Уразбаева К., Жолдасбай А., Әкімбаева Ә.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті,

Алматы қ., Қазақстан Республикасы

Ғылыми жетекші:Ф.А.Қозыбақова

«АША ТҰЯҚ ҚАЛМАСЫН…»: ҰЖЫМДАСТЫРУ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ АШАРШЫЛЫҚ ҚАСІРЕТІ

Ұжымдастыру жылдары қазақ халқының тарихында ең қайғылы кезеңдердің бірі ретінде сақталды. Кеңестік биліктің ауыл шаруашылығын күштеп қайта құру саясаты халықтың дәстүрлі тұрмысын күйретіп, елді бұрын-соңды болмаған алапат ашаршылыққа алып келді.

Малынан, күнкөрісінен айырылған жұрт жаппай босып, миллиондаған адам нәубеттің құрбанына айналды. Бұл қасірет қазақ халқының демографиялық өсіміне ғана емес, оның рухани, әлеуметтік және мәдени дамуына да орны толмас зиян келтірді. Сондықтан ұжымдастыру жылдарындағы ашаршылықты зерттеу – өткеннің ащы сабағын ұмытпай, тарихи шындықты кейінгі ұрпаққа жеткізудің маңызды жолы.

НЕГІЗГІ МӘТІН

ХХ ғасырдың 30-жылдарындағы ашаршылық қазақ халқының тарихындағы ең ауыр қасіреттердің бірі болып саналады. Бұл нәубет табиғи апаттың салдары емес, кеңестік биліктің күштеп жүргізген ұжымдастыру саясатының нәтижесі болды. Ұжымдастыру барысында қазақ қоғамының ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі шаруашылық жүйесі түбегейлі бұзылып, халық күнкөріс көзінен айырылды [1, 45 б.].

Қазақ халқының негізгі тіршілігі мал шаруашылығымен тығыз байланысты болды. Мал – тек байлық көзі емес, өмір сүрудің басты негізі еді. Алайда кеңестік билік жеке меншікті жойып, барлық малды ортақ меншікке өткізу саясатын жүргізді. 1928 жылдан бастап байларды тәркілеу науқаны басталып, халықтың мал-мүлкі жаппай тартып алынды. Бұл саясат қазақ ауылының экономикалық негізін күйретті [2, 78 б.].

Ұжымдастыру жылдарында «Аша тұяқ қалмасын» деген ұран кеңінен тарады. Бұл сөз малды толықтай тартып алуды білдіретін қатыгез саясаттың көрінісі болды. Нәтижесінде бірнеше жылдың ішінде Қазақстандағы мал саны күрт азайып, халық аштыққа ұшырады. Кей деректерде мал басы 40 миллионнан 4–5 миллионға дейін төмендегені көрсетіледі [3, 112 б.].

Ұжымдастыру саясаты қазақ халқының өмір сүру ерекшеліктерін ескермей жүргізілді. Көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтына бейімделген халықты күштеп отырықшыландыру, колхоздарға біріктіру үлкен қиындықтарға алып келді. Жоспарды орындау мақсатында ет пен астық дайындау науқандары күшейтіліп, халықтың соңғы азық-түлігі де тартып алынды. Бұл жағдай ашаршылықтың тереңдеуіне себеп болды [4, 156 б.].

1931–1933 жылдардағы ашаршылық жаппай сипат алды. Зерттеулерге сүйенсек, осы кезеңде Қазақстанда 1,5–2 миллионға жуық адам қаза тапқан. Бұл қазақ халқының едәуір бөлігін құрады. Демографиялық тұрғыдан бұл – орны толмас апат болды [3, 145 б.]. Сонымен қатар жүздеген мың адам туған жерін тастап, көрші елдерге босып кетті. Бірақ босқындардың бәрі бірдей аман қалмады [2, 134 б.].

Ашаршылық тек материалдық қиындық емес, халықтың рухани күйреуіне де әкелді. Көптеген отбасылар ыдырап, жетім-жесірлер саны артты. Адамдар аштықтан аман қалу үшін шөп, тамыр, түрлі жарамсыз азықтарды тұтынуға мәжбүр болды. Бұл жағдай қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымына ауыр соққы болды [1, 98 б.].

Кеңестік билік ұзақ уақыт бойы бұл нәубеттің шынайы себептерін жасырып келді. Ашаршылық көбінесе табиғи қиындықтардың салдары ретінде түсіндірілді. Алайда тарихи деректер бұл қасіреттің басты себебі күшпен жүргізілген ұжымдастыру саясаты екенін дәлелдейді [5, 210 б.].

Ашаршылықтың зардабы қазақ халқының демографиялық дамуына ғана емес, оның мәдениеті мен ұлттық болмысына да әсер етті. Халық санының азаюы, көші-қон, дәстүрлі шаруашылықтың күйреуі ұлт дамуын тежеді. Бұл нәубеттің салдары бірнеше ұрпақ бойы сезілді [4, 201 б.].

Бүгінгі таңда ашаршылық тарихын зерттеу – өткеннің қателіктерін түсінудің және болашақта мұндай қасіретті болдырмаудың маңызды шарты. «Аша тұяқ қалмасын…» деген сөз қазақ халқының басынан өткен ауыр кезеңнің символы ретінде мәңгі есте қалуы тиіс. Бұл – тек тарих емес, ұлттың тағдыры [2, 220 б.].

Ашаршылық жылдары қазақ халқы тек экономикалық күйзеліске ғана емес, әлеуметтік және рухани дағдарысқа да ұшырады. Ел ішінде қалыптасқан дәстүрлі өзара көмек жүйесі әлсіреп, адамдар күнделікті тіршілік үшін күресуге мәжбүр болды. Бұрын қауым болып өмір сүрген халық енді жеке басының амандығын ойлауға көшті. Бұл жағдай қоғамдағы бірліктің бұзылуына, моральдық құндылықтардың әлсіреуіне алып келді [1, 134 б.].

Аштықтан аман қалу үшін халық түрлі амалдарға барды. Кейбіреулер туған жерін тастап, көрші өңірлерге немесе басқа мемлекеттерге көшіп кетсе, енді біреулері қалаға барып күнкөріс іздеді. Алайда мұндай көші-қонның өзі үлкен қауіп-қатерге толы болды. Жолда аштықтан, аурудан, суықтан көз жұмғандар көп болды. Архив деректерінде босқындардың ауыр жағдайы, олардың панасыз күйі кеңінен сипатталады [2, 167 б.].

Сонымен қатар ашаршылық жылдары балалар тағдыры ерекше ауыр болды. Көптеген балалар ата-анасынан айырылып, қараусыз қалды. Жетімдер саны күрт өсіп, арнайы балалар үйлері ашыла бастады. Бірақ олардың жағдайы да өте ауыр болды. Аштық пен ауру салдарынан балалар өлімі де жоғары деңгейде болды. Бұл – ұлт болашағына тікелей әсер еткен ауыр жағдайлардың бірі еді [3, 178 б.].

Ұжымдастыру мен ашаршылықтың тағы бір салдары – қазақ халқының этникалық құрылымының өзгеруі болды. Халық санының күрт азаюы, босқындық және сыртқа көшу нәтижесінде қазақтар өз жерінде азшылыққа айнала бастады. Бұл жағдай ұзақ уақыт бойы сақталып, елдің демографиялық дамуына кері әсерін тигізді [4, 223 б.].Ашаршылық тек бір кезеңнің ғана мәселесі емес, ол қазақ халқының тарихи жадында терең із қалдырған құбылыс. Бұл нәубет туралы деректер ұзақ уақыт бойы толық айтылмай, жабық тақырыптардың бірі болып келді. Тек тәуелсіздік алғаннан кейін ғана бұл мәселеге ғылыми тұрғыдан жан-жақты зерттеу жүргізіле бастады. Архив құжаттары ашылып, ашаршылықтың нақты себептері мен салдары анықтала түсті [5, 256 б.].Бүгінде ашаршылық тақырыбы тек тарихшылардың зерттеу нысаны ғана емес, жалпы қоғам үшін маңызды мәселеге айналды. Бұл – өткеннің қателіктерін түсіну, тарихи әділеттілікті қалпына келтіру және ұрпақ санасында ұлттық жадыны сақтау үшін қажет. Ашаршылық құрбандарын еске алу – халқымыздың рухани парызы [1, 201 б.].

Сонымен қатар бұл кезең қазіргі қоғам үшін үлкен сабақ болып табылады. Мемлекет жүргізетін кез келген саясат халықтың өмір сүру ерекшеліктерін, экономикалық мүмкіндіктерін және әлеуметтік жағдайын ескеруі тиіс. Әйтпесе, күшпен жүргізілген реформалар ауыр зардаптарға алып келуі мүмкін. Ұжымдастыру жылдарындағы ашаршылық осының айқын дәлелі болып табылады [2, 245 б.].

Қорыта айтқанда, 1930-жылдардағы ашаршылық – қазақ халқының тарихындағы ең ауыр трагедиялардың бірі. Ол миллиондаған адамның өмірін қиып, халықтың табиғи дамуына үлкен зиян келтірді. Бұл нәубетті ұмытпау – тек өткенге тағзым емес, болашақ үшін маңызды сабақ. Өйткені тарихты ұмытқан халықтың болашағы да бұлыңғыр болмақ [3, 290 б.].

Ұжымдастыру жылдарындағы ашаршылық – қазақ халқының тарихындағы ең ауыр әрі қасіретті кезеңдердің бірі. Бұл нәубет тек экономикалық саясаттың сәтсіздігі емес, тұтас бір халықтың өмір салтына, мәдениетіне және болашағына жасалған зор соққы болды. Миллиондаған адамның қырылуы, жүздеген мың адамның туған жерін тастап босуы – бұл кезеңнің адамзаттық тұрғыдан да, тарихи тұрғыдан да орны толмас зардап әкелгенін көрсетеді.

Ашаршылық қазақ қоғамының табиғи дамуын тежеп, оның демографиялық, әлеуметтік және рухани құрылымын түбегейлі өзгертті. Халық санының күрт азаюы, дәстүрлі шаруашылықтың күйреуі, отбасылық байланыстардың үзілуі – осының бәрі ұлттың болашағына әсер етті. Бұл нәубет бір ғана буынның емес, бірнеше ұрпақтың тағдырына әсер еткен тарихи трагедия ретінде бағаланады.Бүгінгі таңда бұл тақырыпты зерттеу және оны ұрпақ санасына жеткізу аса маңызды. Ашаршылық – өткеннің қаралы беті ғана емес, болашақ үшін үлкен сабақ. Мемлекеттік саясат халықтың өмір сүру ерекшеліктерін ескермеген жағдайда, оның салдары қаншалықты ауыр болатынын тарих айқын дәлелдеп берді. Сондықтан өткенді ұмытпау, одан сабақ алу – әрбір азаматтың борышы.

«Аша тұяқ қалмасын…» деген сөз сол кезеңнің ащы шындығын бейнелейтін символ ретінде халық жадында мәңгі сақталады. Бұл – тек тарих емес, ұлттың жүрегінде қалған жара. Сол жараны ұмытпай, оны болашақ ұрпаққа жеткізу – тарихи әділеттіліктің көрінісі. Өйткені өткенін ұмытпаған халық қана болашағын нық қадаммен құра алады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 272 б.

2. Омарбеков Т. 20–30 жылдардағы Қазақстан қасіреті. – Алматы: Санат, 1997. – 320 б.

3. Cameron S. The Hungry Steppe: Famine, Violence, and the Making of Soviet Kazakhstan. – Ithaca: Cornell University Press, 2018. – 294 p.

4. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 5 томдық. 4-том. – Алматы: Атамұра, 2010. – 768 б.

5. Pianciola N. The Collectivization Famine in Kazakhstan, 1931–1933 // Harvard Ukrainian Studies. – 2001. – Vol. 25, p. 237–251.