ОНЛАЙН ОҚУ: ТИІМДІ МЕ, ТИІМСІЗ БЕ?

Соңғы онжылдықта білім беру кеңістігі түбегейлі өзгеріске ұшырады. Әсіресе пандемия кезеңі бұл үдерісті жеделдетіп, онлайн оқуды балама емес, негізгі форматтардың біріне айналдырды. Бұрын тек қосымша мүмкіндік ретінде қарастырылған қашықтан оқу бүгінгі күні мектептерде, колледждерде, университеттерде, тіпті кәсіби қайта даярлау мен корпоративтік оқыту салаларында кеңінен қолданылады. Осы өзгерістер қоғамда бір мезетте екі түрлі көзқарасты қалыптастырды: біреулер онлайн оқуды болашақтың жалғыз жолы деп қабылдаса, енді біреулер оны білім сапасына қауіп төндіретін уақытша амал ретінде бағалайды. Сондықтан «онлайн оқу тиімді ме, тиімсіз бе?» деген сұрақ тек педагогтарды ғана емес, ата-аналарды, студенттерді, жұмыс берушілерді және жалпы қоғамды алаңдататын маңызды мәселе болып отыр.

Онлайн оқудың тиімділігі ең алдымен қолжетімділікпен өлшенеді. Географиялық қашықтық, уақыт тапшылығы, физикалық мүмкіндіктер сияқты факторлар бұрын көптеген адамдардың сапалы білім алуына кедергі келтіретін. Ал қазір интернет байланысы бар кез келген аймақта отырған адам әлемнің үздік университеттерінің курстарына қатыса алады. Қазақстанның шалғай ауылында тұратын мектеп түлегінің АҚШ немесе Еуропа университеттерінің ашық лекцияларына қол жеткізуі – бұған нақты дәлел. Бұрын мұндай мүмкіндік тек үлкен қалаларда тұратын, материалдық жағдайы жақсы отбасылардың балаларына ғана бұйыратын. Онлайн формат осы теңсіздікті белгілі бір деңгейде азайтып, білімді демократияландыруға жол ашты. Сонымен қатар онлайн оқу икемділігімен ерекшеленеді. Көптеген платформаларда сабақтарды өз ыңғайына қарай көру, материалды қайта тыңдау, тапсырмаларды жеке қарқынмен орындау мүмкіндігі бар. Бұл әсіресе жұмыс істейтін студенттер, жас аналар немесе бірнеше бағытта қатар дамығысы келетін жастар үшін өте маңызды. Мысалы, күндіз негізгі жұмысында жүрген жас маман кешкі уақытта онлайн магистратура бағдарламасын оқи алады немесе өз саласына жақын қосымша курстар арқылы біліктілігін арттыра алады. Дәстүрлі офлайн оқуда мұндай еркіндік сирек кездеседі, себебі ол белгілі бір уақыт пен кеңістікке тәуелді.

Онлайн оқудың тағы бір артықшылығы – цифрлық дағдылардың дамуы. Қазіргі еңбек нарығында тек кәсіби білім ғана емес, сонымен қатар технологиямен жұмыс істей алу, онлайн коммуникация жүргізу, цифрлық құралдарды тиімді пайдалану маңызды талапқа айналды. Онлайн форматта оқыған студент автоматты түрде осы дағдыларды меңгереді. Мысалы, бейнеконференцияда пікір айту, онлайн презентация қорғау, цифрлық платформалар арқылы топтық жоба жасау – мұның бәрі болашақ кәсіби өмірде тікелей қажет болатын тәжірибе. Бұл тұрғыдан алғанда онлайн оқу студентті заманауи еңбек нарығына бейімдеудің тиімді құралы болып саналады.

Алайда онлайн оқудың тиімділігімен қатар, оның әлсіз тұстары да жоқ емес. Ең алдымен, мотивация мәселесі алға шығады. Дәстүрлі аудиториялық сабақта оқытушы мен студенттің тікелей қарым-қатынасы, ортақ оқу кеңістігі белгілі бір тәртіп пен жауапкершілікті қалыптастырады. Ал онлайн форматта студент көбіне жалғыз қалады, өзін-өзі бақылау деңгейі төмен болса, сабаққа немқұрайлы қарау қаупі жоғарылайды. Камерасын өшіріп, лекцияны тек фон ретінде қосып қою немесе тапсырмаларды соңғы сәтке дейін кейінге қалдыру – онлайн оқуда жиі кездесетін құбылыс. Бұл білім сапасына тікелей әсер етеді. Тағы бір маңызды мәселе – әлеуметтік өзара әрекеттестіктің азаюы. Университет немесе мектеп тек білім беретін орын ғана емес, сонымен қатар тұлғаның әлеуметтік қалыптасу алаңы. Достар табу, пікірталас жүргізу, топпен жұмыс істеу, түрлі көзқарастармен бетпе-бет келу – мұның бәрі офлайн ортада табиғи түрде жүзеге асады. Онлайн оқуда бұл үдерістер шектеулі болады. Чаттағы қысқа хабарламалар немесе виртуалды топтық жұмыстар тірі қарым-қатынастың орнын толық баса алмайды. Нәтижесінде кейбір студенттер өзін оқшау сезініп, эмоционалдық күйзеліске ұшырауы мүмкін.

Онлайн оқудың тиімділігі техникалық жағдайларға да тікелей байланысты. Интернеттің тұрақсыздығы, құрылғылардың жетіспеушілігі, платформалардың техникалық ақаулары оқу процесін қиындатады. Қазақстан жағдайында бұл мәселе әлі де өзекті. Қала мен ауыл арасындағы цифрлық алшақтық онлайн білімнің тең дәрежеде жүзеге асуына кедергі келтіріп отыр. Мысалы, қаладағы оқушы жоғары сапалы интернет арқылы интерактивті сабақтарға қатысып отырса, ауылдағы құрдасы байланыс үзілістеріне байланысты сол материалды толық игере алмауы мүмкін. Мұндай жағдайда онлайн оқу тиімді құрал болудан гөрі, керісінше, білімдегі теңсіздікті күшейтуі ықтимал.

Педагогикалық тұрғыдан алғанда да онлайн оқудың өзіндік қиындықтары бар. Барлық пәнді қашықтан бірдей тиімді оқыту мүмкін емес. Практикалық, зертханалық, шығармашылық бағыттағы сабақтар офлайн форматты көбірек талап етеді. Мысалы, медицина, инженерия, өнер салаларында тәжірибелік дағдыларды тікелей ортада меңгеру аса маңызды. Онлайн симуляциялар белгілі бір деңгейде көмектескенімен, шынайы тәжірибенің орнын толық алмастыра алмайды. Бұл онлайн оқудың әмбебап шешім еместігін көрсетеді. Сонымен бірге оқытушының рөлі де өзгереді. Онлайн форматта сабақ беру үшін тек пәнді білу жеткіліксіз, сонымен қатар цифрлық педагогика элементтерін меңгеру қажет. Материалды қызықты әрі түсінікті жеткізу, студенттің назарын экран арқылы ұстап тұру, интерактивті әдістерді қолдану – мұның бәрі оқытушыдан қосымша дайындықты талап етеді. Өкінішке қарай, барлық педагог бұл өзгеріске бірдей дайын емес. Нәтижесінде кейбір онлайн сабақтар монотонды лекцияға айналып, студенттің қызығушылығын төмендетеді.

Дегенмен онлайн оқуды толықтай тиімсіз деп айту да дұрыс емес. Керісінше, оның тиімділігі қолдану тәсіліне байланысты екенін мойындау қажет. Қазіргі таңда көптеген сарапшылар аралас оқыту моделін ең оңтайлы шешім ретінде қарастырады. Бұл модельде теориялық материал онлайн форматта беріліп, ал тәжірибелік сабақтар мен талқылаулар офлайн ортада өткізіледі. Мұндай тәсіл онлайн оқудың икемділігі мен офлайн оқудың әлеуметтік және практикалық артықшылықтарын үйлестіруге мүмкіндік береді. Заманауи университеттердің бірқатары осы модельге сәтті көшіп, оң нәтижелерге қол жеткізіп отыр. Қоғамдық пікірге көз жүгіртсек, онлайн оқуға деген көзқарас біртіндеп өзгеріп келе жатқанын байқауға болады. Алғашқы кезеңде ол уақытша мәжбүрлі шешім ретінде қабылданса, қазір көптеген адамдар оны өмір бойы білім алудың маңызды құралы ретінде бағалай бастады. Әсіресе қысқа мерзімді курстар, кәсіби қайта даярлау бағдарламалары, жеке дағдыларды дамыту бағытында онлайн оқудың тиімділігі дәлелденді. Бұл формат адамға өз өмірін түбегейлі өзгертпей-ақ, жаңа білім мен қабілет игеруге мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, онлайн оқу – не абсолютті тиімді, не толықтай тиімсіз құбылыс емес. Ол – заман талабынан туған, мүмкіндіктері мен шектеулері қатар жүретін күрделі жүйе. Оның тиімділігі технологиялық жағдайларға, педагогикалық тәсілдерге, студенттің мотивациясына және оқу мақсатына байланысты. Егер онлайн оқу саналы түрде, дұрыс ұйымдастырылып, офлайн форматпен үйлесімді қолданылса, ол білім беру саласын жаңа деңгейге көтере алады. Ал егер оны тек формалды шешім ретінде қабылдап, адам факторын ескерусіз қалдырсақ, оның тиімсіз жақтары басым түсуі мүмкін. Сондықтан бүгінгі басты міндет – онлайн оқуды қарсы қою немесе дәріптеу емес, оны ақылмен пайдалану, білім сапасын арттыруға қызмет ететін құралға айналдыру.

Сейдәлі Жібек

11 сынып

Алматы қаласы