысының әртүрлі кезеңінде жүзеге асуы мүмкін. Олар зерттеу тақырыбын нақтылау, болжам ұсыну, ақпаратты жүйелеу, деректерді өңдеу және нәтижені ұсыну барысында қолданылады. Алайда кез келген жағдайда соңғы шешім мен қорытынды білім алушының өзіне тиесілі болуы тиіс.

Информатика сабағында жасанды интеллект элементтері көбіне келесі бағыттарда қолданылады:
• зерттеу сұрағын нақтылау;
• ақпаратты құрылымдау;
• деректерді алдын ала талдау;
• код немесе алгоритм құрылымын түсіндіру;
• нәтижені визуализациялау жолдарын ұсыну.

Бұл әрекеттер білім алушының уақытын үнемдеп қана қоймай, зерттеу логикасын терең түсінуіне жағдай жасайды.

Жасанды интеллект элементтерінің педагогикалық мүмкіндіктері

Жасанды интеллект құралдары білім алушыға зерттеу барысында рефлексия жасауға, өз ойының дұрыстығын тексеруге және балама шешімдерді көруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар олар жобалау үдерісінде идеяны жетілдіруге және өнім сапасын арттыруға қызмет етеді.

Информатика сабағында жасанды интеллект элементтері келесі педагогикалық мүмкіндіктерді ашады:
• күрделі ақпаратты түсіндіру;
• деректерді салыстыруға көмектесу;
• зерттеу құрылымын тексеру;
• қателерді анықтау;
• шығармашылық идеяларды дамыту.

Бұл мүмкіндіктер дұрыс ұйымдастырылған жағдайда білім алушының зерттеу әрекетін тереңдетеді.

Жасанды интеллект элементтерін қолданудағы шектеулер

Жасанды интеллектті қолдану барысында бірқатар педагогикалық шектеулерді сақтау қажет. Информатика сабағында жасанды интеллект білім алушының орнына ойланбауы тиіс. Сондықтан оқытушы оның қолданылу аясын нақты белгілеуі керек.

Жасанды интеллект элементтерін қолдануда келесі талаптар ескеріледі:
• дайын жауапты көшіріп алмау;
• алынған ақпаратты тексеру;
• дереккөздерді көрсету;
• жеке ой мен қорытындыны ажырату;
• академиялық адалдықты сақтау.

Бұл талаптар білім алушының жауапкершілігін арттырып, зерттеу жұмысының шынайылығын қамтамасыз етеді.

Жасанды интеллект элементтерін қолданудың логикалық құрылымы

Информатика сабағында жасанды интеллект элементтері төмендегі логикаға сәйкес қолданылады:

Зерттеу мақсатын анықтау
Жасанды интеллекттен көмек сұрау
Алынған ақпаратты талдау
Өз ойымен салыстыру
Қорытындыны дербес жасау

Бұл логика жасанды интеллектті ойлау құралы ретінде дұрыс қолдануға мүмкіндік береді.

Кесте: Жасанды интеллект элементтерінің зерттеу кезеңдеріндегі рөлі

17-кесте. Жасанды интеллект элементтерін қолдану мүмкіндіктері

Зерттеу кезеңі	Жасанды интеллекттің рөлі
Тақырып нақтылау	Бағыт ұсыну
Болжам құру	Балама нұсқалар беру
Деректер талдау	Құрылымдауға көмектесу
Жоба орындау	Идеяны жетілдіру
Қорғау	Тұжырымды нақтылау

Жағдаят

9-сыныпта білім алушылар «Алгоритм тиімділігін арттыру жолдары» тақырыбында зерттеу жүргізеді. Зерттеу барысында олар жасанды интеллект құралынан алгоритм құрылымын түсіндіруді сұрайды. Алынған ақпаратты өз алгоритмдерімен салыстырып, қай тәсіл тиімді екенін анықтайды. Соңында әр білім алушы өз қорытындысын жеке жасап, қорғау барысында дәлелдейді. Бұл жағдайда жасанды интеллект кеңесші рөлін атқарып, негізгі ойлау әрекеті білім алушыға тиесілі болады.

4.4. Ақпараттық қауіпсіздік және авторлық құқық мәселелері

Қазіргі білім беру жүйесінде жобалау және зерттеу жұмыстарын цифрлық ортада ұйымдастыру білім алушылардың ақпараттық қауіпсіздік пен авторлық құқық талаптарын сақтай отырып жұмыс істеуін қажет етеді. Информатика сабағында орындалатын жобалар мен зерттеулер интернет ресурстарын, онлайн платформаларды және түрлі цифрлық материалдарды пайдаланумен тығыз байланысты болғандықтан, бұл мәселелердің педагогикалық маңызы ерекше арта түседі.

Ақпараттық қауіпсіздік пен авторлық құқық жобалау және зерттеу әрекетінің қосымша шарты емес, оның мазмұндық және тәрбиелік құрамдас бөлігі болып табылады. Бұл бағыттағы талаптар сақталмаған жағдайда, жоба немесе зерттеу жұмысы мазмұнды болғанымен, білім алушыда цифрлық мәдениет пен академиялық адалдық қалыптаспайды.

Ақпараттық қауіпсіздік ұғымы және мәні

Ақпараттық қауіпсіздік – бұл цифрлық ортада жеке деректерді қорғау, сенімсіз ақпарат көздерінен сақтану және ақпараттық қауіп-қатерлердің алдын алу әрекеттерінің жиынтығы. Информатика сабағында ақпараттық қауіпсіздік білім алушыға тек теориялық түсінік ретінде емес, нақты тәжірибелік әрекет арқылы меңгертілуі тиіс.

Жобалау және зерттеу жұмыстарында ақпараттық қауіпсіздік мәселелері көбіне ақпарат жинау, деректерді сақтау және нәтижені жариялау кезеңдерінде көрініс табады. Осы кезеңдерде білім алушы өз әрекетінің салдарын түсініп, цифрлық ортада жауапкершілікпен жұмыс істеуге дағдыланады.

Информатика пәнінде ақпараттық қауіпсіздікке байланысты келесі мәселелер жиі қарастырылады:
• жеке деректерді қорғау;
• сенімді ақпарат көздерін таңдау;
• зиянды бағдарламалардан сақтану;
• файлдармен қауіпсіз жұмыс істеу;
• онлайн ортада этикалық нормаларды сақтау.

Ақпараттық қауіпсіздіктің басты мәні – білім алушының цифрлық кеңістікте өзін және өз ақпаратын қорғай білу қабілетін қалыптастыру.

Авторлық құқық ұғымы және мәні

Авторлық құқық – бұл белгілі бір шығармашылық өнімнің авторына тиесілі құқықтар жиынтығы. Жобалау және зерттеу жұмыстарында пайдаланылатын мәтіндер, суреттер, бағдарламалық кодтар, диаграммалар мен өзге де цифрлық материалдар авторлық құқықпен қорғалған болуы мүмкін.

Информатика сабағында авторлық құқықты сақтау білім алушыны өзгенің еңбегін құрметтеуге, ақпаратты адал пайдалануға және дереккөзді дұрыс көрсетуге үйретеді. Бұл талаптар орындалмаған жағдайда жоба мазмұны толық болғанымен, оның академиялық құндылығы төмендейді.

Авторлық құқықты сақтау барысында білім алушылар:
• пайдаланылған ақпараттың авторын көрсетуге;
• дайын материалды көшірмей, өңдеп қолдануға;
• өз ойын және өз шешімін ұсынуға;
• плагиаттың мәнін түсінуге үйренеді.

Авторлық құқықтың негізгі мақсаты – білім алушыда академиялық адалдық пен жауапкершілік мәдениетін қалыптастыру.

Ақпараттық қауіпсіздік пен авторлық құқықтың өзара байланысы

Жобалау және зерттеу жұмыстарында ақпараттық қауіпсіздік пен авторлық құқық бір-бірімен тығыз байланысты. Ақпаратты қауіпсіз пайдаланбай, авторлық құқықты сақтау мүмкін емес, ал авторлық құқық талаптарын орындамай, цифрлық қауіпсіздікті қамтамасыз ету қиын.

Мысалы, білім алушы интернеттен алынған материалды дереккөзсіз қолданса, бұл тек авторлық құқықты бұзу ғана емес, сонымен қатар ақпараттық жауапкершіліктің төмендігін көрсетеді. Сондықтан информатика сабағында бұл екі ұғым кешенді түрде қарастырылуы тиіс.

Кесте. Ақпараттық қауіпсіздік пен авторлық құқықтың жобалау жұмысындағы көрінісі

19-кесте. Жобалау және зерттеу кезеңдеріндегі талаптар

Жұмыс кезеңі	Ақпараттық қауіпсіздік	Авторлық құқық
Ақпарат жинау	Сенімді дереккөзді таңдау	Дереккөзді белгілеу
Деректерді өңдеу	Файлдарды қорғау	Материалды өңдеп қолдану
Нәтиже дайындау	Қауіпсіз сақтау	Авторды көрсету
Жариялау	Жеке деректерді қорғау	Плагиаттан сақтану

Информатика сабағындағы жағдаят

8-сыныпта жобаны қорғау кезінде білім алушы интернеттен алынған дайын инфографиканы дереккөзсіз қолданғаны анықталады. Оқытушы жобаны тоқтатпай, білім алушыға материалдың авторын анықтап, дереккөзді көрсету тапсырмасын береді. Қайта өңделген жоба қорғалғаннан кейін білім алушы авторлық құқықтың маңызын тәжірибе арқылы түсінеді.

Бұл жағдаят ақпараттық қауіпсіздік пен авторлық құқық талаптарының тек теориялық емес, практикалық мәні бар екенін көрсетеді.

V бөлім. Жобалау және зерттеу жұмыстарын бағалау және нәтижесін талдау

5.1. Бағалау критерийлері мен дескрипторлар жүйесі

Қазіргі білім беру жүйесінде жобалау және зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру нәтижені ғана емес, сол нәтижеге жету үдерісін де бағалауды талап етеді. Информатика сабағында орындалатын жобалар мен зерттеу жұмыстары білім алушының тек пәндік білімін емес, оның функционалдық сауаттылығын, зерттеушілік мәдениетін, цифрлық құзыреттілігін және дербес ойлау қабілетін қалыптастыруға бағытталғандықтан, оларды бағалау дәстүрлі тексеру тәсілдерімен шектелмеуі тиіс.

Осы тұрғыдан алғанда, бағалау критерийлері мен дескрипторлар жүйесі жобалау және зерттеу жұмыстарын әділ, ашық және түсінікті бағалаудың негізгі құралы болып табылады. Бұл жүйе білім алушыға өз жұмысын алдын ала жоспарлауға, нәтижеге жету жолын саналы түрде құруға және өз жетістігін бағалай білуге мүмкіндік береді.

Бағалау критерийлері ұғымы және мәні

Бағалау критерийлері – бұл білім алушының жобалау немесе зерттеу жұмысының орындалу деңгейін анықтайтын нақты өлшемдер жүйесі. Критерийлер жоба мазмұнының сапасын, орындалу логикасын, қолданылған цифрлық құралдарды, деректермен жұмыс істеу дағдыларын және нәтижені ұсыну деңгейін қамтиды.

Информатика сабағында бағалау критерийлері білім алушы үшін түсінікті, өлшенетін және алдын ала белгілі болуы тиіс. Бұл талаптар сақталған жағдайда бағалау субъективті пікірге емес, нақты көрсеткіштерге сүйенеді.

Бағалау критерийлерінің басты мақсаты – білім алушыны қателігі үшін жазалау емес, оның даму бағытын көрсету және жетілдіру жолдарын айқындау.

Дескрипторлар ұғымы және мәні

Дескрипторлар – бағалау критерийлерінің орындалу деңгейін сипаттайтын нақты әрекеттер мен көрсеткіштер жиынтығы. Егер критерий «не бағаланады?» деген сұраққа жауап берсе, дескриптор «қалай бағаланады?» деген сұраққа жауап береді.

Жобалау және зерттеу жұмыстарында дескрипторлар білім алушының әрекетін кезең-кезеңімен сипаттайды. Олар арқылы білім алушы өз жұмысын бағалау талаптарымен салыстырып, қандай деңгейде тұрғанын анықтай алады.

Дескрипторлардың педагогикалық мәні – білім алушыға нақты бағдар беру, оның жетістігін көзбен көруге мүмкіндік жасау.

Жобалау және зерттеу жұмыстарын бағалаудағы негізгі бағыттар

Информатика сабағындағы жобалау және зерттеу жұмыстарын бағалау бірнеше өзара байланысты бағыттарды қамтиды. Бұл бағыттар жұмыстың мазмұнын ғана емес, оның орындалу үдерісін де есепке алады.

Бағалау барысында, әдетте, келесі аспектілер ескеріледі:
• мәселені дұрыс анықтау және мақсат қою;
• ақпарат жинау және деректерді талдау сапасы;
• цифрлық құралдарды орынды қолдану;
• логикалық құрылым мен алгоритмдік ойлау;
• нәтижені ұсыну және қорғау деңгейі.

Осы бағыттар негізінде критерийлер жүйесі қалыптастырылады.

Кесте. Жобалау және зерттеу жұмыстарын бағалау критерийлері мен дескрипторлары

20-кесте. Бағалау критерийлері мен дескрипторлар үлгісі

Бағалау критерийі	Дескрипторлар
Мәселені анықтау	Тақырыпты нақты тұжырымдайды
	Мақсат пен міндеттерді дұрыс қояды
Ақпаратпен жұмыс	Сенімді дереккөздерді пайдаланады
	Деректерді талдап, қорытынды жасайды
Цифрлық құралдар	Құралдарды мақсатқа сай қолданады
	Алгоритмдік шешім ұсынады
Нәтижені ұсыну	Жобаны логикалық түрде қорғайды
	Өз ойын дәлелдеп жеткізеді

Бұл кесте бағалаудың айқындылығын қамтамасыз етіп, білім алушыға қандай талаптар қойылатынын нақты көрсетеді.

Бағалау үдерісінің логикалық сызбасы

Информатика сабағындағы жобалау және зерттеу жұмыстарын бағалау үдерісі төмендегі логикалық ретпен жүзеге асырылады:

Мақсат пен критерийлерді анықтау
Жұмысты орындау
Аралық бақылау
Нәтижені бағалау
Кері байланыс және түзету

Бұл сызба бағалаудың тек қорытынды кезеңде емес, бүкіл оқу үдерісі бойы жүргізілетінін көрсетеді.

Информатика сабағындағы жағдаят

9-сыныпта «Ақылды үй жүйесінің прототипі» тақырыбында жоба орындалады. Бағалау критерийлері алдын ала ұсынылады. Бір білім алушы бағдарлама кодын толық жазғанымен, жобаның мақсаты мен қолдану саласын нақты түсіндіре алмайды. Дескрипторлар негізінде оқытушы оның техникалық орындау деңгейін жоғары бағалап, ал жобаны қорғау бөлімінде жетілдіру қажет екенін көрсетеді.

Бұл жағдаят критерийлер мен дескрипторлар жүйесінің бағалауды әділ әрі сараланған түрде жүргізуге мүмкіндік беретінін дәлелдейді.

5.2. Қалыптастырушы және жиынтық бағалау үлгілері

Қазіргі білім беру жүйесінде жобалау және зерттеу жұмыстарын бағалау тек қорытынды нәтиженің сапасын анықтаумен шектелмей, білім алушының оқу үдерісіндегі дамуын жүйелі түрде бақылауды талап етеді. Информатика сабағында орындалатын жобалау және зерттеу жұмыстары ұзақ мерзімді, көп кезеңді әрекет болғандықтан, оларды бағалауда қалыптастырушы және жиынтық бағалау үлгілерін үйлестіре қолдану ерекше маңызға ие.

Қалыптастырушы және жиынтық бағалау білім алушының әрекетін әртүрлі қырынан қарастыруға мүмкіндік береді. Бірі – оқу барысындағы ілгерілеуді көрсетсе, екіншісі – оқу нәтижесінің деңгейін айқындайды. Осы екі бағалау түрінің өзара байланысы жобалау және зерттеу жұмыстарының сапалы орындалуына тікелей ықпал етеді.

Қалыптастырушы бағалау ұғымы және мәні

Қалыптастырушы бағалау – бұл білім алушының жобалау немесе зерттеу жұмысын орындау барысында жүргізілетін, оның жетістіктері мен қиындықтарын уақытылы анықтауға бағытталған бағалау түрі. Информатика сабағында қалыптастырушы бағалау білім алушының әрекетін үздіксіз бақылауға, кері байланыс беруге және жұмысты дер кезінде түзетуге мүмкіндік береді.

Қалыптастырушы бағалаудың басты ерекшелігі – ол баға қоюды емес, дамуды көздейді. Бұл бағалау түрі білім алушыға өз жұмысын жақсартуға, қателіктерін түсінуге және келесі қадамды саналы түрде жоспарлауға көмектеседі.

Информатика сабағындағы жобалау және зерттеу жұмыстарында қалыптастырушы бағалау көбіне:
• жоспарлау кезеңінде қойылған мақсаттың нақтылығын тексеру;
• ақпарат жинау барысындағы бағытты түзету;
• цифрлық құралдарды қолдану тәсілін жетілдіру;
• аралық нәтижелерді талдау арқылы жүзеге асырылады.

Қалыптастырушы бағалау барысында оқытушы білім алушыға қысқа пікір, ұсыныс, сұрақ немесе бағыттаушы нұсқау береді.

Жиынтық бағалау ұғымы және мәні

Жиынтық бағалау – бұл жобалау немесе зерттеу жұмысы толық аяқталғаннан кейін білім алушының нәтижесін бағалауға бағытталған бағалау түрі. Информатика сабағында жиынтық бағалау білім алушының жобаны немесе зерттеуді қаншалықты сапалы орындағанын, қойылған мақсаттарға қаншалықты жеткенін анықтайды.

Жиынтық бағалау нақты критерийлер мен дескрипторларға сүйеніп жүргізіледі және жұмыс нәтижесінің тұтас көрінісін береді. Бұл бағалау түрі жобаны қорғау, презентация жасау, дайын өнімді көрсету барысында жүзеге асады.

Жиынтық бағалаудың негізгі мақсаты – білім алушының оқу нәтижесін тіркеу және оның оқу жетістігінің деңгейін анықтау.

Қалыптастырушы және жиынтық бағалаудың өзара байланысы

Жобалау және зерттеу жұмыстарында қалыптастырушы және жиынтық бағалау бір-бірінен бөлек қарастырылмайды. Қалыптастырушы бағалау жиынтық бағалауға дайындық қызметін атқарады, ал жиынтық бағалау қалыптастырушы бағалау нәтижелерінің қорытындысы болып табылады.

Егер қалыптастырушы бағалау жүйелі жүргізілсе, жиынтық бағалау барысында білім алушы күтпеген қиындықтарға тап болмайды. Керісінше, екі бағалау түрінің үйлесімділігі білім алушының сенімділігін арттырып, нәтижеге жету мүмкіндігін күшейтеді.

Кесте. Қалыптастырушы және жиынтық бағалаудың салыстырмалы сипаттамасы

21-кесте. Бағалау түрлерінің ерекшеліктері

Көрсеткіш	Қалыптастырушы бағалау	Жиынтық бағалау
Өткізілу уақыты	Жоба барысында	Жоба соңында
Негізгі мақсаты	Дамуды қолдау	Нәтижені анықтау
Бағыты	Үдеріс	Нәтиже
Кері байланыс	Үздіксіз	Қорытынды
Информатикадағы көрінісі	Аралық тексеру, пікір	Қорғау, презентация

Бағалау үдерісінің сызбалық логикасы

Информатика сабағындағы жобалау және зерттеу жұмыстарын бағалау үдерісі төмендегідей логикалық ретпен жүзеге асады:

Жоспарлау кезеңі – қалыптастырушы бағалау
↓
Орындау кезеңі – қалыптастырушы бағалау
↓
Аралық нәтиже – түзету
↓
Қорғау кезеңі – жиынтық бағалау
↓
Қорытынды нәтиже

Бұл логика бағалаудың үздіксіз әрі жүйелі жүргізілуін қамтамасыз етеді.

Информатика сабағындағы жағдаят

8-сыныпта «Мектеп сайтының макетін жасау» жобасы орындалады. Жұмыс барысында оқытушы әр апта сайын білім алушылардың атқарған ісін қарап, қалыптастырушы бағалау арқылы ұсыныстар береді. Бір білім алушы дизайнды жақсарту туралы кері байланыс алады және келесі кезеңде оны ескереді. Жоба соңында сайт макеті қорғалып, жиынтық бағалау критерийлеріне сәйкес бағаланады.

Бұл жағдаят қалыптастырушы бағалаудың жиынтық бағалау нәтижесіне тікелей әсер ететінін көрсетеді.

5.3. Өзін-өзі бағалау және рефлексия ұйымдастыру

Қазіргі білім беру жүйесінде жобалау және зерттеу жұмыстарын бағалау үдерісінде білім алушының өз әрекетін саналы түрде талдай білуі ерекше маңызға ие. Информатика сабағында орындалатын жобалар мен зерттеулер тек сыртқы бағалаумен шектелмей, білім алушының өзін-өзі бағалауы мен рефлексия жасауын қамтыған жағдайда ғана толыққанды педагогикалық нәтижеге қол жеткізуге болады.

Өзін-өзі бағалау және рефлексия білім алушыны өз оқу әрекетінің белсенді субъектісіне айналдырады. Бұл үдеріс арқылы ол тек «қандай баға алдым?» деген сұраққа емес, «нені үйрендім?», «нені дұрыс орындадым?», «нені жақсартуға болады?» деген мазмұнды сұрақтарға жауап іздейді.

Өзін-өзі бағалау ұғымы және педагогикалық мәні

Өзін-өзі бағалау – бұл білім алушының өз жобалау немесе зерттеу жұмысының сапасын алдын ала белгіленген критерийлер мен дескрипторлар негізінде талдауы. Информатика сабағында өзін-өзі бағалау білім алушының өз әрекетіне жауапкершілікпен қарауын, нәтижеге сын көзбен баға беруін қалыптастырады.

Өзін-өзі бағалау барысында білім алушы:
• өз жұмысының мақсатына жету деңгейін анықтайды;
• қолданған цифрлық құралдардың тиімділігін бағалайды;
• жіберілген қателіктерді байқайды;
• келесі қадамдарды жоспарлайды.

Өзін-өзі бағалаудың басты педагогикалық мәні – білім алушының дербестігін арттыру және оқу үдерісін саналы басқаруға үйрету.

Рефлексия ұғымы және мәні

Рефлексия – бұл білім алушының жобалау немесе зерттеу жұмысы барысында және соңында өз әрекетін, ойлау үдерісін және алған нәтижесін талдауы. Информатика сабағында рефлексия тек эмоциялық көңіл күйді білдірумен шектелмей, нақты оқу нәтижелерін саралауға бағытталуы тиіс.

Рефлексия арқылы білім алушы:
• қандай қиындықтар болғанын;
• оларды қалай шешкенін;
• қандай дағдылар қалыптасқанын;
• болашақта нені өзгерту қажет екенін анықтайды.

Рефлексияның негізгі мақсаты – білім алушыны үздіксіз даму траекториясына бағыттау.

Өзін-өзі бағалау мен рефлексияның жобалау жұмысындағы орны

Жобалау және зерттеу жұмыстарында өзін-өзі бағалау мен рефлексия әдетте жұмыстың соңғы кезеңінде ұйымдастырылғанымен, олардың мәні бүкіл оқу үдерісіне әсер етеді. Бұл әрекеттер білім алушыға өз жетістігін көруге және келесі жобада сапалы нәтижеге жетуге мүмкіндік береді.

Өзін-өзі бағалау көбіне критерийлерге сүйенсе, рефлексия жеке тәжірибені, сезімді және ойды қамтиды. Осы екі үдерістің үйлесімі жобалау жұмысын толық аяқталған педагогикалық циклге айналдырады.

Кесте. Өзін-өзі бағалау мен рефлексияның салыстырмалы сипаты

22-кесте. Өзіндік талдау түрлерінің ерекшеліктері

Көрсеткіш	Өзін-өзі бағалау	Рефлексия
Негізі	Критерий, дескриптор	Жеке тәжірибе
Бағыты	Нәтиже мен сапа	Үдеріс пен сезім
Мақсаты	Деңгейді анықтау	Талдау, қорытынды
Формасы	Бағалау парағы	Пікір, ойтолғау
Информатикадағы көрінісі	Чек-лист, кесте	Ауызша/жазбаша талдау

Өзін-өзі бағалау және рефлексияның сызбалық логикасы

Информатика сабағындағы жобалау және зерттеу жұмыстарында бұл үдерістер төмендегі ретпен ұйымдастырылады:

Жоба аяқталуы
Критерийлерге сүйенген өзін-өзі бағалау
Жетістіктер мен кемшіліктерді анықтау
Рефлексиялық талдау
Болашаққа ұсыныс жасау

Бұл логика білім алушының тәжірибесін саналы түрде қорытуына мүмкіндік береді.

Информатика сабағындағы жағдаят

9-сыныпта «Мобильді қосымшаның прототипін жасау» жобасы аяқталғаннан кейін білім алушыларға өзін-өзі бағалау парағы ұсынылады. Бір білім алушы техникалық бөлігі жоғары деңгейде орындалғанын, алайда уақытты дұрыс жоспарламағанын атап өтеді. Рефлексия барысында ол келесі жобада жұмыс кезеңдерін нақты бөлу қажет екенін түсінеді.

Бұл жағдаят өзін-өзі бағалау мен рефлексияның білім алушының дамуына нақты ықпал ететінін көрсетеді.

5.4. Жобалық және зерттеу жұмыстарының нәтижесін қорғау

Информатика сабағында жобалау және зерттеу жұмыстарының логикалық аяқталу кезеңі – алынған нәтижені қорғау болып табылады. Нәтижені қорғау білім алушының атқарған жұмысын сыртқа шығарып қана қоймай, оның ойлау жолын, қабылдаған шешімдерін және цифрлық өнімнің маңызын дәлелдей білу қабілетін көрсететін маңызды педагогикалық кезең саналады.

Бұл кезеңде жоба немесе зерттеу тек дайын өнім ретінде емес, белгілі бір ойлау, талдау және ізденіс үдерісінің нәтижесі ретінде қарастырылады. Сондықтан қорғау барысында тек «не жасалды?» деген сұрақ емес, «неге дәл осылай жасалды?» деген сұрақтың жауабы алдыңғы қатарға шығады.

Нәтижені қорғаудың педагогикалық мәні

Жобалық және зерттеу жұмыстарын қорғау – білім алушының коммуникативтік, аналитикалық және рефлексиялық дағдыларын кешенді түрде дамытатын әрекет. Информатика сабағында бұл кезең білім алушыға өз ойын жүйелі жеткізуге, цифрлық шешімнің артықшылықтарын негіздеуге және сұрақтарға дәлелді жауап беруге мүмкіндік береді.

Қорғау барысында білім алушы:
• жобаның немесе зерттеудің мақсатын қайта нақтылайды;
• қолданылған тәсілдер мен құралдарды түсіндіреді;
• алынған нәтижелерге талдау жасайды;
• жұмыстың практикалық құндылығын көрсетеді.

Осы әрекеттер арқылы білім алушы өз еңбегіне иелік етіп, нәтиже үшін жауапкершілік алуға үйренеді.

Қорғау формалары және олардың ерекшеліктері

Информатика сабағында жобалау және зерттеу жұмыстарының нәтижесін қорғау әртүрлі формада ұйымдастырылуы мүмкін. Форманы таңдау жобаның сипатына, білім алушылардың жас ерекшелігіне және оқу мақсаттарына байланысты жүзеге асырылады.

Қорғау формалары көбіне:
• ауызша таныстырылым;
• презентация арқылы қорғау;
• цифрлық өнімді демонстрациялау;
• постер немесе инфографика ұсыну;
• қысқаша бейнетаныстырылым түрінде өткізіледі.

Әр форма білім алушының белгілі бір дағдысын алдыңғы қатарға шығарады. Мысалы, презентация логикалық құрылымды талап етсе, цифрлық өнімді көрсету практикалық қабілетті айқын көрсетеді

Қорғау кезеңінің ішкі логикасы

Нәтижені қорғау үдерісі белгілі бір реттілікпен ұйымдастырылған жағдайда ғана тиімді болады. Информатика сабағында қорғау кезеңінің ішкі логикасы білім алушыға ойын жинақтап, жұмысын толық әрі түсінікті ұсынуға мүмкіндік береді.

Бұл үдеріс шартты түрде төмендегі кезеңдер арқылы жүзеге асады:

Жобаны қысқаша таныстыру
Мақсат пен міндеттерді түсіндіру
Орындалу барысын сипаттау
Нәтижені көрсету
Сұрақтарға жауап беру

Мұндай құрылым қорғауды жүйелі әрі мазмұнды етеді.

Кесте. Жобалық және зерттеу жұмыстарының нәтижесін қорғау талаптары

23-кесте. Қорғау барысында бағаланатын аспектілер

Бағалау аспектісі	Сипаттамасы
Мазмұнның айқындығы	Ойдың нақты, түсінікті жеткізілуі
Логикалық құрылым	Баяндаудың реттілігі
Цифрлық өнім	Нәтиженің жұмыс істеуі
Дәлелділік	Шешімдердің негізделуі
Сөйлеу мәдениеті	Тілдік сауаттылық, сенімділік

Бұл талаптар қорғау барысында бағалаудың әділ әрі ашық жүргізілуін қамтамасыз етеді.

Информатика сабағындағы жағдаят

8-сыныпта «Оқу үлгерімін талдайтын электронды кесте» тақырыбында жоба қорғалады. Білім алушы дайын кестені көрсетіп қана қоймай, деректерді не себепті дәл осылай құрылымдағанын түсіндіреді. Қорғау кезінде қойылған сұрақтарға жауап бере отырып, ол формулалардың тиімділігін дәлелдейді.

Бұл жағдайда қорғау тек нәтижені көрсету емес, ойлау логикасын ашу құралына айналады.

ҚОРЫТЫНДЫ

Қазіргі білім беру кеңістігінде информатика пәні білім алушылардың тек техникалық дағдыларын қалыптастырумен шектелмей, олардың зерттеушілік мәдениетін, шығармашылық ойлауын және цифрлық ортада саналы әрекет ету қабілетін дамытуға бағытталуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, жобалау және зерттеу жұмыстарын жүйелі түрде ұйымдастыру информатика сабағының мазмұнын жаңғыртудың, оқыту үдерісін тұлғаға бағыттаудың және білім алушыны белсенді оқу әрекетіне тартудың маңызды тетігі болып табылады.

Ұсынылып отырған әдістемелік көмекші құралда информатика сабағында жобалау және зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың теориялық негіздері мен практикалық қырлары кешенді түрде қарастырылды. Құрал мазмұнында жобалау және зерттеу әрекетінің мәні, олардың педагогикалық ерекшеліктері, дидактикалық принциптері және білім алушылардың жас және танымдық ерекшеліктерін ескеру жолдары ғылыми-әдістемелік тұрғыда негізделді. Бұл бөлімдер жобалау-зерттеу қызметін саналы түрде түсінуге және оны оқу үдерісіне мақсатты енгізуге мүмкіндік береді.

Әдістемелік құралдың негізгі артықшылықтарының бірі – жобалау және зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру әдістемесінің кезең-кезеңімен, логикалық жүйеде ұсынылуы. Жобалық оқытудың түрлері, жобалау жұмысының кезеңдері, тапсырмалар үлгілері мен жеке және топтық жұмыстарды ұйымдастыру әдістері нақты мысалдармен, кестелермен және жағдаяттармен толықтырылды. Бұл материалдар оқытушыға сабақ барысында жобалау жұмыстарын жоспарлы түрде жүргізуге, ал білім алушыға өз әрекетін реттеп, нәтижеге бағытталуға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар құралда зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың практикалық аспектілеріне ерекше көңіл бөлінді. Зерттеу тақырыбын таңдау, мәселені тұжырымдау, мақсат пен болжам құру, ақпарат жинау және цифрлық деректермен жұмыс істеу жолдары информатика пәнінің мазмұнымен тікелей байланыста қарастырылды. Ұсынылған үлгілер мен жағдаяттар білім алушылардың зерттеушілік ойлауын қалыптастыруға және ғылыми-танымдық әрекетке біртіндеп бейімдеуге бағытталған.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007 (соңғы өзгерістер мен толықтыруларымен).

2. Қазақстан Республикасында орта білім мазмұнын жаңарту аясында білім беру стандарттарын іске асыру әдістемелік нұсқаулықтары. – Астана: Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы, 2022.

3. Информатика пәні бойынша жалпы орта білім беру деңгейінің үлгілік оқу бағдарламасы. – Астана: ҚР Оқу-ағарту министрлігі, 2023.

4. Полат Е.С. Проектная и исследовательская деятельность учащихся в современной школе. – М.: Академия, 2018. – 256 с.

5. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – М.: Народное образование, 2019. – 320 с.

6. Кларин М.В. Инновационные модели обучения в образовательном процессе. – М.: Просвещение, 2020. – 288 с.

7. Хуторской А.В. Методика организации проектной и исследовательской деятельности учащихся. – М.: Вентана-Граф, 2017. – 240 с.

8. Беспалько В.П. Слагаемые педагогической технологии. – М.: Педагогика, 2016. – 192 с.

9. Bloom B.S. Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals. – New York: Longman, 2019. – 207 p.

10. Роберт И.В. Современные информационные технологии в образовании. – М.: БИНОМ, 2021. – 350 с.

11. Кириллов А.В. Формирование исследовательских умений учащихся средствами ИКТ. – М.: Просвещение, 2020. – 214 с.

12. Васильев В.А. Проектная деятельность школьников: теория и практика. – СПб.: Питер, 2018. – 272 с.