Оқушылардың зерттеушілік құзыреттілігін қалыптастырудың тиімді жолдары

Қазіргі уақытта елімізде білім беру кеңістігіне ену мақсатында жаңа білім беру жүйесі құрылуда. Бұл процесс оқу-тәрбие жұмысына өзгерістер енгізумен қатар, елде болып жатқан түрлі бағыттардағы білім беру қызметіне жаңа көзқарасты, оқушылардың зерттеу құзыреттілігін дамытуды, қызметті жаңа ұйымдастыруды талап етеді.

Білім мен ақпарат үстемдік ететін қоғамда білім беру жүйесі инновациялық экономиканың маңызды бөлігі болып табылады. Осыған сәйкес, кез-келген салада Болашақ маман құзыретті болуы керек, яғни өз саласында ойлауды қалыптастырады, өмір сүру жағдайларының өзгеруіне бейім болады, тек өзінің білімі мен дағдыларын ғана емес, қажет болған жағдайда толықтырады. Білім беру саласындағы осы бірқатар талаптарды іске асыру үшін біраз уақыттан бері жаңа өзгерістер енгізілуде. Біздің артымыздан келе жатқан болашақ ұрпақ қабілетті, білімді болуы үшін олардың өмірдегі кез-келген жағдайдың оңтайлы шешімін табуға көмектесетін зерттеу қабілеттері, білімдері мен құзыреттері болуы керек. Шынында да, қазіргі қоғамда "құзыреттілік" ұғымы білім беру процесінде білімді қолданудың негізгі нәтижесі ретінде қарастырылады. Бүгінгі таңда бәсекеге қабілетті тұлғаны даярлау оқушылардың зерттеу құзыреттілігін дамыту процесінде оңтайлы шешімдер қабылдауды талап етеді.

«Зерттеу құзыреттілігі» ұғымы Ресей мен Қазақстанның педагогикалық ғылымдарында өзектілігімен ерекшеленеді. Батыс елдерінде бұл ұғымның бірде-бір көзі жоқ. Жеке «research» және «competence» туралы мәліметтер өте аз болғанымен, «research competence» туралы ақпарат жоқ. Бұл ұғымды ғалымдар өз еңбектерінде «зерттеу қызметі» немесе «зерттеу шеберлігі» ретінде жиі қолданады. Шяуляй университетінің профессорлары Винсентас Ламанаускас пен Далия Аугьене өз зерттеулерінде «зерттеу құзыреттілігін» «зерттеу қызметі» ұғымымен түсіндіреді. Ғалымдардың пікірінше, жалпы білім беретін мектептегі зерттеу қызметі жоғары сынып оқушыларының аналитикалық ойлауын нығайтады және ақпаратты іздеу және пайдалану қабілетін дамытады. Ғылыми-зерттеу қызметі оқу процесінің ажырамас бөлігі болып табылады. Дидактикалық тұрғыдан алғанда, мұндай әрекет студенттердің танымдық белсенділігін арттырудың ең тиімді әдістерінің бірі болып табылады. Ғылыми-зерттеу қызметі оқушылардың зияткерлік әлеуетін арттырады, олардың шығармашылық мүмкіндіктерін кеңейтеді. Мұндай қызмет барысында әлеуметтік-коммуникативтік қабілеттер мен дағдылар дамиды. Оқушылардың ғылыми білімдерін тереңдету, олардың сыни ойлауын тәрбиелеу жүзеге асырылады. Жалпы білім беретін мектеп оқушылардың танымдық қабілеттерін дамытуда, ғылыми-зерттеу қызметінің дағдылары мен сапасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Ламанаускастың зерттеуі мұғалімдердің де, ата-аналардың да оқушылардың ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысуы үшін жеткілікті қолдау көрсетпейтінін көрсетті. Сондықтан болашақта осы бағытта жұмыс істеуді ұсынды. Яғни, оқушылардың зерттеу құзыреттілігін арттыру үшін «мектеп – ата-ана-оқушы» триосы тиімді жұмыс істейтін болады.

Индонезиядағы Джогякарта мемлекеттік университетінің ғалымдары Б.Е.Янто, Б.Сибали және С.Суантоның айтуынша, оқушылардың зерттеу дағдыларын арттыру үшін оқытудың шығармашылық тәсілдері қолданылуы керек, бұл әсіресе ғылымдарды зерттеу және қолдау үшін маңызды. Жоғары сынып оқушыларының ақыл-ой құзыреттілігін дамыту үшін сауалнама әдісі маңызды. Бірнеше зерттеулер зерттеу стратегиясын жүзеге асыру тиімді екенін көрсетті, өйткені ол оқушылардың оқу тиімділігін арттыруға, мотивацияға, шығармашылық ойлауға, сондай-ақ ұғымдарды меңгеруге әсер етеді. Н.Н.Плотникова «зерттеу құзыреттілігі - ғылыми материалды талдау мен бағалауға байланысты қабілет пен зерттеу дағдылары» анықтамасын берді. Яғни, ғалым «құзыреттілік» ішіндегі «қабілет» және «шеберлік» ұғымдарын қарастырады.

Жақында мұғалімнің зерттеуші ретіндегі құзыреттілігін өзектендіру үлкен маңызға ие болды. Зерттеуші мұғалім студенттерге зерттеу жүргізуге мүмкіндік беріп қана қоймайды, сонымен қатар ашуға қажетті жағдай жасайды. Оқушылардың зерттеу құзыреттілігін игеруі үшін дамыған зерттеу құзыреттілігі бар мұғалімдер сыныбы басымдыққа ие болуы керек. Біздің еліміздегі зерттеу қызметіне оқытушыларды даярлау мәселесі З.А.Исаева мен Ш.Т.Таубаеваның іргелі зерттеулерінде де қарастырылады.

Өз тұжырымдамасында Ш.Т.Таубаева жалпы білім беретін мектептің тұтас педагогикалық процесінде мұғалімнің инновациялық дидактикалық қызметінің сапасы ретінде зерттеу мәдениетін негіздеді. Алайда, педагог-зерттеушінің қалыптасуы бірден жүрмейді, бұл ұзақ, үздіксіз процесс. Сондықтан қалыптасқан кәсіптік білім беру жүйесі қажет. Ш.Т.Таубаева мұғалімнің ғылыми-зерттеу қызметінің білімін, іскерлігі мен дағдыларын қалыптастырудың бес кезеңін анықтайды:

- Бірінші кезеңде мұғалім әдістемелік жұмыстың дәстүрлі түрлерін меңгереді.

- Екінші кезең - мұғалімнің өз қызметін дидактикалық тұрғыдан түсіну кезеңі.

- Үшінші кезеңде мұғалім өзінің зерттеу қызметінің қажеттілігін сезінуі тиіс.

- Төртінші кезең - өз идеяларын жүзеге асыру кезеңі.

- Бесінші кезең - жаңа педагогикалық білімді әзірлеу кезеңі.

Мұндай кезеңдерден өткен мұғалімдердің оқушылары неғұрлым дамыған, қабілетті, зерттеу құзыреттілігі дамыған болады. Мектепте толыққанды білім алған оқушы ғана ел азаматы болады. Бұл қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты-оқушыны ойлауға үйрету, кез келген жаста туындайтын мәселені шешу үшін қажетті іс-әрекет тәсілдерін үйрету.

Жоғары сынып оқушыларының зерттеу құзыреттілігін қалыптастырудың маңызды бағыттарының бірі – дұрыс ұйымдастырылған зерттеу қызметі. Оны мектептің оқу процесінде ұйымдастыру және жүзеге асыру-жоғары деңгейдегі зерттеу құзыреттілігіне қол жеткізудің басты шарттарының бірі. Жалпы білім беретін мектептің өзекті мәселесі студенттерге ғылыми ақпаратты зерттеу құзыреттілігі арқылы қалай алуға және өңдеуге үйрету болса, бұл жоғары сынып оқушысының осы құзыреттілікті қалай меңгергенін көрсетеді. Білім неғұрлым терең, жүйелі, саналы болса, оқушы соғұрлым ұзақ және берік есте қалады. Сонда ғана орта мектеп оқушысы зерттеудің мақсаттары мен міндеттерін дұрыс және толық тұжырымдай алады және теориялық және эмпирикалық зерттеулердің әртүрлі әдістерін қолдана отырып, зерттеу мәселесіне қатысты әдебиеттерді талдай алады. Қалыптасқан зерттеу құзыреттілігі бар жоғары сынып оқушысы өз қызметінің нәтижелерін рефлексивті бағалай алады. Ол өзінің зерттеу жұмысын үнемі қадағалап отырады, сәтсіздіктердің себептерін өздігінен жояды. Оқушылардың зерттеу құзыреттілігінің жоғарылауы жалпы нәтижелерге де оң әсер етеді. Осылайша, мектептің білім беру процесінде оқушылардың зерттеу құзыреттілігін қалыптастыруға ерекше назар аудару қажет. А. К. Өтепова оқушылардың зерттеу құзыреттілігін дамытуға психологиялық-педагогикалық аспектілер ықпал ететінін атап өтті. Ғалым өз еңбегінде оқушылардың дүниетанымын дамытудың моделін, өлшемдерін және көрсеткіштерін ашты. Демек, оқушылардың зерттеу құзыреттілігінің дамуына олардың дүниетанымының тереңдігі де әсер етеді.

Оқушылардың зерттеу құзыреттілігі зерттеу қызметі барысында әртүрлі тәсілдермен қалыптасуы мүмкін. Ең тиімді әдістердің бірі мектептің ғылыми қоғамы мен қосымша білім беру жүйесі аясында жұмыс істеу екені анық. Оқушылардың зерттеу құзыреттілігін қалыптастыру бойынша жұмыс-бұл оқушылардың, мұғалімдердің, әкімшіліктің, ата-аналардың күш-жігері шоғырланған мақсатты, қажырлы процесс. Зерттеу құзыреттіліктерін қалыптастыру динамикасын зерттеудің әртүрлі кезеңдерінде мониторинг жүргізу арқылы қадағалау қажет. Осыған сәйкес а.в. Воробьева зерттеу құзыреттілігін келесідей жіктейді, оқушының зерттеу құзыреттілігін үш компонентке бөлуді ұсынады. Олар: білім, қабілет және зерттеу дағдылары, сондай-ақ тәжірибе. Бұл топтардың әрқайсысы белгілі бір құзыреттерді қамтиды. Осы құзыреттер арқылы оқушылардың зерттеу құзыреттіліктерін дамыту процесі анықталады. Осы үш компонентке а.в. Воробьеваның "құндылық бағдарын" қоса отырып, біз жоғары сынып оқушыларының өзіндік ұлттық ерекшелігін атап өтер едік. Г.К.Нұрғалиева құндылық бағдарларына қатысты бірқатар маңызды мәліметтерді ұсынды. Біз оқушылардың зерттеу құзыреттілігін дамыту процесін шоғырландыруда ғалымның еңбегіне сүйендік. Ғалым дағдыларды дамытуға, білім алуға және белсенді өмірлік ұстанымды қалыптастыруға бағытталған әрекеттерді анықтайды.

Осылайша, іргелі және академиялық сияқты дәстүрлі білім беру құндылықтары артта қалып, оқушының алдында тұрған жаңа міндеттерді шешудің құралдарын белсенді түрде іздеу қабілеті басым. Негізінде, жоғары сынып оқушыларының құзыреттілігін қалыптастыру бір күндік жұмыс емес. Ол күнделікті дағдыларды, ұмтылысты, оқуға деген ұмтылысты, ынта-жігерді қажет етеді. Жоғары сынып оқушыларының құзыреттілігі жинақталған білімді тәжірибемен үйлестіру қабілетімен ғана көрінеді. Құзыреттілік үнемі дамып, үнемі жетілдіріліп отыруы керек. Жоғары сынып оқушыларының зерттеу құзыреттілігін қалыптастыруға әлеуметтік орта, қарым-қатынас, білім, қабілеттер, дағдылар әсер етеді. Осы қасиеттердің барлығы бір бағытта жақындаған кезде ғана жоғары сынып оқушысының зерттеу құзыреттілігін белгілі бір дәрежеде қалыптастыру мүмкіндігі пайда болады. Біз қарастыратын құзырет ХХІ ғасырда өмір сүретін және жұмыс істейтін әрбір азаматта болуы керек. Болашақта жоғары сынып оқушыларының зерттеу құзыреттілігін қалыптастыру бойынша бірқатар практикалық жұмыстар жүргізілуі керек.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Плотникова Н.И. Общеучебные компетенции в структуре дистанционного курса на английском языке [Текст] / Н.И. Плотникова // Компетенции в образовании: опыт проектирования: сб. науч. тр. / под ред. А.В. Хуторского. – М.: Научно-внедренческое предприятие «ИНЭК», 2007.

2. Таубаева Ш.Т. Жастардың рухани-адамгершілік жаңғыруы тәжірибесі аясында профессор Таубаева Шәркүл Таубайқызының зерттеулерінің ғылыми кеңістігі. Алматы: Қазақ университеті, 2017. - 416 бет.

3. Өтешова Б.Қ. Жоғарғы сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын халық тағлымы материалдары арқылы дамытудың педагогикалық шарттары [Мәтін] : Педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алматы. 2004. - 31 б.

4. Нургалиева Г.К. Психолого-педагогические основы ценностно-ориентированной личности: дис. ...док. пед. Наук: 13.00.01 – Алматы, 1994. – 379 с.

5. Қазақстан Республикасы Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың 10 маңызды бағыты, https://www.inform.kz/kz/prezident-tokaevtyn-10-manyzdy-bagyty_t10866.