МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВТЫҢ ДИДАКТИКАЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ

Таурбаева Айнұр Кабидоллаевна

ҚАУ мектебі қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Мағжан Жұмабаевтың философиялық, азаматтық және лирикалық шығармалары – қазақ халқының рухани байлығы. Бүгінде қазақ әдебиетінің негізін салушылардың бірі, көрнекті жазушы, ақын, публицист, «Алаш» жалпыұлттық қозғалысының көшбасшыларының бірі Мағжан Жұмабаевтың туғанына 130 жыл толады.

Мағжан Жұмабаев 1893 жылы 25 маусымда Петропавл уезінің Сарыайғыр болысына қарасты Сасықкөл деген жерде дүниеге келген. Әкесі Бекен болыс болысы болған. Мағжан жастайынан араб, парсы, түрік тілдерін білген, тіпті өлең жазған, өкінішке қарай, сақталмаған. Ол Қызылордадағы Бегішев медресесінде оқып, орта мұсылманша білім алған.

1910 жылы Мағжан Уфа қаласындағы мұсылмандардың ең жоғарғы оқу орны – Ғалия медресесіне оқуға түседі. Оның ұстазы жас ақынға нағыз аға жолдас болған татар әдебиетінің классигі Ғалымжан Ибрагимов еді. 1912 жылы Ибрагимовтің көмегімен М.Жұмабаевтың шығармалары Қазан қаласында алғаш рет көрінді. Сонымен бірге ол орыс және еуропа әдебиетімен де таныс болды. Ақынның Міржақып Дулатов, Ахмет Байтұрсынов сияқты қазақтың көрнекті қайраткерлерімен достығы М.Жұмабаевқа орыс мәдениетінің әлемін тереңірек тануға мүмкіндік берді. 1913 жылы Жұмабаев Омбы мұғалімдер семинариясына оқуға түседі. Болашақ саяси және қоғам қайраткерінің өміріндегі бұл кезең оның «Бірлік» қоғамын құруға белсене араласуымен ерекшеленді.

Жұмабаевтың тағдырында академик Григорий Потанин ерекше орын алды. Жас ақынмен алғашқы кездесулерден кейін екінші Шоқан Уәлиханов деп оның жарқын болашағын болжаған. Орыстың ұлы ғалымы дұрыс айтқан. Мағжан Жұмабаев ірі түрколог, тарихшы, лингвист, педагог, қазақ тілі мен әдебиеті оқулықтарының, «Педагогика» кітабының авторы болды.

Мағжан Жұмабаев «Шолпан» атты алғашқы жыр жинағын алып шықты. Айтпақшы, 1912 жылы Қазан қаласында араб қарпімен қазақ тілінде жарық көрген осы басылымды ақын шығармашылығын зерттеушілер Ресей мен Алматы мұрағаттарынан таба білген.

М.Жұмабаевтың бүкіл шығармашылығы өз халқының бақыты туралы ойларға толы. Ал ақынның терең ғылыми-педагогикалық ізденістері ерекше назар аударуға тұрарлық. Осы орайда Мағжан Жұмабаев көрнекті ақын ретінде ғана емес, ұстаз ретінде де ерекше назар аударады. Ұлы жерлесіміздің педагогикалық қызметі қазіргі білім беру жүйесінде сұранысқа ие. Мағжан Жұмабаевтың идеяларын жоғары оқу орындарында да, орта арнаулы оқу орындарында да қазақ әдебиеті, этнопедагогика, этнопсихология, өзін-өзі тану пәндері зерттейді.

М.Жұмабаевтың пікірінше, қоғамда жалпы адамгершілік бағдарлар жүйесі болғанда ғана ауқымды жалпыұлттық міндеттерді қойып, шеше алады. Бұл бағдарлар ана тіліне, төл мәдениеті мен төл мәдени құндылықтарына, ата-баба естелігіне, ұлттық тарихымыздың әрбір парағына құрметпен сақталады.

Қазіргі заманда қоғамның әлеуметтік-рухани өмірінің өзгеру кезеңінде М.Жұмабаевтың педагогикалық ізденістері білім беру, өскелең ұрпақты тәрбиелеу, халыққа білім беру жүйесін демократияландыру мәселелерінің өзектілігімен қызықтырады. М.Жұмабаевтың өз заманындағы жаңа мектеп пен жаңа педагогика ғылымы туралы тұжырымдары қазіргі мектептің мәселелерін бейнелеп, педагогика мәселелеріне өзіндік көзқарасты танытатын идеялар мен әзірлемелерді анық және жеңіл көрсетеді. Балаларды шығармашылықпен ойлауға, олардың рухани қажеттіліктері мен адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға, отансүйгіштікке баулу және дарынды тұлғаларды «адастырмай» анықтауға деген ұмтылыс – осының бәрі Мағжан Жұмабаевты білім беру жүйесін реформалаудың жолын ойластырып, жаңа әдіс-тәсілдерді іздеуге мәжбүр етті.

Жас ұрпақ тәрбиесіне үлкен мән бере отырып, М.Жұмабаев қазіргі қоғамның озық дамуында адамгершілікті ұстаздың рөліне бірінші кезектегі орынды жүктейді. Бұл идея қоғам мен мемлекеттің басым міндеттерінің бірі – жоғары адамгершілікті, жауапты, шығармашыл, бастамашыл, құзыретті Қазақстан азаматын қалыптастыру мен дамытуды тәрбиелеу, әлеуметтік-педагогикалық қолдау болып табылатын заманауи отандық біліммен үйлеседі.

Осыған сүйене отырып, қазіргі тәрбие мұраты – ол – өз елінің адамгершілігі жоғары, шығармашыл, білікті азамат, ой, сөз және істің бірлігіне негізделген кемел мінезді тұлға қалыптастыру болып табылады. Отан – оның жеке тұлғасы, өз елінің бүгіні мен болашағы үшін жауапкершілігін сезінетін, көпұлтты халықтың рухани және мәдени дәстүрлерінен бастау алады.

Мағжан Жұмабаев тұлғасының ұлы болмысы оның өмірі мен шығармашылығының кезеңдерінің құрамдас бөлігі ретінде шығармаларында көрініс тауып, қоғам өміріндегі тарихи-мәдени өзгерістермен шартталған.

Мұғалім адамгершілік тәрбиесінің мақсатын адамгершілікке бағытталған ойлау, белсенділік қабілетін дамытудан көреді. Дұрыс таңдау жасай білу адамда өзін-өзі жетілдіруге саналы түрде ұмтылу, ерік-жігер мен мінезді шынықтыру, өз идеалын іздеу процесінде қалыптасатын моральдық ұстанымдар мен берік моральдық сенімдердің болуын талап ететіндігін жеткізеді. М. Жұмабаев мектеп оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеу әдістерінің ішінен мысал әдісін ғана емес, жазалау, сендіру, әңгімелесу әдістерін де ерекше атап көрсетеді. Ғалымның физикалық жазаға деген көзқарасы теріс. Әңгімелесу кезінде ол жағдайды моральдық тұрғыдан талдауға негізделуі керек деп дұрыс санайды. М. Жұмабаев ана тілі, әдебиет, ауызша халық шығармашылығы шығармалары, ұлттық салт-дәстүрлер сияқты оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу құралдарының мүмкіндіктерін көрсетеді.

Жұмыста отбасылық тәрбие мәселелері маңызды орын алады. М. Жұмабаев балаға сөз емес, жақын адамдарының іс-әрекеті көбірек әсер ететінін, осыған байланысты бала тәрбиесінде, отбасындағы берекелі ортаның, ата-ананың жоғары адамгершілік қасиеттерінің маңызы зор екенін алға тартады.

Мағжанның ойынша, сабақтың басым түрі кәдімгі мағынада сабақ емес, оқушылармен еркін әңгімелесу формасында болуы керек, нәтижесінде балалар оқу, жазу, есептеуді үйреніп, грамматикалық ережелерді, жас ерекшеліктеріне сәйкес тарих, география, табиғатты танып, ілімдерді меңгеретінін негіздейді.

Мағжан Жұмабаев оқу-тәрбие процесінің заңдылықтарын ашуға, педагогиканың ғылым ретіндегі табиғатын анықтауға тырысты. Буржуазиялық педагогиканы өзінің догмаларымен айыптай отырып, Мағжан Жұмабаев мұғалімдерге эксперимент жолына батыл түсуді ұсынды, мұның өзі педагогиканың ғылым ретінде дамуына ықпал етті.

Жұмабаев педагогиканың бірден-бір критерийі – еркіндік, жалғыз әдіс – тәжірибе деп жариялады. Жұмабаев жаңа педагогикалық жүйені құру міндетін қойды, білім мен тәрбиенің негізгі мәселелерін шешуге жаңа көзқараспен ғылымды байытқан дидактикалық көзқарастардың өзіндік жүйесін жасады. Оқушыларға кең ауқымды білім беру және баланың шығармашылық күштерін дамыту, оның бастамашылдығы мен дербестігі – М.Жұмабаев мектебінің басты міндеті. Оың ойынша, тәрбиенің мақсаты балалардың барлық күштері мен қабілеттерінің үйлесімді дамуына ұмтылу болуы керек.

Мағжан Жұмабаев педагогикадағы еркіндік принципіне сүйене отырып, бүкіл педагогикалық тұжырымдаманы негіздеді. Мағжан оқу-тәрбие процесінің мәнін түсінуге жаңаша көзқараспен қарады. Ұстаз Жұмабаев өзінің замандастары, ізбасарлары мен алдыңғы буындарынан да тереңірек, жан-жақты, баланың ішкі жан дүниесін, оның тілегін, қызығуын, ұмтылысын зерделеудің қажеттігін ұғынуы ұшан-теңіз. Бала тұлғасын өзінің педагогикалық тұжырымдамасының орталығына қоя отырып, ол оның айналасында дидактикалық принциптер жүйесін құрады:

- саналылық және белсенді оқыту принципі;

- оқу мен өмірдің байланысы принципі;

- білім берудің қолжетімділік принципі;

- білімді игерудің беріктігі принципі;

- табиғи сәйкестік принципі.

Ол сана мен белсенділік принципіне үлкен орын береді. Жұмабаев дұрыс атап көрсеткендей, білім беру баланың интеллектіне әсер ету ғана емес, көп жақты процесс. Бұл балалардың мектепте берілген білім мен дағдыларды механикалық түрде меңгеру емес, белсенді, саналы және шығармашылық процесі. Мағжан Жұмабаев оқу үрдісінде оқушылардың дербестігін, шығармашылық ойлауын дамытуға үлкен мән берді.

Жұмабаевтың дидактикалық көзқарастарында оқу мен өмірдің байланысы принципі ерекше орын алады. Мағжан Жұмабаев өмірден, халықтан үзілген орыс мектептерінің педагогикалық жүйесін талдай отырып, оқушылардың өмірлік тәжірибесі неғұрлым бай және жан-жақты болса, балаларды мектепте табысты оқытуға мүмкіндіктер соғұрлым кеңірек болатынын, пәнаралық байланыс орнап, оқу мотивациясы артатынын дұрыс атап өтті.

Мағжан Жұмабаев оқудағы күш принципін дамытуға өлшеусіз үлес қосты, өзіндік жүйенің кейбір ерекшеліктерін, сондай-ақ оқудағы білім, білік және дағдының беріктігінің жоғары дәрежесіне жетуге бағытталған жағдайларды, құралдар мен әдістерді атап көрсетті.

Мағжан Жұмабаев мұндай факторды оқушының білім мен оның әрбір құрамдас бөліктерінің мәнін, мағынасын нақты түсінуі және оқушының материалдың өмірлік маңыздылығын сезінуі білімді ұзақ уақыт бойына сіңірудің маңызды алғышарты деп санады. Сонымен, Мағжан Жұмабаевтың педагогикалық тұжырымдамасында іргелі ұстанымдардың тығыз байланысы бар.

Білімнің мақсатын түсіну оқушының ой-өрісін жандандырады, оның ерік-жігері мен күшін оқудағы қиындықтарды жеңуге және оның ең жоғары нәтижелеріне жетуге жұмылдырады. Осы шартты сақтамай, мұғалім оқушылардан сол немесе басқа білімді немесе дағдыны есте сақтауды талап етуге құқығы жоқ.

Мағжан Жұмабаевтың жоғарыда қарастырылған білім, білік, дағдыларды игеру күші туралы мәселеге көзқарастағы бастапқы психологиялық-педагогикалық ұстанымы баланың табиғи білімге деген құштарлығына негізделген. Жұмабаевтың бүкіл педагогикалық концепциясына тән табиғи сәйкестік принципі мұнда да жетекші болып шықты.

«Балалардың оқуға деген құштарлығы соншалықты күшті», - деп атап өтті ол, бұл тілекті қанағаттандыру үшін олар көптеген қиын жағдайларға бағынады және көптеген кемшіліктерді кешіреді. Баланың білімге, өзі үшін жаңалық ашуға деген табиғи құштарлығы мұғалімнің қирау мен жоғалтудан жан-жақты қорғауы қажет ең қымбат табиғи педагогикалық шарт болып табылады. «Білім – әрбір адамның қажеттілігі» – деп жазды Мағжан, сондықтан білім тек қажеттілікті қанағаттандыру түрінде болады.

Білім жолының ақиқаттығы мен адалдығының ең сенімді белгісі – оның қабылданатын қанағаттануында. Іс пен кітапта білім беруді мәжбүрлеу мүмкін емес, ол шәкіртке қуаныш сыйлауы керек. Өз кезегінде Мағжан Жұмабаев оқушылардың белсенділігін, олардың шығармашылық белсенділігін ынталандыратын, сыныпта оқуға кедергісіз және қолайлы жағдай туғызатын әртүрлі әдістер мен тәсілдердің тұтас жүйесін жасады.

Мағжан Жұмабаев педагогикалық ізденіс жолын басқарды, әрбір оқушының даралығын ашудан шынайы бақытты көруге үйретті. Енді міне, қаншама жыл өтсе де, оның көптеген ой-толғамдарын жаңаша пайымдап, түсініп, бағалауға мүмкіндік беріп, құндылығын жоймай келеді. Сондықтан оның ұлы гуманист ұстаз ретіндегі есімі мәңгілік.

Рухани-адамгершілік тәрбиенің міндеттерін жүзеге асыра отырып, мұғалімдер М.Жұмабаевтың шығармашылығына сүйеніп, балаларға оның өмір жолын, шығармаларын зерттеуді ұсынуы керек, өйткені оның барлық шығармашылығында байқалатын ойлар мен идеялар М. Жұмабаев ақын, публицист, теоретик, ұстаз ғана емес, жоғары адамгершілік тазалық пен мызғымас рухтың күш-қуатын арқалаған, жақсылықты армандаған ұстаз, халық ағартушысы болғандығын дәлелдейді.