Мұғалімдік мамандықтағы қызығу мен қабілеттілік.

Адильбекова Замира Жаңабекқызы

Тараз қ.
№69 келешек мектептің бастауыш сынып мұғалімі

Мұғалімдік мамандыққа қызығу мен қабілеттілікті Н.В.Кузьмина тұлғаның педагогикалық бағыттылығымен түсіндіреді:

П е д а г о г и к а л ы қ б а ғ ы т т ы л ы қ – мұғалімдік мамандықты меңгерудің басты звеносы, яғни мамандықты таңдаудағы маңызды мақсаты, маңызды компасы болып табылады.

Педагогикалық бағыттылық педагогикалық мамандыққа деген құндылық қатынас ретінде түсіндіріле келе, төмендегі:

• болашақ мамандақ туралы анық сенім;

• педагогикалық-кәсіптік қызығудың нақтылануы мен талаптылығы;

• мұғалімдік мамандыққа өзін-өзі даярлауы;

• басқа мамандықтармен салыстыра отырып, өзінің шешімінің дұрыстығына толық сену;

• кәсіптік қызметте өзінің күш жігеріне, қабілетіне сене білу.

Психологияда педагогикалық қабілеттілік адам тұлғасының ерекшелік сипатымен, педагогикалық жұмыстың талаптарына жауап беретін, мамандықты жеңіл алып жүру және меңгеру, соның нәтижесінде жоғары жетістіктерге жете білу деп түсіндіріледі.

Н.В.Кузьмина педагогикалық жұмыстың құрылымына сүйене отырып, педагогикалық қабілеттіліктің мына компонентерін түзді:

• оқушы тұлғасын болжау, яғни оқу-тәрбие процесін оқушының жас және дербес ерекшеліктері мен мүмкіншіліктерін есепке ала отырып құру;

• оқушыларды іс-әрекеттің әр түрлеріне қарай ұйымдастыру;

• оқушылармен дұрыс қарым-қатынас құру;

• өз іс-әрекетінің нәтижесі мен оқу-тәрбие процесін зерттеп, анықтау.

Педагогикалық қабілеттіліктің құрылымына педагогикалық байқағыштық, педагогикалық шығармашылық, педагогикалық ойлау, талап қоюшылық, педагогикалық такт, үйірсектік, ынтымақтастық, жаңашылдық т.б. компоненттер де кіреді.

Н.Д.Левитов педагогикалық қабілеттіліктің компоненттерін түзуде ең бірінші оқу процесіне қатысты элементтерді таңдап алды:

• оқушыларға білім, білік, дағдыны қысқа, қызықты, нақты етіп бере білуі қабілеті;

• байқағыштықтың көмегімен оқушыларды түсіне білу қабілеті;

• ойлаудың өзіндік және шығармашылық формасы;

• тапқырлық;

• ұйымдастырушылық қабілеті.

В.П.Крутецкий педагогикалық қабілеттіліктің барлығын жинақтай отырып, оларды үш топқа жіктеді: тұлғалық, дидактикалық және ұйымдастырушылық-коммуникативтік.

Т ұ л ғ а л ы қ қ а б і л е т т і л і к - балаға деген жақындық, өзін-өзі билей алу, сергек бола білу, өмірге қызығушылықпен қарай білу және т.б. . . . .

Д и д а к т и к а л ы қ о р а т о р л ы қ қ а б і л е т – оқытатын пәнін жетік меңгеру- оны балаларға түсінікті етіп баяндай алу және т.б.

Ұйымдастырушылық – коммуникативті қабілеттер – оқу-тәрбие процесін ұйымдастыруға ынтасы, көңілі, қабілеті, оқушы жан дүниесіне ене білу, яғни перцептивті, коммуникативті оқушылардың еріктік қасиетін қозғай алу қабілеті. Қазіргі кездің мұғаліміне маңызды қабілеттілік төмендегідей болып табылады:

• оқу-тәрбие процесіне шығармашылықпен ұйымдастыра білу қабілеті;

• оқушыны түсіне білу;

• оқушының өз интузиазымын қызықтыра білу қабілетін ояту;

• оқушымен бірге жұмыс істей білу;

• ұйымдастырушылық қабілеті;

• оқу материалын оқушыға эмоциямен түсіндіре білу;

• оқушының жадына әсер ете білу қабілеті.

Педагогикалық қабілет - өзінің ерекшелік табиғатымен сипатталады. Ол өмір сүру жағдайында, мектепте, жанұяда қалыптасады. Студенттерді педагогикалық қабілеттілікке, педагогикалық іс-әрекетте оқушылардың жас ерекшеліктерін, жеке қабілеттеріне қарай араластыру, қатыстыру, ұйымдастыру болып табылады.

Мұғалім іс-әрекетінің психологиялық құрылымы педагогикалық міндеттерді шешу барысында оның жүйелілік құрылымымен тікелей байланысты.

Н.В.Кузьмина мұғалім іс-әрекетінің психологиялық құрылымын 4 құрамды бөліктерге жіктеді.

• құрылымдық

• ұйымдастырушылық

• коммуникативті

• гностикалық

бұл жіктелген әрбір қабілеттіліктің сипаттарының өзіндік білім щеңберімен түсіндіріледі. Бұлардың барлығына қарапайым дағдылар кіреді: сөйлеу дағдысы, сөйлеу этикеті, дикция, ритмика, дауыс диапазоны, оқушыларды психологиялық бағалай алу, білім, білік әдіскерліктерін есепке алу қабілеті, өзін-өзі ұстай білу, сыртқы келбеті мәдениеті, жүрыс-тұрысы, киім киюі, ым-ишара білдіруі, жест және т.б. тұлғалық және психологиялық қабілеттеріне тоқталды. Аталмыш дағдыларды қалыптастырудың ең бір тиімді, әрі нәтиже беретін жолы – ол қоғамдық-педагогикалық жұмыс болып табылады.

Конструктивті дағдылар мыналарды құрайды:

• оқу-тәрбие процесін жоспарлай білу;

• оқушыларға жеке қарым-қатынас, бағыт көрсету;

• жағдайға байланысты оқушы жұмысын, іскерлігін болжай алу;

• кез-келген сабақ, сыныптан тыс тәрбие жұмыстарының құрылымын дұрыс таңдай білу және оған қатысты материалдарды жинақтау.

Ұйымдастырушылық қабілет төмендегі элементтермен түсіндіріледі:

• сабақта оқушылардың оқу әрекетін ұйымдастыру;

• іс-әрекеттің мақсаты мен міндеттерін анықтау;

• ұжымды қалыптастыру;

• оқу және оқудан тыс жұмыстарды жоспарлау;

• сынып ішіндегі қызметтік ерекшелік түрлерін ажыратып көрсетіп беру;

• сынып белсенділерін ұйымдастыру;

• ата-аналармен, қоғамдық ұйымдармен жұмысты ұйымдастыра білу.

Мектептерді демократияландыру жағдайында мұғалімге тек білімділік, біліктілік, дағдыларды меңгеріп, қалыптастырумен қатар оған ең бір керек қабілеттілік түрі ол – коммуникативтік қабілет. Олар:

• оқушылармен, ата-аналармен, мұғалімдермен мақсатты, жағымды қарым-қатынас түзе білу;

• ұжымдағы қарым-қатынас пен ұжымдар арасындағы қарым-қатынас жағдайларын бақылап отыру;

• педагогикалық әсер ету жағдайында оның нәтижесін алдын-ала біліп отыру.

Болашақ мұғалімнің коммуникативті қабілеті аудиторияны өзіне қарата алу, қарым-қатынас жасаудың алдын-ала жүйесін білу, оқушы психологиясын, жай күйін, көңілін тез аңғара алу қабілеті кіреді.

Педагогикалық қабілеттіліктің 4-тобына кіретін түрі - гностикалық түрі болып табылады. Ол жұмыс мазмұны мен формасын меңгеруге бағытталады:

• оқушыны зерттей білу;

• жұмыстың әдіс-тәсілдерінің нәтижесін біліп отыру;

• оқушы білімділігін және тәрбиелілігін анықтап, зерттеп отыру;

• педагогикалық тәжірибені оқып меңгеру.

Студенттерді педагогикалық жұмысқа баулуда маңызды элементі ретінде кәсіптік іріктелу элементін аламыз. Кәсіптік іріктелу дегеніміз студентті педагогикалық жұмысқа баулуда педагогикалық қызметке қабілеті бар, білім дәрежесі сәйкес келетін, дағдылары, іскерліктері қалыптасқан, педагогикалық жұмыстың барлық талаптарына жауап бере білетін элементтерін алып қарастырамыз. Кәсіптік жарамдылық келесі компоненттермен түсіндіріледі:

• кәсіпке байланысты денсаулығының дұрыстығы;

• кәсіптік талап функцияларына психологиялық-физиологиялық қабілеттерінің сәйкес келуі; [ ]/буд профф 17/

• аталған кәсіп түріне кәсіптік дайындығының дәрежесі және сапасы.

Студенттерді кәсіптік қызметке баулу жұмысын диагностикалауда оның тұлғалық қасиеттерін меңгеру маңызды жұмыс болып табылады.

Кәсіптік іріктеу қызметі оқу-тәрбие процесінде, қоғамдық жұмыстарда, сыныптан және мектептен тыс жұмыстарда, педагогикалық практика барысында, студенттердің өзіндік шығармашылық жұмыстарында, ғылыми жұмыстарында қалыптасып, ұшталады.

Кәсіптік іріктеу мәселесі бойынша көптеген совет ғалымдарының еңбектері көрсетілген: Ф.Н.Гоноболин, Н.В.Кузьмина, В.А.Сластенин, Т.А.Воробьева және т.б.

В.А.Сластенин және А.И.Шербакова және т.б. еңбектерінде студенттердің педагогикалық жұмысқа бейімділігін профессиографикалық бағыт арқылы анықтады.

В.А.Сластенин құрған профессиограмма 4 бөліктен құрылады:

• мұғалімнің тұлғалық мінездемесі және ерекшелігі;

• оның психологиялық-педагогикалық дайындығына қойылатын талаптар;

• арнайы дайындық жұмысының көлемі мен құрамы;

• мамандық бойынша әдістемелік дайындықтың мазмұны, [ ] /буд профф 18

мұғалім тұлғасының мінездік ерекшеліктеріне мыналарды кіргіземіз: патриоттық сезім, кәсіптік педагогикалық бағыты, танымдық бағыттылығы. Т.А.Ильина мұғалімнің кәсіптік-маңызды сапаларын міндеттік себептеріне байланысты бірнеше топқа жіктеді:

1. міндетті;

2. өте маңызды;

3. желательные

4. мұғалімге қажетсіз сапалар [ ]/буд профф 19/

Міндетті деген сапаларға тоқталатын болсақ олар кәсіптік қызметпен тікелей байланысты сапалар болып табылады.

Маңызды сапалар тобына:

• адамгершілік, имандылық сезімдердің жоғары дәрежеде қалыптасқан деңгейі;

• балаға деген сүйіспеншілік;

• ізгілік;

• педагогикалық байқағыштық;

• кез-келген құбылысқа бейімделе алу қабілеті;

• қарым-қатынастық;

• ұйымдастырушылық қабілет;

• педагогикалық оптимизм;

• танымдық қызығушылық пен жалпы жан-жақтылық;

• мейірімділік пен әділдік;

• мақсаттылығы;

• талап қоюшылық пен сезімталдық;

• ұстаздық борыш пен жауапкершілік;

• іс-әрекет нәтижесін алдын-ала білу;

• сөйлеу мәдениеті;