Журналистік әдеп мәселелерінің ұлттық сипаты

Қазақ үшін сөздің жөні бөлек. Аталы сөзбен ел татуласқан, бір ауыз сөзбен дау шешкен халықпыз. «Жақсы сөз – жарым ырыс» деп сөзге қасиет берген елдің ұрпағы болған соң, бүгінгі журналистикадағы әдеп мәселесі де жай тақырып емес, ұлттық мінезбен тікелей байланысты дүние.

Бүгін ақпарат заманы. Жаңалық жаңбырдай жауады. Әлеуметтік желіде де, сайтта да, теледидарда да бірінен бірі өтетін хабар. Бірақ сол ақпараттың бәрі жүрекке жете ме, санаға салмақ сала ма — ол басқа мәселе. Себебі мәселе ақпараттың көптігінде емес, оның қалай айтылғанында.

Қазақта «айта салу» деген ұғым жоқ. «Айтпақ түгіл, ойламақ бар» дейді. Ал журналист — сол ойды елге жеткізуші адам. Сондықтан оның әр сөзі таразыдан өтуі керек. Өйткені бір сөйлем бүтін бір отбасының, бір ауылдың, тіпті бір елдің көңілін жаралауы мүмкін.

Мысалы, қайғылы оқиға туралы жазғанда. Бір жерде жол апаты болды делік. Біреу үшін ол — жаңалық. Ал біреу үшін — өмір бойы жазылмайтын жара. Қазақы ортада марқұмның суретін, отбасын жылатып тұрып түсіру — ауыр қабылданады. Себебі бізде «өліге құрмет, тіріге ізет» деген түсінік бар. Көптеген отандық басылымдардың мұндай кезде бет-жүзді көрсетпей, атын атамай жазуы — жай ғана ереже емес, ұлттық әдептің белгісі.

Қазақ журналистикасында тілге де үлкен жауапкершілік жүктеледі. Бізде ауыр сөзден, анайы тіркестен қашқан. «Тіл тас жарады» деп бекер айтпаған. Сондықтан дөрекі тақырып, айқайлап тұрған атау қазақ оқырманына жат. Оқырманға әсер ету үшін міндетті түрде шектен шығу керек емес. Кейде тыныш, салмақты сөз әлдеқайда өтімді.

Қазір «оқырман тарту» деген желеумен артық кеткен материалдар кездеседі. Біреудің жеке өмірін қазбалау, отбасылық мәселесін жариялау — шетелде қалыпты көрінуі мүмкін. Бірақ қазақы ортада бұл жат. Бізде «үйдің ішіндегі әңгіме түзде айтылмайды». Сондықтан журналист елдің менталитетін, тәрбиесін, ұят пен обалды ұмытпауы тиіс.

Ұлтаралық тақырыпқа келгенде тіпті сақ болу қажет. Қазақ жері — көп ұлттың шаңырағы. Бір ауыз артық сөз ел арасына от салуы мүмкін. Осыны түсінген қазақ журналистері көбіне бейтарап, сабырлы жазуға тырысады. Бұл — қорқақтық емес, даналық.

Журналистік әдеп деген — қағаздағы қағида емес. Ол — ішкі мәдениет. Ол — елдің көзінше айтылатын сөздің салмағын сезіну. Ол — «мен не айтқым келіп тұр?» емес, «менің сөзім елге не береді?» деп ойлау.

Қазақта «сөздің сұрауы бар» дейді. Бүгінгі журналист үшін бұл сөз бұрынғыдан да өзекті. Себебі оның сөзі бір ауылға емес, бір сәтте мыңдаған адамға жетеді. Сол себепті ұлттық әдепті сақтау — артта қалу емес, керісінше, тамырдан ажырамау.

Журналистік әдептің ұлттық сипаты дегеніміз тыйым емес, тежелу емес. Ол — қазақы болмысты жоғалтпау. Сөзге тоқтау, адамға құрмет, қоғамға жауапкершілік. Осылар сақталған жерде журналистика да қадірлі, оқырман да сенімді болады.

Ал сенім бар жерде — сөздің де, істің де салмағы бар.