Журналистік әдеп мәселелерінің ұлттық сипаты

Журналистика — қоғамның айнасы. Журналистің тілі мен іс-әрекеті адамдардың ойына ғана емес, сезіміне де тікелей әсер етеді. Сондықтан журналистік әдеп тек кәсіби талап емес, ұлттық ерекшеліктің, халықтық құндылықтың көрінісі. Қазақстан сияқты көпұлтты елде сөздің салмағы мен қадір-қасиеті ерекше бағаланады. Ата-бабамыздың: «Обал болады, ұят болады, жаман болады» деген ескертпесі — сөз бен әрекеттің жауапкершілігін еске салатын терең даналық.

Бұл үш ұғымның әрқайсысының түпкі мәні бар.

«Обал болады» — тек адамға ғана емес, кез келген тіршілік иесіне аяушылықпен қарауды, орынсыз сөз айтып, негізсіз зиян келтірмеуді білдіреді. Бала кезімізде ата-әжелеріміз «тиіспе, обал болады, киесі ұрады» деп тәрбиелейтін. Қазір ойлап қарасақ, бұл — адамды жауапкершілікке, мейірімге, ойланбай әрекет етпеуге үйрететін терең тәрбиелік ұстаным.

«Ұят болады» — жеке адамның қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін, қоғамға жат әрекеттерден сақтандыратын моральдық шекара. Біреудің затын рұқсатсыз алу, өтірік айту, балағат сөз қолдану, орынсыз әрекет жасау — мұның барлығын қазақ халқы осы бір ғана сөзбен тоқтатқан. «Ұят болады» дегеннің артында адамның абыройы, отбасының беделі, тұтас қоғамның мәдениеті тұр.

Ал «Жаман болады» — этикаға, адамгершілікке, тіпті заңға қайшы әрекеттердің салдары бар екенін ескертеді. Қазақта «Судың да сұрауы бар» деген сөз бар. Яғни әрбір істің, әрбір сөздің сұрауы болады, оның қайтарымы міндетті түрде келеді.

Ұлтымызда сөздің қадірі әрқашан жоғары тұрған. Қазақ:

«Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі»

деп бекер айтпаған. Бұл — сөздің адам тағдырына әсер ете алатынын білдіреді. Сондықтан журналист жай ғана ақпарат таратушы емес, қоғамдағы сенім мен моральдың сақтаушысы. Ойланбай жазылған, дәлелсіз немесе дөрекі тілмен берілген мақала кейде оқырманның наразылығын туғызып, адамның абыройына нұқсан келтіруі мүмкін.

Мысалы, әлеуметтік желіде бір оқиға туралы ақпарат таратқан журналист кейіпкердің аты-жөнін нақтыламай, эмоцияға беріліп, дөрекі сөз қолданды делік. Мұндай жағдайда материалдың негізгі мәні жоғалып, оқырман назарын ақпарат емес, автордың тілі өзіне тартады. Егер журналист ұлттық әдепті сақтап, ата-баба тәрбиесін ескеріп, «обал болады» деген қағиданы ұмытпаса, ақпарат әлдеқайда әділ әрі түсінікті болар еді.

Өмірлік мысал ретінде өз тәжірибемді айтуға болады. Алматыға студент болып келген алғашқы жылдары әлеуметтік желіде бір шағын ақпарат жазғаным бар. Сол жазбам кейбір адамдарға ұнамай, реніш тудырды. Сол кезде түсіндім: сөздің дұрыс таңдалмауы адамның ар-намысына тиіп кетуі мүмкін. Бұл — журналист үшін үлкен сабақ болды.

Газетке немесе сайтқа мақала жазғанда кейіпкердің отбасы, ата-анасы, жеке өмірі туралы ақпаратты абайлап беру де — журналистік әдептің маңызды бөлігі. Біреудің жеке кеңістігін құрметтемей, орынсыз сөз қолдану — тек этикалық қате емес, заңға да қайшы әрекет. Мұндай жағдайда да «ұят болады» және «жаман болады» деген халықтық қағидаларды есте сақтау қажет.

Қорытындылай келе, журналистік әдеп — тек кәсіби стандарттар жиынтығы емес. Ол — ұлттық дәстүр мен мәдениеттің, халықтық даналық пен тыйым сөздердің жалғасы. «Обал болады, ұят болады, жаман болады» деген сөздер — әрбір журналист үшін моральдық бағдар, ішкі сүзгі болуы тиіс. Журналист сөзді қару ретінде емес, қоғамға жарық түсіретін шам ретінде қолдана білгенде ғана халық сеніміне ие болады.

Әлімхан Ләзиза Бақытқызы , ҚазҰУ-дың 3 курс студенті