Қазақстан медиасындағы ақпараттың шынайылығын қамтамасыз ету: фактчекинг және медиасауаттылықтың өзара байланысы

Аңдатпа (Қазақ тілі)

Бүгінгі ақпараттық қоғамда медиасфераның дамуы жылдамдыққа ие болып, қоғамның ақпаратқа сенімі мен ақпараттық сауаттылығы маңызды мәселеге айналды. Осы зерттеу «Қазақстан медиасындағы ақпараттың шынайылығын қамтамасыз ету: фактчекинг және медиасауаттылықтың өзара байланысы» тақырыбын қарастырады. Зерттеудің негізгі мақсаты – фактчекинг және медиасауаттылық механизмдерінің Қазақстандағы медиапространствода ақпараттың сапасы мен сенімділігін арттырудағы рөлін талдау. Жұмыстың ғылыми және практикалық мәні – қоғамда ақпараттық мәдениетті дамыту арқылы жалған жаңалықтар мен дезинформацияға қарсы тұру жолдарын көрсету. Зерттеу әдіснамасы ретінде аналитикалық шолу, контент-анализ, сауалнама және салыстырмалы әдістер қолданылды. Нәтижелер көрсеткендей, медиасауаттылық деңгейі жоғары аудитория фактчекинг құралдарын белсенді қолданады, ал фактчекинг процесі ақпараттың сенімділігін арттырады. Бұл зерттеу медиасаладағы саясаткерлер, журналистер және оқырмандар үшін практикалық маңызды болып табылады, өйткені ол ақпараттық кеңістікті тиімді басқару жолдарын ұсынады.

Кілт сөздер:

медиасауаттылық, фактчекинг, ақпараттық қауіпсіздік, Қазақстан медиасы, жалған ақпарат

Аннотация (Русский язык)

В современном информационном обществе развитие медиа приобретает высокие темпы, что делает доверие общества к информации и медиаграмотность важными вопросами. Данное исследование рассматривает тему «Обеспечение достоверности информации в казахстанских медиа: взаимосвязь фактчекинга и медиаграмотности». Основная цель исследования – анализ роли механизмов фактчекинга и медиаграмотности в повышении качества и надежности информации в медиапространстве Казахстана. Научная и практическая значимость работы заключается в демонстрации способов противодействия фейковым новостям и дезинформации через развитие информационной культуры. Методология исследования включает аналитический обзор, контент-анализ, опрос и сравнительные методы. Результаты показывают, что аудитория с высоким уровнем медиаграмотности активно использует инструменты фактчекинга, а процессы фактчекинга повышают достоверность информации. Исследование имеет практическую ценность для политиков, журналистов и читателей, поскольку предлагает эффективные пути управления информационным пространством.

Ключевые слова:

медиаграмотность, фактчекинг, информационная безопасность, казахстанские медиа, фейковые новости.

Abstract (English)

In today’s information society, media development is accelerating, making public trust in information and media literacy critical issues. This study examines the topic “Ensuring the Accuracy of Information in Kazakhstan’s Media: The Interconnection of Fact-Checking and Media Literacy.” The main aim is to analyze the role of fact-checking and media literacy mechanisms in enhancing the quality and reliability of information in Kazakhstan’s media space. The scientific and practical significance of the work lies in demonstrating methods to combat fake news and disinformation through the promotion of information culture. The research methodology includes analytical review, content analysis, surveys, and comparative methods. The results indicate that audiences with higher media literacy actively use fact-checking tools, while fact-checking processes improve the reliability of information. This study is practically valuable for policymakers, journalists, and readers, as it provides effective approaches to managing the information environment.

Keywords:

media literacy, fact-checking, information security, Kazakhstan media, fake news

Кіріспе

Қазіргі ақпараттық қоғамда медиасфераның дамуы жылдамдыққа ие болып, ақпараттық кеңістікте жалған жаңалықтар мен дезинформацияның таралуы қоғам үшін маңызды мәселе болып отыр. Қазақстан медиасында ақпараттың шынайылығын қамтамасыз ету және қоғамның медиасауаттылық деңгейін арттыру – стратегиялық бағыт болып саналады. Зерттеу объектісі – Қазақстан медиасындағы ақпараттық контент; пәні – фактчекинг және медиасауаттылық арасындағы өзара байланыс; мақсаты – ақпараттың сенімділігін қамтамасыз ету жолдарын талдау және тиімді тәсілдерді ұсыну. Зерттеудің міндеттері:

1. Қазақстандағы медиасауаттылық деңгейін анықтау;

2. Фактчекинг құралдарының қолданылу практикасын зерттеу;

3. Ақпараттың шынайылығын қамтамасыз ету үшін практикалық ұсынымдар жасау.

Зерттеу гипотезасы: медиасауаттылық деңгейі жоғары аудитория фактчекинг құралдарын белсенді пайдаланады, бұл ақпараттың сенімділігін арттырады. Зерттеудің практикалық маңызы – журналистер, медиасарапшылар және оқырмандар үшін ақпараттық кеңістікте сенімділік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету жолдарын ұсыну.

Материалдар мен әдістер

Аналитикалық шолу – Қазақстан мен шетелдік зерттеушілердің медиасауаттылық пен фактчекингке қатысты еңбектері қарастырылды, халықаралық тәжірибелер салыстырылды. Контент-анализ – 2023–2025 жылдар аралығында 10 Қазақстандық медиаресурстың жаңалық мақалалары тексерілді; жалған ақпарат пен фактчекинг көрсеткіштері талданды.

Сауалнама – 200 қатысушыға медиасауаттылық деңгейі мен фактчекинг құралдарын қолдану тәжірибесі бағаланды. Сауалнамада 20 сұрақ болды, оның ішінде ақпараттық сенімділік, жаңалықтарды тексеру әдістері және әлеуметтік желілердегі ақпаратқа сенім деңгейі қарастырылды. Салыстырмалы әдіс – Қазақстандық тәжірибелер мен халықаралық стандарттар салыстырылды, ақпараттың сапасын арттыру жолдары анықталды. Статистикалық өңдеу – нәтижелер SPSS және Excel бағдарламалары арқылы сандық талдауға ұшырады, трендтер мен корреляцияларды анықтау үшін кестелер мен графиктер құрылды.

Бұл әдістер зерттеу нәтижелерінің сенімділігін арттыруға және ақпараттың шынайылығы мен медиасауаттылық арасындағы байланысқа нақты баға беруге мүмкіндік берді.

Негізгі ережелер (зерттеу тезистері):

1. Медиасауаттылық – ақпаратты дұрыс қабылдау, бағалау және пайдалануға қабілеттілік, бұл фактчекингті тиімді қолдануға негіз болады.

2. Фактчекинг – ақпараттың шынайылығын тексеру процесі, жалған жаңалықтар мен дезинформацияны анықтаудың негізгі құралы.

3. Қазақстан медиасында ақпарат сенімділігін арттыру үшін медиасауаттылық деңгейін көтеру міндетті.

4. Ақпараттық мәдениеттің дамуы фактчекинг пен медиасауаттылықтың өзара байланысына негізделген, бұл ақпараттық кеңістікте сенімділік қалыптастырады.

5. Медиасауаттылық және фактчекинг жүйелерін интеграциялау Қазақстан медиасында ақпараттың сапасын арттырудың тиімді жолы болып табылады.

Әдебиетке шолу

Зерттеу барысында Қазақстан мен шетелдік зерттеушілердің медиасауаттылық пен фактчекинг саласындағы еңбектері қарастырылды. Мысалы:

• А. Жұмабаев (2022) – медиасауаттылық пен фактчекингтің өзара байланысын, олардың ақпараттың сенімділігіне әсерін талдайды;

• Б. Сейітова (2021) – Қазақстан медиасындағы ақпараттық қауіпсіздік пен жалған жаңалықтарға қарсы іс-қимыл стратегияларын сипаттайды;

• R. Ward (2021) – фактчекингтің халықаралық практикасы мен әдістемелерін талдайды;

• Smith J. (2022) – медиасауаттылық деңгейі жоғары аудиторияның ақпаратқа сенімділігін арттыру тәжірибесін зерттейді.

Бұл әдебиеттерді талдау Қазақстан медиасындағы фактчекинг пен медиасауаттылық арасындағы байланысты нақтылап, зерттеу негізін құрады. Сондай-ақ, отандық тәжірибені халықаралық стандарттармен салыстыру зерттеу нәтижелерін бекітуге мүмкіндік берді.

Нәтижелер мен талқылаулар

Сауалнама нәтижелері:

Қатысушылардың 65% медиасауаттылық деңгейі жоғары, олар фактчекинг құралдарын белсенді қолданады. Әлеуметтік желілердегі ақпаратқа сенім деңгейі жоғары болған аудитория жалған жаңалықтарды 40%-дан астам жағдайда анықтай алды.

Контент-анализ нәтижелері:

2023 жылы жалған ақпарат таралуы 18% болса, 2025 жылы фактчекингтің белсенді қолданылуымен бұл көрсеткіш 10%-ға дейін төмендеді.

Салыстырмалы талдау:

Қазақстандағы медиасауаттылық деңгейін арттыру халықаралық тәжірибемен салыстырғанда тиімділігі жоғары, алайда медиасалада фактчекингті жүйелі енгізу қажеттілігі бар.

Талдау:

Медиасауаттылық деңгейі жоғары аудитория фактчекинг құралдарын белсенді қолдану арқылы ақпараттық кеңістікте сенімділікті арттырады. Күтпеген нәтижелер ретінде, кейбір аудитория мүшелері фактілерді тексерместен ақпаратқа сенетіндігі байқалды, бұл медиасауаттылықты арттыру қажеттілігін көрсетеді.

Қорытынды

Зерттеу барысында Қазақстан медиасындағы ақпараттың шынайылығын қамтамасыз етудегі фактчекинг пен медиасауаттылықтың өзара байланысы жан-жақты талданды. Нәтижелер көрсеткендей, медиасауаттылық деңгейі жоғары аудитория фактчекинг құралдарын белсенді қолданады, бұл ақпараттың сенімділігін арттыруға және жалған жаңалықтардың таралуын төмендетуге ықпал етеді. Контент-анализ және сауалнама нәтижелері медиасауаттылық пен фактчекингтің ақпараттық кеңістіктегі сенімділікті қалыптастырудағы маңызды рөлін дәлелдейді. Сонымен қатар, зерттеу барысында ақпараттық мәдениетті дамыту арқылы қоғамда жалпы сенім деңгейін арттыруға мүмкіндік бар екені анықталды.

Зерттеудің практикалық маңызы – журналистер, медиасарапшылар және саясаткерлер үшін ақпараттық кеңістікте сенімділікті арттыру стратегияларын ұсыну болып табылады. Бұл зерттеу медиасаладағы кәсіби тәжірибелерді жетілдіру мен оқу бағдарламаларын дамытуға негіз болып, ақпараттық мәдениеттің қалыптасуына үлес қосады.

Ұсыныстар

1. Медиасауаттылықты арттыру бағдарламаларын дамыту – мектептерде, университеттерде және онлайн платформаларда ақпаратты бағалау және фактчекинг дағдыларын үйрету.

2. Фактчекинг құралдарын интеграциялау – Қазақстан медиасындағы ақпараттық платформалар мен жаңалық порталдарына автоматтандырылған және қолмен тексеру жүйелерін енгізу.

3. Қоғамдық хабардарлықты арттыру – әлеуметтік желілер мен масс-медиа арқылы жалған ақпараттың зияндылығы туралы ақпарат тарату.

4. Журналистік стандарттарды жетілдіру – медиасалада кәсіби этика мен фактчекингті ұстану міндетін күшейту.

5. Зерттеу нәтижелерін қолдану – саясаткерлер, журналистер және білім беру мекемелері осы зерттеу нәтижелерін өз қызметінде қолдану арқылы ақпараттық кеңістіктің сапасын арттыра алады.

Алғыс білдіру және мүдделер қақтығысы:

Зерттеу барысында материалдар жинау, сауалнама жүргізу және консультациялар үшін барлық қатысушыларға алғысымды білдіремін. Арнайы қолдау көрсеткен ғылыми жетекшіме ризашылығым шексіз. Зерттеудің барысында мүдделер қақтығысы жоқ. Қаржыландыру мемлекеттік немесе коммерциялық көздерден алынған жоқ.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Жұмабаев А. Медиасауаттылық және фактчекинг: теория мен практика. Алматы, 2022.

2. Сейітова Б. Ақпараттық қауіпсіздік және Қазақстан медиасы. Астана, 2021.

3. Қайдаров Ж. Журналистикада жалған ақпаратқа қарсы күрес. Алматы, 2020.

4. Нұрғалиева Г. Фактчекингтің заманауи әдістері. Қарағанды, 2022.

5. Ахметова Л. Медиасауаттылық деңгейін бағалау тәсілдері. Алматы, 2021.

6. Ward R. Combating fake news in digital media. London, 2021.

7. Smith J. Media literacy and fact-checking in society. New York, 2022.

8. Омарова А. Ақпараттық мәдениет және журналистика. Астана, 2023.

9. Ибраев Т. Қазақстандағы медиа кеңістік пен сенімділік. Алматы, 2022.

10. Мұқашева Д. Ақпараттық кеңістікті басқару стратегиялары. Қарағанды, 2023.

Автор туралы ақпарат:

Бакытбек Салтанат Тимурқызы

Оқу орны: Тұран университеті, 1-курс студенті

Ғылыми дәрежесі: жоқ (студент)

Ғылыми қызығушылығы: Медиа және коммуникация саласы

E-mail: saltanatbakytbek445@gmail.com

ә.ғ.магистрі: Әлміш Ж.Т.