Жастар неге кітаптан алыстап барады?

Бүгінде жастардың кітап оқуға деген ынтасының төмендеуі – тек Қазақстан ғана емес, бүкіл әлемдік қоғамдастықтың өзекті мәселесіне айналды. Британдық тарихшы Нил Фергюсонның пікірінше, біз сауаттылықтан ерікті түрде бас тартатын кезеңге аяқ бастық. Бұл үрдіс жастар арасында ерекше байқалады. Алайда мәселенің тереңіне үңілсек, бейнелі қарама-қайшылыққа тап боламыз: жастар кітаптан алыстап бара жатыр ма, әлде кітап оқудың жаңа форматына көшіп жатыр ма?

Әлемдік ахуал. Әлемдік статистика үрейлі сурет салады. Ұлыбританиядағы 2025 жылғы Ұлттық сауаттылық зерттеуі бойынша, 8-18 жас аралығындағы балалардың тек 32,7%-ы ғана кітап оқуды ұнататынын айтқан – бұл соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткіш. Күнделікті оқитындардың үлесі 18,7%-ға дейін төмендеп, 2005 жылмен салыстырғанда шамамен 20 пайыздық тармаққа кеміген . 14-17 жас аралығындағы жасөспірімдердің тек 9%-ы (ұлдар) және 15%-ы (қыздар) аптасына төрт немесе одан да көп күн оқиды екен . АҚШ-та да жағдай ұқсас: 13 жасарлардың небәрі 14%-ы «күн сайын дерлік» кітап оқиды, ал 1984 жылы бұл көрсеткіш 35% болған . 17 жасарлар арасында мүлдем оқымайтындардың саны жиырма жыл ішінде екі есеге артқан .

Бұл үрдістің артында не жатыр? Сарапшылардың пікірінше, әлеуметтік желілер мен қысқа бейнероликтер жастардың миын «жылдам ләззатқа» үйретіп, ұзақ мәтінді терең оқуға деген төзімділікті азайтуда. Жасөспірімдер күніне орта есеппен 5 сағат әлеуметтік желіде өткізеді, бұл сарапшылар «зейіннің шашырауына ықпал ететін орта» деп атайтын жағдай туғызады . Бұл тек Ұлыбритания мен АҚШ-қа ғана тән емес – бұл жаһандық мәдени өзгеріс. Сингапурда жасөспірімдердің 90%-ы жылына кемінде бір кітап оқитынымен, шынайы терең оқумен айналысу деңгейі төмен .

Қазақстандық статистика: екіұшты деректер. Қазақстандағы жағдай да күрделі. Бір жағынан, кітапхана статистикасы үміт көсіледі: елімізде 3 887 кітапхана жұмыс істейді, олардың жиынтық қоры 72,5 миллионнан астам басылымды құрайды . 2025 жылы кітапханаларға келушілер саны рекордтық 57 миллионға жеткен, ал тұрақты оқырмандар салыстырмалы түрде 4,1%-ға артып, 5 539 969 адамды құраған . Ең белсенді топ – 17-25 жас аралығындағы жастар, одан кейін 12-18 жас аралығындағы жасөспірімдер келеді .

Дегенмен, басқа зерттеулер алаңдатарлық үрдісті көрсетеді. Қазақстандық қоғамдық даму институтының сауалнамасына сәйкес, респонденттердің 51,2%-ы соңғы жыл ішінде бірде-бір кітап оқымаған. Тағы 29%-ы 1-3 кітаппен шектелген. Тек 4,8%-ы ғана жылына оннан астам кітап оқитынын мәлімдеген . Яғни, жастар кітапханаға көп барғанымен, терең оқу мәдениеті әлі де жеткіліксіз дамыған. Қазақстандықтардың тек 46,8%-ы ғана кітапты білім мен шабыттың басты көзі деп санайды . Бұл – халықтың жартысынан көбі кітапты басым демалыс түрі немесе өзін-өзі дамыту тәсілі ретінде қарастырмайтынын білдіреді .

Қарама-қайшылық қайда? Міне, бұл жерде басты бейнелі қарама-қайшылық жатыр: жастар кітапханаға белсенді барады, бірақ кітап оқымайды? Шындығында, бұл екі дерек бір-біріне қайшы емес. Біріншіден, кітапханаға бару – кітап оқудың ғана емес, сонымен бірге мәдени іс-шараларға қатысудың, оқу залдарында жұмыс істеудің, кітапханалық мәдени ортаның бір бөлігі болудың көрсеткіші. Библиотекаларда жыл сайын 258 мыңнан астам мәдени-ағарту іс-шаралары өткізіледі .

Екіншіден, оқу форматы өзгерді. Қазақстанда сандық кітапхана ресурстарын пайдаланушылар саны 30%-ға артып, 718 мың адамға жеткен. Соңғы 5 жылда электронды оқырмандар саны 4 миллионнан асып, кітаптарды электронды форматта қарау саны 9 миллионнан асқан . Жастар қағаз кітаптан гөрі ұялы телефоннан оқығанды қалайды. Бұл – олар кітап оқуды мүлдем тастады дегенді білдірмейді, керісінше, жаңа форматқа бейімделуді көрсетеді.

Шешім жолдары. Мәселені шешу үшін кешенді тәсіл қажет. Президент 2026 жылы 16 мамырда «Кітап оқу мәдениетін дамыту және зерделі ұлт қалыптастыру шаралары туралы» Жарлыққа қол қойды . Бұл – мәселенің мемлекеттік деңгейде танылғанының маңызды көрсеткіші.

Сонымен қатар, отбасында кітап оқу мәдениетін қалыптастыру, мектептегі әдебиетті оқыту әдістемесін жаңарту, сандық форматтар мен дыбыстық кітаптарды насихаттау маңызды. Балалар мен жасөспірімдердің кітапқа деген қызығушылығын арттыру үшін оқуды олардың жеке қызығушылықтарымен және мәдени өмірінің бір бөлігі ретінде танитын басқа медиа түрлерімен ұштастыру қажет .

Қорытынды. Жастар кітаптан алыстап барады деген тұжырым тек жартылай ақиқат. Олар оқуды тоқтатқан жоқ, бірақ оқу форматы түбегейлі өзгерді. Қиындық – жаңа буынның қажеттіліктеріне бейімделе алмай отырған дәстүрлі кітап мәдениетінде. Қазіргі сандық дәуірде оқу мәдениеті зияткерлік тұрақтылық пен ұлттық қауіпсіздіктің факторына айналып отыр. Сондықтан мәселені тек «жастар кітап оқымайды» деп айыптау емес, кітапты заманауи форматта тартымды етудің жолдарын іздеу маңызды.