Педагог күнделікті жағдайлар арқылы оқушылардың әділдік пен құрмет түсінігін қалай қалыптастырады?

Дадажанова Наргиза Узаковна

Түркістан облысы, Мақтаарал ауданы

М.Тұрсын-Заде атындағы №56 ЖББМ КММ

Бастауыш сынып мұғалімі

Педагог күнделікті жағдайлар арқылы оқушылардың әділдік пен құрмет түсінігін қалай қалыптастырады?

Қазіргі мектептің басты міндеттерінің бірі – оқушыға тек білім мен дағды беріп қана қоймай, оның тұлғалық қасиеттерін қалыптастыру. Оқушының бойында әділдік, құрмет, жауапкершілік, адалдық, өзара түсіністік сияқты құндылықтардың қалыптасуы оның болашақтағы әлеуметтік өміріне тікелей әсер етеді. Бұл қасиеттерді тек арнайы тәрбие сағаттарында немесе теориялық түсіндіру арқылы қалыптастыру жеткіліксіз. Бала күнделікті қарым-қатынас, нақты жағдайлар және өзінің тәжірибесі арқылы әділдік пен құрметтің мәнін жақсы түсінеді. Сондықтан педагогтің әрбір сөзі, шешімі және оқушымен қарым-қатынасы тәрбиелік мәнге ие.

Әділдік ұғымы оқушы үшін ең алдымен мұғалімнің күнделікті әрекетінен байқалады. Мұғалім барлық оқушыға бірдей талап қойып, олардың жеке ерекшеліктерін ескере отырып әділ шешім қабылдауы керек. Мысалы, сабақ кезінде бір оқушы тәртіп бұзса, оның үлгерімі жоғары болғанына немесе мұғаліммен жақсы қарым-қатынаста болғанына байланысты оған жеңілдік жасау басқа оқушылардың әділдік туралы түсінігіне кері әсер етуі мүмкін. Керісінше, мұғалім әр жағдайды нақты бағалап, шешімін түсіндірсе, оқушылар әділдік дегеніміз барлығына бірдей қарау ғана емес, әр адамның жағдайын ескере отырып, объективті шешім қабылдау екенін түсіне бастайды.

Күнделікті сабақтағы бағалау да әділдік түсінігін қалыптастырудың маңызды құралы болып табылады. Оқушы өзінің бағасының не үшін қойылғанын нақты білуі керек. Баға мұғалімнің жеке көзқарасына емес, алдын ала белгіленген критерийлер мен орындалған жұмыстың сапасына негізделсе, оқушы бағалаудың әділ екенін қабылдайды. Мысалы, мұғалім тапсырманы бағалау критерийлерін алдын ала түсіндіріп, оқушының жұмысына нақты кері байланыс берсе, бала өз нәтижесін объективті бағалауды үйренеді. Бұл оның тек мұғалімнің бағасына тәуелді болмай, өз еңбегін саралауына мүмкіндік береді.

Құрмет ұғымы да күнделікті қарым-қатынастан қалыптасады. Мұғалім оқушының пікірін тыңдап, оның сөзін бөлмей, сұрағына байыппен жауап берген кезде оқушы өзіне деген құрметті сезінеді. Өз кезегінде ол да мұғалімге және сыныптастарына құрметпен қараудың маңызын түсінеді. Педагогтің оқушымен сөйлесу мәнері оның тәрбиелік ықпалының маңызды бөлігі болып табылады. Оқушыны көпшілік алдында кемсіту, оның қатесін мазақ ету немесе басқа балалармен салыстыру құрмет сезімін қалыптастырмайды. Қателікке сабырмен қарап, оны түзетуге мүмкіндік беру оқушыға адамды оның қателігімен ғана бағалауға болмайтынын үйретеді.

Сыныптағы пікірталастар мен топтық жұмыстар әділдік пен құрметті практикалық түрде қалыптастыруға мүмкіндік береді. Топтық жұмыс барысында оқушылар міндеттерді бөліседі, бір-бірінің пікірін тыңдайды, ортақ шешім қабылдайды. Мұнда әр оқушының пікірін тыңдау, әлсіздеу оқушыға көмектесу, өз міндетін жауапкершілікпен орындау сияқты әрекеттер маңызды. Мұғалім топтық жұмысты ұйымдастыру кезінде тек нәтижеге емес, оқушылардың бір-бірімен қалай қарым-қатынас жасағанына да назар аударуы қажет. Егер бір оқушы үнемі басқалардың пікірін қабылдамай, шешімді жалғыз өзі қабылдаса, педагог жағдайды тоқтатып, әр адамның пікірінің маңыздылығын түсіндіре алады.

Күнделікті өмірде әділдікке байланысты көптеген қарапайым жағдайлар кездеседі. Мысалы, сыныпта кезекшілік жасау, оқу құралдарын пайдалану, тапсырманы бірінші орындау, топ мүшелерінің міндеттерін бөлу немесе сыныптағы ортақ ресурстарды пайдалану кезінде оқушылар арасында келіспеушілік болуы мүмкін. Мұндай сәттерді педагог дайын жауаппен ғана шешіп қоймай, оқушыларды өздері әділ шешім іздеуге бағыттағаны дұрыс. «Бұл жағдайда кімнің әрекеті дұрыс?», «Неліктен?», «Барлығына қолайлы шешім қандай болуы мүмкін?» деген сұрақтар арқылы оқушылар жағдайды әртүрлі тұрғыдан қарастыруды үйренеді.

Әділдік пен құрметті қалыптастыруда мұғалімнің жеке үлгісі ерекше маңызды. Балалар педагогтің айтқан сөзінен гөрі оның нақты әрекетіне көбірек назар аударады. Егер мұғалім оқушыдан уақытты сақтауды талап етіп, өзі сабаққа үнемі кешіксе, оның сөзі тәрбиелік тұрғыдан әлсіз болады. Егер педагог оқушылардан бір-бірін тыңдауды талап етіп, өзі олардың пікірін елемесе, құрмет туралы айтылған талаптар күтілетін нәтижеге жеткізбейді. Сондықтан педагог өз әрекеті арқылы әділдік пен құрметтің нақты үлгісін көрсетуі қажет.

Оқушылар арасындағы келіспеушіліктер де тәрбиелік мүмкіндік ретінде қарастырылуы мүмкін. Мектеп өмірінде пікір қайшылығы, түсінбеушілік немесе реніштің болуы қалыпты жағдай. Мұндай кезде мұғалім бірден бір оқушыны кінәламай, екі тараптың да пікірін тыңдауы керек. Әр оқушы өз ойын еркін жеткізуге мүмкіндік алған кезде, олар мәселені эмоциямен емес, дәлел арқылы талқылауға үйренеді. Педагог оқушыларға бір-бірін тыңдау, қарсы пікірді құрметтеу және ортақ шешім іздеу дағдыларын қалыптастырады.

Құрмет тек адамдар арасындағы қарым-қатынаспен шектелмейді. Ол мектеп мүлкіне, оқу құралдарына, қоршаған ортаға және ортақ кеңістікке деген жауапкершіліктен де көрінеді. Мысалы, сыныптағы тазалықты сақтау немесе мектеп мүлкін ұқыпты пайдалану кезінде мұғалім бұл әрекетті жай ғана тәртіп талабы ретінде емес, ортақ ортаға деген құрмет ретінде түсіндіре алады. Оқушы өзінің әрекеті басқа адамдарға әсер ететінін түсінген сайын, жауапкершілік сезімі де қалыптасады.

Педагог әділдік пен құрмет құндылықтарын қалыптастыру кезінде оқушының жас ерекшелігін және жеке қажеттіліктерін де ескеруі қажет. Барлық бала бірдей ойламайды, бірдей қарқынмен жұмыс істемейді және өз пікірін бірдей деңгейде білдіре алмайды. Сондықтан әділдік дегеніміз барлық оқушыға бірдей тапсырма беру немесе бірдей талап қою ғана емес. Әділдік әр баланың оқу мүмкіндігін ескеріп, оған өз қабілетін көрсетуге жағдай жасауды да білдіреді. Бұл тәсіл оқушының өзіне деген сенімін арттырып, басқа адамдардың ерекшеліктерін құрметтеуге үйретеді.

Оқушының әділдік пен құрмет туралы түсінігін қалыптастыруда кері байланыстың да маңызы зор. Мұғалім оқушының қателігін көрсеткенде оның тұлғасын емес, нақты әрекетін талдауы керек. Мысалы, «сен жауапсызсың» деген сөздің орнына «тапсырма белгіленген уақытта орындалмады, келесі жолы уақытты қалай дұрыс жоспарлауға болады?» деген бағытта сөйлесу тиімді. Мұндай кері байланыс оқушыны қорламайды, керісінше оның әрекетіне жауапкершілікпен қарауға үйретеді.

Қорытындылай келе, әділдік пен құрмет – бір сабақта қалыптасатын қасиеттер емес. Олар мұғалім мен оқушы арасындағы күнделікті қарым-қатынас, бағалау, топтық жұмыс, пікірталас, тәртіп мәселелері, келіспеушіліктерді шешу және педагогтің жеке үлгісі арқылы біртіндеп дамиды. Педагог әрбір күнделікті жағдайды тәрбиелік мүмкіндік ретінде пайдалана алса, оқушылар әділ шешім қабылдауды, басқа адамның пікірін тыңдауды, өзгенің құқығын құрметтеуді және өз әрекетіне жауап беруді үйренеді. Ең маңыздысы – мұғалім әділдік пен құрмет туралы тек сөзбен түсіндіріп қоймай, оны өзінің нақты әрекетімен көрсетуі керек. Сонда бұл құндылықтар оқушы үшін сырттан қойылған талап емес, оның күнделікті мінез-құлқы мен өмірлік ұстанымына айналады.