ЖУРНАЛИСТІК ӘДЕП МӘСЕЛЕЛЕРІНІҢ ҰЛТТЫҚ СИПАТЫ

Аңдатпа: Мақалада журналистік әдеп ұғымы ұлттық дүниетаным, дәстүрлі құқықтық сана және қазіргі құқықтық нормалар аясында кешенді түрде қарастырылады. Зерттеу барысында журналистік әдептің қалыптасуында халықтық заң ережелері, тыйым сөздер, әдет-ғұрып нормаларының рөлі айқындалып, олардың қазіргі масс-медиа кеңістігіндегі маңызы ғылыми тұрғыда талданады. Журналистік қызметтегі жауапкершілік, ақпарат таратудағы шынайылық пен адамгершілік қағидалары ұлттық мәдени кодпен сабақтастырыла отырып зерделенеді. Сонымен қатар Қазақстан Республикасының қолданыстағы медиа саласындағы заңдары мен журналистік этика жөніндегі ғылыми еңбектердің тұжырымдары салыстырмалы түрде қарастырылып, дәстүрлі моральдық ұстанымдардың қазіргі журналистік тәжірибеде қолданылу мүмкіндіктері көрсетіледі. Зерттеу нәтижелері журналистік әдептің ұлттық сипатын сақтаудың қоғамдық сенім мен кәсіби беделді нығайтудағы шешуші фактор екенін дәлелдейді.

Қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында журналистік қызметтің қоғамдық маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Ақпарат тарату жылдамдығының күшеюі, әлеуметтік желілер мен цифрлық платформалардың кеңеюі журналистің әрбір сөзі мен әрекетіне жоғары жауапкершілік жүктейді. Осы үдерісте журналистік әдеп мәселесі тек кәсіби талап ретінде ғана емес, ұлттық мәдениет пен рухани құндылықтарды сақтаудың маңызды тетігі ретінде көрініс табады. Қазақ қоғамында сөз қадірін терең бағалау, ар-ожданды биік қою, үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсету секілді ұстанымдар ғасырлар бойы қоғамдық қатынастарды реттеп келген. Осы дәстүрлі құндылықтар журналистік қызметте де негізгі бағдар болуы тиіс.

Журналистік әдептің құқықтық шеңбері қазіргі таңда Қазақстан Республикасының масс-медиа саласын реттейтін заңнамалар арқылы нақты айқындалады. Ақпарат таратудың ашықтығы мен жауапкершілігіне басымдық беретін заңнамалық нормаларда қоғам алдындағы моральдық міндет те жанама түрде көрініс тапқан. «Масс-медиа туралы» заңда журналистің ақпаратты шынайы, дәл әрі теңгерімді жеткізуге міндетті екені атап көрсетіледі. Бұл талап ұлттық дүниетанымдағы «өтірік сөз өрге баспайды», «шындық түбі – бір» деген қағидалармен мазмұндық тұрғыда үндес келеді. Заң нормасында ақпаратты әдейі бұрмалауға, жеке тұлғаның ар-намысы мен абыройына нұқсан келтіруге жол берілмейтіні нақты көрсетіледі, ал халықтық құқықтық санада мұндай әрекеттер «обал», «күнә» ұғымдарымен бағаланған.

Ақпаратқа қол жеткізу мәселесін реттейтін заң да журналистік әдептің маңызды қырын ашады. Ақпарат алу құқығы қоғамның демократиялық дамуының көрсеткіші ретінде танылса, оны пайдалану мәдениеті журналистің ішкі этикалық ұстанымына байланысты жүзеге асады. Қазақтың дәстүрлі ортада қалыптасқан «әр сөздің сұрауы бар» деген тыйым сөзі ақпаратты жауапсыз таратудың салдарын терең түсінуге негіз болады. Ақпаратқа қол жеткізу туралы заңда жарияланатын мәліметтің қоғамдық маңызы мен жеке адамның құқығы арасындағы тепе-теңдікті сақтау қажеттігі көрсетіледі, бұл ұлттық әдептегі «арды аяққа баспау», «жақсының атын шығар, жаманның атын жап» деген қағидалармен өзара сабақтас.

Журналистік әдептің теориялық негіздері кәсіби этика жөніндегі ғылыми еңбектерде жан-жақты талданады. Журналистика этикасына арналған оқу құралдарында ақпарат таратудың моральдық өлшемдері кәсіби стандарттармен байланыста қарастырылады. Ғылыми еңбектерде журналистік әдеп тек ережелер жиынтығы емес, тұлғалық мәдениеттің көрсеткіші ретінде бағаланады. «Журналистің сөзі – қоғамның айнасы» деген тұжырым кәсіби этиканың мәнін ашады, себебі журналистің ақпарат беру тәсілі қоғамдық пікірдің қалыптасуына тікелей әсер етеді. Бұл ой халықтық дүниетанымдағы «ауыздан шыққан сөз – атылған оқ» деген нақылмен мағыналас келеді.

Ұлттық менталитет пен журналистік әдептің өзара байланысы туралы ғылыми зерттеулерде қазақ қоғамындағы сөз мәдениетінің ерекшеліктері айқындалады. Ғылыми мақалаларда журналистік мәтіннің мазмұны мен формасы ұлттық санаға сай құрылуы тиіс екені көрсетіледі. Ақпарат беруде асыра сілтеуден, дөрекі тілдік қолданыстан аулақ болу қазақы этиканың басты белгілерінің бірі ретінде танылады. «Ұят болады», «жөн емес» секілді тыйым сөздер қоғамдық қатынастарды реттеудің бейресми, бірақ пәрменді тетігі болғаны белгілі. Осы ұстанымдарды елемеу журналистік материалдың қабылдануына кері әсер етуі мүмкін екені ғылыми тұрғыда дәлелденеді.

Журналистік әдеп пен ұлттық құндылықтардың сабақтастығы мәселесі отандық зерттеулерде ерекше орын алады. Ғалымдар журналистиканың қоғамдық жауапкершілігін ұлттық моральдық нормалармен байланыстыра отырып талдайды. Ақпараттық кеңістікте сенімге ие болу үшін журналистің кәсіби адалдығы ғана емес, ұлттық мәдени кодты сақтау қабілеті де маңызды екені атап көрсетіледі. «Қоғамның сенімі – журналистің басты капиталы» деген тұжырым ақпарат таратудың этикалық өлшемін айқындайды. Бұл халықтық құқықтағы «сенімге селкеу түсірмеу» қағидасымен өзара үндес.

Әдебиеттерді талдау журналистік әдептің ұлттық сипаты құқықтық және моральдық өлшемдердің бірлігінде қалыптасатынын көрсетеді. Заң нормалары журналистік қызметтің сыртқы шеңберін айқындаса, халықтық әдеп пен тыйым сөздер оның ішкі мазмұнын тереңдетеді. Осы екі негіздің үйлесуі журналистік тәжірибеде жауапты әрі сенімді ақпарат таратуға мүмкіндік береді. Ғылыми тұжырымдарды қорыта келе, журналистік әдептің ұлттық сипатын сақтау ақпараттың сапасын арттырып қана қоймай, қоғамдағы әлеуметтік үйлесімді нығайтатыны анықталады.

Зерттеу нәтижелерін практикалық тұрғыда қарастырғанда, журналистік әдепті қалыптастыруда ұлттық тыйым сөздер мен дәстүрлі құқықтық ұстанымдарды қолдану тиімді тәсіл бола алады. Мысалы, қылмыстық оқиғаларды жариялауда жәбірленушінің жеке өмірін қорғау, отбасы мүшелерінің сезімін ескеру «жат жұрттың намысына тимеу» деген халықтық қағидамен тікелей байланысты. Сондай-ақ әлеуметтік желілердегі ақпараттық материалдарда тіл мәдениетін сақтау, арандатушылықтан аулақ болу «дау шықпасын» деген дәстүрлі ұстанымның заманауи көрінісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл тәсілдер журналистік қызметте заң талаптарын формалды орындаумен шектелмей, ұлттық әдепті нақты іс-әрекетте жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, журналистік әдеп мәселелерінің ұлттық сипаты кәсіби журналистиканың ажырамас бөлігі болып табылады. Ұлттық құқықтық сана, тыйым сөздер мен дәстүрлі моральдық қағидалар журналистік қызметтің рухани негізін құрайды. Оларды қазіргі заңнамалық талаптармен үйлестіре отырып қолдану ақпарат кеңістігінде сенім мен жауапкершілікті арттырудың тиімді жолы болып саналады.

Материалды дайындаған: Шамшатова Ақерке

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың 3-курс студенті

Жетекшісі: фил ғ.к., доцент Р.С. Жақсылықбаева