×
Сертификат тегін алу үшін
Материал тегін жариялау
ҚР БАҚ(СМИ) тіркеу №9512
Сайт бойынша барлық сұрақтарды 8(771)-234-55-99 (Ватсап) осы номерге жазуға болады. Тәрбиешілерге, ұстаздарға, оқушыларға, студенттерге арналған турнирлер басталды. Толығырақ

мақала: Латын альфавитіне көшу - заман талабы

Автор:Казанбаева Ботагоз Ермахановна
Бағыты: Барлық пәндер
Бөлімі: Мақала
Сыныбы: Басқа
Жарияланған уақыты: 2019-10-07

50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Материал туралы қысқаша түсінік

Мақалада латын альфавитіне көшудің қоғамдағы пайдасы туралы көзқарасым баяндалады.



Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың 2017 жылы 12 сәуірде «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында: «Біріншіден, қазақ тілін біртіндеп латын әліпбиіне көшіру жұмыстарын бастауымыз керек. Біз бұл мәселеге неғұрлым дәйектілік қажеттігін терең түсініп, байыппен қарап келеміз және оған кірісуге Тәуелсіздік алғаннан бері мұқият дайындалдық» деп айтқан еді. 1929 жылғы 7 тамызда КСРО Орталық Атқару Комитеті мен КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің Президиумы латындандырылған жаңа әліпби – «Біртұтас түркі алфавитін» енгізу туралы қаулы қабылдады. Латын әліпбиінің негізінде жасалған жазу үлгісі 1929 жылдан 1940 жылға дейін қолданылып, кейін кириллицаға ауыстырылды. 1940 жылғы 13 қарашада «Қазақ жазуын латындандырылған әліпбиден орыс графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге көшіру туралы» заң қабылданды. Сондай-ақ, Елбасымыз өзінің 2012 жылғы 14 желтоқсандағы «Қазақстан – 2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында: «Мемлекет өз тарапынан мемлекеттік тілдің позициясын нығайту үшін көп жұмыс атқарып келеді. Қазақ тілін кеңінен қолдану жөніндегі кешенді шараларды жүзеге асыруды жалғастыру керек. Біз 2025 жылдан бастап әліпбиімізді латын қарпіне, латын әліпбиіне көшіруге кірісуіміз керек. Бұл – ұлт болып шешуге тиіс принципті мәселе. Бір кезде тарих бедерінде біз мұндай қадамды жасағанбыз. Балаларымыздың болашағы үшін осындай шешім қабылдауға тиіспіз және бұл әлеммен бірлесе түсуімізге, балаларымыздың ағылшын тілі мен интернет тілін жетік игеруіне, ең бастысы – қазақ тілін жаңғыртуға жағдай туғызады» – деп латын әліпбиіне көшудің қажеттілігін атап өтті. Біздің қазіргі кирилл әліпбиіндегі қазақ тіліміз - Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі, сонымен қатар Ресей, Өзбекстан, Қытай, Моңғолия жəне т.б. елдерде тұратын қазақтардың ана тілі. Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына, соның ішінде қарақалпақ, ноғай, қарашай тілдерімен бірге қыпшақ-ноғай тармағына жатады. Сонымен қатар қырғыз, татар, башқұрт, қарашай-балқар, қырым, құмық, татар тілдеріне жақын. Қазақ жазуы бірнеше рет өзгеріске ұшырады. жазу тарихында қазақ тілінің әліпби жүйесі бірнеше тарихи кезеңдерді басынан өткізіп, ұлттық әліпби деңгейіне жеткен. 1929 жылға дейін Қазақстанда араб жазуы пайдаланылды. ХХ ғасырдың басында Ахмет Байтұрсынұлы ұсынысымен қазақ фонетикасының ерекшеліктері ескеріліп жасалған, араб графикасына негізделген «төте жазу» пайдаланылған. 1929-40 жылдар аралығында латын графикасына негізделген әліпбиді жазу жүйесіне енгізіп, 1940 жылдан бері қарай кирилл графикасы әліпбиін қолданып келеді. Мысалы, айта кетсек, Қазақ тілі үшін әр кезеңдерде және әр аймақтарда келесі жүйелер Қазақстан Республикасында - кирилл жазуы негізінде, ресми түрде Қазақстанның бүкіл жерінде және Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында пайдаланылған. Тағы да көршілес Қырғызстан, Ресей, Түрікменстан және Өзбекстан елдерін бірыңғай мекендеген қазақ жұрты пайдаланады, сонымен бірге басқа ыдыраған КСРО республикаларында да пайдаланылады. Сонымен қатар Түркия, Германия, АҚШ т.б. батыс елдерінде қазақ диаспорасы әртүрлі қалыпты емес латын жазуын пайдаланады. Осылайша, қазақ тілінің әліпбиін өзгерту тарихы негізінен нақты саяси себептермен айқындалып келді. Латынға Түркия 1928 жылы көшсе, Өзбекстан, Әзірбайжан КСРО ыдырағаннан кейін ауысты. Cол елдердің тәжірибесіне қарасақ, мысалы, Өзбекстан 1928 жылға дейін өзбек тілі араб әліпбиін қолданған. 1928-40 жылдар аралағында жазулары латын әліпбиі негізінде болған. Еліміздің латын әліпбиіне көшу ұлтымыз үшін жасалған маңызды қадамдардың бірі. Ұлы Дала елінің тарихына көз жүгіртсек, бірінші тұғыры байлық – жер, екіншісі – тіл, үшіншісі – мемлекет және оның тарихы болуы керектігі айқындалады. Ағартушы-педагог ғалым Ахмет Байтұрсынұлы айтып кеткендей, «Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да себеп болатын нәрсенің ең қуаттысы – тілі» деген. Алаш қайраткерлері де латын әліпбиін жазу-сызуда қолданды. Бұл бізге таңсық дүние емес. Латын әліпбиі әлемде кеңінен қолданылады. Латын әліпбиі б.з.б. VII ғасырда Римде грек және этрус әліпбиінің тармағы ретінде пайда болып, б.з. I ғасырда қалыптасқан. Орта ғасырда латын әліпбиі Еуропаға тарады. Африка, Америка және Азия халықтары пайдаланды. Қазіргі латын әліпбиінде 25 әріп бар. Дауысты дыбыстар е әрпі созылыңқы және қысқа айтылуына байланысты мысалы: Liber - тәуелсіз, Liber – кітап сөздердің мағыналары өзгереді. Түркияның ғалымы Әбдіуақап Қара өзінің «Латын әліпби қазақ тілін еркіндікке шығарады» атты мақаласында Түркия халқы латынға 1928 жылы өткенімен онда бар-жоғы 29 әріп бар. Олардан бірқатар дауыстылар ескерілмегенін бүгінгі ғалымдар айтып отыр. Негізі түркі тілдерін 34 таңбамен белгілеуге болады. Бүгін түрік латын әліпбиінде 5 әріп кем болып отырғанын айтады. Тіл ғалымдары, солардың ішінде ең ұтымды алфавиттің Қазақстан қолданған кирилл әліпбиі екенін айтуда. Мәселен, түрік ғалымы Хатиже Ширин Ұсер қазақ-кирилл әліпбиі өзге түркі-кирилл алфавитіне қарағанда, таңбаның графикалық және фонетикалық тұрғыдан бір-бірімен байланысты болуы және бір дыбысқа бірден көп таңба берудің болмауына байланысты мұқият дайындалғанын айтады. Бұл тұрғыда қазақ-кирилл әліпбиін дайындаған тіл ғалымы С.А. Аманжоловтың рөлінің зор екендігін атап өтеді. Бүгінгі күнге дейін Тіл саласының білікті мамандары латын қарпіне негізделген қазақ әліпбиінің жобаларын жасауда қызу талқылауда ойларын да айтып бөлісті. Айта кетсек, солардың бірі - филология ғылымдарының докторы, профессор Әлімхан Жүнісбектің пікірі: «Латын әліпбиіне көшудің қиыншылығы қазіргі біздің қолданып жүрген әліпбиіміз қазақтың төл әліпбиі емес, орыс тілімен араласып кеткені, бізге өзге тілден енген дыбыстар араласып кетсе онда кедергілер туындайтынын, латын әліпбиіне төл дыбыстарымызды баптап, соның аясында көшуін және қазақ жазуына тек әліпби ауыстыру ғана емес, түбегейлі реформа керек екенін, ол реформа үш мәселені дыбыс, әліпби және емле ережені бірдей қамтиды – деп айтты. Әрине, ұлт үшін маңызды өзекті мәселелердің оңды шешілуіне қосып отырған кәсіби білікті мамандардың пікірлері ескеріліп, латын қарпіндегі қазақ әліпбиін жасалу жолдарына қатысты өрбісе және басқа жоғарыда аталған елдердің тәжірибесіне қарап салыстыра отырып жасалса құба-құп болар еді. Қазіргі уақытта ұялы телефондарда жарнамалар, хабарламалар латын әліпбиімен жазылуда. Сонымен қатар, интернет желісінде де латын әліпбиіне аударатын транскрипция орнатылған, бірақ орыс графикасында ғана жасалған, болашақта қазақ графикасында жасалады деген ойдамыз. Латын әліпбиіне көшуде осындай бастапқы жұмыстар атқарылып отыр. Қорыта келгенде, латын әліпбиіне көшу - ұлтымыздың санасын бұғаудан босатады, түркі және жаһандық әлемімен ықпалдасуға, қазақ халқы ертеден қолданған әліпбиімізге қайта оралып, ұлттық санамыздың қайта жаңғыруына жол ашатынына сенемін.
Латын әліпбиіне көшудің 5 пайдасы Соңғы кезде жаңалықтар лентасын шулатқан тақырыптың бірі - латын әліпбиіне көшу. Бұл ұсыныс алғаш 5 жыл бұрын сөз етілгенде, алынбас қамалдай көрінгені рас. Енді, міне, жаңа әліпбидің бірнеше нұсқасы ұсынылып, халық арасында кең талқылану үстінде. Өз басым, бұл ұсынысты толықтай қолдаймын. Себебі: 1. Латын әліпбиі әлемдік өркениетке аяқ басуымызға септігін тигізеді. Кириллица жазуын әлемнің 12 мемлекеті ғана пайдаланады екен. Ал дүниежүзі халықтарының 80%-ы осы әліпбиге көшкен. 2. Осының есебінен басқа тілдерді үйренуге мүмкіндігіміз артады. Әрбір жаңа тіл – жаңа әлем. Оның үстіне, латын тілі – жаңа технология тілі, ғаламтор тілі. 3. 1929-1940 жылдары латын әліпбиінде жаздық. Сол замандағы ұлы тұлғаларымыздың шығармалары мен қолжазбаларын келер ұрпақ қиындықсыз оқи алуы керек. 4. Бүгінде әлемнің әр түкпірінде 5 миллионға жуық қазақ тұрады. Оның 80 пайызы латын әліпбиін қолданады. Қандастарымызбен жақындасудың маңызы айтпаса да түсінікті. 5. Әліпби өзгерту төл сөздерімізді жазуда кеткен олқылықтарды жөнге келтіруге көмектесіп, қазақ сөздерінің дұрыс айтылуына ықпал етеді. Бүгінде латын әліпбиі сәнге айналып үлгерді десем, артық айтқандық емес. Әлеуметтік желілерде латын қаріптерімен жазатын жастар жетіп артылады. Осы уақытқа дейін ұсынылған әліпбидің бірнеше нұсқасы қазір біршама реттеліп, жөнге келді. Әлі де қосып-алуды, толықтыруды қажет етеді, әрине. Бастысы, халық болып, «бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып» жаңашылдыққа қолдау көрсетуіміз қажет деп ойлаймын. Латын альфавиті арқылы таза қазақ тіліне көшетін болсақ Ақмет Байтұрсынұлы әліппесіндегі дыбыстарды ғана қолдану керек болады. яғни, дауысты "у", дауысты "и", "в,ё,ф,х,ц,щ,ч,ъ,ь,э,ю,я" дыбыстары қолданылмайды. Сондықтан ойлану қажет. 2 қазақ әліп жобада Uu, U'u', Yy, Y'y' әріп дыбыстар өте көпта және бір тұтас керте сияқты көзге көрнеді. Әріптер көзге көрінсің, сосың әріптер есімзге және мыйға қонақты, есте қаларлықтай болу керек деймін. Мыну қатар тұрған әріптердін үлгісі осындай болу керек: Uu, Ww, Yy, Y'y'. Бірден көзге тиеді және есте қалады! Сосын тағы бір мәселе, бреулер сұрайды Ц әріпті қалай жазамыз дейді. Соңы ұмытпай бір неше дифтонгтар пайда болуы мүмкін. Бір неше әліпби жобалар мақалаға жазады, ал дифтонгтарды жазбай қалады. Азаматар қазақ әліпбиідің үлгүсін көру керек. Дифтонгтардын үлгісі: Цц - Ts ts, Яя- Ia ia, болады шығар. Ал көбі авторлар оны еске алмайды! Сол мәселені қарастыру сұхбатасып талқылау керек, оны қарамасақ ертең көп сұраққа мойнымызға салып қалады. Сосың апострофтардың мәселесі, менім көзкарасымша он жақты, жоғарғы апострафтар компьютерде жазғанда, сөз бөлініп қалып қалады шығар!!! Сөздер бір тұтас болуы керек. Менімше апострофтар әріптердің жоғарында булуы тиісті. Сонда сөздер бөлінбей тұтас болады. Тағы бір мәселе, Цц орына С'с' қалдыру керек дыймін мен. Ал Шш және Чч - Sh, Ch - дифтонгтарға жіберу керек.2006 жылы Елбасы Н.Назарбаев Қазақстан халықтарыАссамблеясының ХІІ сессиясында:«Қазақ әліпбиін латынға көшіру жөніндегі мәселегеқайта оралу керек. Бір кездері біз оны кейінгеқалдырған едік. Әйтсе де латын қарпікоммуникациялық кеңістікте басымдыққа ие жәнекөптеген елдер, соның ішінде посткеңестік елдердіңлатын қарпіне көшуі кездейсоқтық емес. Мамандаржарты жылдың ішінде мәселені зерттеп, нақтыұсыныстармен шығуы тиіс. Әлбетте, біз бұл жердеасығыстыққа бой алдырмай, оның артықшылықтарымен кемшіліктерін зерделеп алуымыз керек», — дегенеді.– Қазақ тілінің латын әрпіне көшуі – алдымен қазақтың шаруасы. Орыстіліне, орыстың мектебіне, басқасына бұның ешқандай қатысы жоқ.Сондықтан бұл мәселені тым саясиландырмай, шын өзіміздің ұлттықмүддемізден туындайтын осындай қадамдар жасауымыз керек.Бұның артында үлкен саясат және үлкен экономика жатыр. Үлкенсаясат дейтініміз – Қазақстан ерте ме, кеш пе, детоталитаризация жәнедеколонизация үдерістерін өзінің басынан өткізуі керек. Руханиқұлдықтан шығудың, Ресейдің ықпалынан шығудың бірден-бір жолы,жалпы түркі халықтарымен бірге болудың бір үлкен жолы – ортақәліпбиде жүру. Менің түсінігімде, Өзбекстан тәжірибесі аса мәз емес. Кемдегенде Әзірбайжан сияқты мемлекеттердің осындай үлкен қадамжасағанын ескеру керек. Біз де ХХ ғасырдың өзінде 2-3 рет әліпбидіауыстырдық. Сол тәжірибенің бәрін зерттейтін үлкен орталық ашып,сонда 2-3 жыл бойы барлығын саралап, бүгінгі заманға лайықтыәліпбидің нұсқасын жасап, жүйелі түрде үлкен саяси шешіммен, жігерменіске асыратын болсақ, қазақ ұлты ол тұрғыдан ұтылмайды. Керісінше,ұтады деген ойдамын.Бүгінгі жағдайда латын қарпіне көшу арқылы біз мәдениетімізденайырыламыз, жауһар қазынамыздан айырыламыз, деген байбаламдардымен өз басым негізсіз деп есептеймін. Латын қарпіне көшуді біздіңзамандастарымыздың, зиялыларымыздың кемі 85 пайызы қолдайды.Кеңестік тұстағы түрлі тілдік практикалық қателіктердің барлығытүзетіледі деп есептейді.Тәуелсіздік кезеңінде латын қарпіне көшу туралы мәселе 1992 жылыкөтерілді.Қазақ қоғамы қазіргі кезде тілдік тұрғыдан, әсіресе тілдік-практикалықтұрғыдан келгенде тарам-тарам болып, шашыраңқы жағдайда тұр. Бізосыны реттеудің орнына қайта оны созып жатырмыз. Қазір 1 сыныпқабарған баланы қарасаңыз, олардың 80 пайызының фамилиясы қазақтілінде. Неге сонда біз олардың болашақта қиналуына «жағдай жасап»отырмыз? Неге біз оларға күрделі мәселені мойнына артып отырмыз?Бүгін реттелмеген нәрсе ертең тіпті қиындап кетеді.Әлемдік жаһандану қатарына кіру; Фонологиялық, лексикологиялық, терминологиялық жағынан дамуына кепіл;Түркі халықтарының ортақ тілі; Медицина саласының тілі; Шет елдегі қандастарымызбен байланыс,т.бСонымен бұл мәселе бойынша біздер де, Елбасының айтқан сөзін қолдап, латын алфавитіне көшудің жолдарын қарастыруымыз керек. Сондықтан бізге ХХІ ғасырдың күллі тынысын бойына сіңірген, жаһандану талабын ескеретін, жиырма жылдан астам тәуелсіз тарихы бар жаңа тұрпатты Қазақстанның бүгіні мен болашағын толықбейнелей алатын әліпби қажет.Латын әліпбиіне көшу – жай әліпбиді ауыстыра салу емес, ол біз үшін өркениетті шешім. Бұл біздің ашық әлемнің бір бөлігі болуға талпынуымызды, алға жылжығымыз келетінін растайды және бұл осыған дейін Қазақстандағы білім беру жүйесін жетілдіру туралы идеялармен байланысты болып тұр.Мен қазақ тілінің латын әліпбиіне көшіруді қолдаймын. Себебі, дүниежүзі халқының 80 пайызы қолданатын латын әрпіне көшу озық инновациялар мен жаңа технологияға бір табан жақындаудың белгісі. «Латыншаға көшудің терең логикасы бар. Бұл қазіргі заманғы технологиялық ортаның, коммуникацияның, сондай-ақ, ХХІ ғасырдағы ғылыми және білім беру үрдісінің ерекшеліктеріне байланысты», — деп Елбасы айтқандай латын әліпбиіне көшу – заман талабы. Ал ғалымдарымыз осы қаріпті қолдану арқылы әлемдегі ең дамыған өркениетті елдермен тереземізді теңестіре аламыз деген пікір айтып, оның тиімді тұстарын дәлелдеп бағуда.Ендігі кезекте Мемлекет басшысы атап өткендей ғалымдардың көмегімен қазақ әліпбиінің жаңа графикадағы бірыңғай стандартты нұсқасы қабылданып, әдістемелік жұмыстар жүргізілуі тиіс. Сондай-ақ, жаңа әліпбиді үйрететін сапалы мамандар қатарын көбейтіп, мектептерге арналған оқулықтар дайындалуы қажет.Міне, осы мақсатқа қол жеткізіп, соның жеміс көру үшін қаймақ бетінде жүрген білікті тіл мамандары мен оқытушы-профессорлар аянбай тер төгуі керек. Біз халықтың пікірлерінен осындай ой түйдік. «Латын әліпбиіне көшу керек пе, жоқ па?» — деген сұрақ өз актуальдығын жойған бүгінде. Бұл сұрақты көкейден сызып тастап, ғалымдар әліпбиді жасауға тез арада кірісуі керек деп санаймын. Латын әліпбиіне көшу – заман талабы

50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Сертификатты жеке кабинеттегі жетістіктерім бөлімінен жүктеп алуға болады

Материалды сайттан тегін жүктеу

Материал ұнаса парақшаңызға сақтап қойыңыз!

Өз пікіріңізді қалдыру үшін тіркелу қажет.