Қазақ журналистикасының тарихы

Ақпарат алмасу қажеттілігі адам тіршілігінің ажырамас бөлігі болды. Ақпараттық байланыс адамдарға, әсіресе қоғамдық пікір саласына әсер етудің күшті факторына айналды, ол адамзат қоғамдастықтарының өміріндегі басты рухани және ұйымдастырушылық күшке айналды. Қазақ халқының мәдениеті өткен дәуірлердің мәдениетімен, оның ең жақсы дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарымен тікелей сабақтастыққа ие. Халық ауыз әдебиеті ақпаратты жинақтау, өңдеу, беру және тарату тәсіліне айналды.

Бүгінде әлемді ақпаратсыз елестету мүмкін емес. Бұқаралық ақпарат құралдары,газеттер мен журналдар,баспасөз бен жаңалықтар бәрі халық үшін тынбай еңбек етуде. Ал сіз қазақ журналистикасының тарихын білесіз бе?

Бүгінгі күні қазақ газет журналдарының тарихиын бірі білсе,кейбірі тіпті біле бермейді. Олардың тарихы сонау «Түркістан уәлаятының газеті», «Дала уәлаятының газеттерінен» бастау алған. Одан бері қаншама басылымдардың тарихы тереңде жатыр. Соларға тоқталғанымыз жөн болар.

Мерзімді баспасөз патшалық Ресейдің мүдделерін білдіруге шақырылды. 1870-1882 жылдар аралығында Ташкент қаласында шыққан «Түркістан уалаятының газеті» алғашқы қазақ тілді газет болды. Бұл басылым «Туркестанские ведомости» газетіне қосымша болды және аптасына төрт рет шығарылды. Екі шығарылымы қазақ тілінде, екеуі – өзбек тілінде шыққан. Журналистиканың ана тілінде пайда болуы, елдің мәдени мұрасындағы маңызды кезең екені сөзсіз. Газет патшалықтың мүддесін білдіруге арналғанымен, оның беттерінде қазақ қоғамының әлеуметтік – саяси мәселелері туралы, Қазақстанның байырғы тұрғындарының әдебиеті мен өнері туралы мақалалар, хат-хабарлар көптеп шығып тұрған.

Бұл дәстүрді 1888-1902 жылдары Орынбордан шығып тұрған «Ақмола облыстық ведомостарына» қосымша – «Дала уәлаятының газеті» жалғастырды. Революциялық қозғалыстың өрлеуі, Қазақстанның көптеген қалаларында Ресей социал-демократтық жұмысшы партиясы топтарының құрылуы баспа үгіт-насихатының едәуір күшеюімен қатар жүрді.

Қазақтың тұңғыш қоғамдық-саяси “Айқап” журналы Қазақ журналистикасы тарихының жаңа парағын ашты. Ол Троицкіде 1911 жылдан 1915 жылға дейін жарық көрді. Баспагері мен редакторы талантты журналист және педагог М.Сералин болды. К.Кемеңгеров осы журналда тұңғыш рет жариялана бастады. С.Торайғыров, С.Сейфуллин, С.Көбеев, С.Дөнентаев, Б.Майлин, М.Жолдыбаев, Ж.Сейдалин, Б.Бекжанов және басқалар журналдың публицистері болды. Қазақтың қоғамдық ой-өрісін, әдебиеті мен ағартушылық дәстүріне негізделген публицистикасын дамытуда журналдың рөлі өте зор. Журналда Мемлекеттік Думаның жұмысын қамтыды, патша үкіметінің озбырлығы, ішкі және сыртқы саясат туралы мақалалар жариялады. Журналда Қазақстанның түкпір-түкпірінен материалдар жарияланды.

Сондай-ақ, қазақ демократиялық баспасөзінің пайда болуында «Қазақстан» газеті айтарлықтай үлкен рөл атқарды. Ол 1911 жылдың наурызынан бастап жарық көрген. 4 саны шыққаннан кейін редакция материалдық себептерге байланысты газет шығаруды тоқтата тұруға мәжбүр болған. 1913 жылдың қаңтарында басылым қайта жалғасып, 1913 жылдың маусымына дейін шығып тұрған. Газет алдымен Ордада, содан кейін Оралда шығып тұрған. Оны Е.Буйрин редакциялаған. Газеттің бағытын жалпы демократиялық және ағартушылық деп сипаттауға болады. Ғ.Қарашев, Б.Қаратаев, С.Меңдешев газеттің авторлары мен публицистері болған.

1913-1918 жылдар аралығында Орынборда басылып шыққан «Қазақ» газеті жалпыұлттық байланыстың, халықтың қайта жаңғыруының, өзінің рөлін сезінудің ошағына айналғаны бекер емес. Редакциядағы жұмысқа ұлттық интеллигенцияның көрнекті өкілдері тартылды. Қызметін өз халқының бостандығы мен тәуелсіздігі үшін күреске арнаған ақын, аудармашы, педагог А.Байтұрсынов газеттің редакторы болды. Газет Әлихан Бөкейхановтың фольклор және Ахмет Байтұрсыновтың қазақ тілі мен қазақ әдебиеті туралы ғылыми зерттеулерін жариялады.

1915 жылдан 1918 жылға дейін Уфада Б.Майлин мен Ж. Тлепбергеновтың редакциясымен «Садак» қолжазба журналы шығарылды. Оның идеялық-саяси бағыты қазақ және татар зиялыларының ұлттық сана-сезімін қалыптастыруда үлкен маңызға ие болды, әдеби тұрғыда журнал қазақ, татар ақын-жазушыларының тәрбиешісі болды. Оның ерекшелігі “Ғалия” медресесінде оқитын қазақ шәкіртері қолжазба журналда өз еңбектерін жариялап, “Қазақ”,”Бірлік туы”,”Сарыарқа” сынды органдардың оң істері жөнінде мағлұмат берген.

Қоғамдық өмірде «Бірлік туы» газеті үлкен орын алды, заңгер, саясаткер және журналист М.Шоқай оның идеялық жетекшісі болды. Қазан айында газет Дутовтың белоказактарымен жабылды. Газет Түркістанды демократияландыру жолындағы автономиялық партиялардың міндеттері мен мақсаттарын оқырманға жеткізуді және Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында және қос өкімет жылдарында қазақ халқына деген әділетсіздікті көрсетуді өзінің парызы деп санады.

Міне, бұл қазақ журналистикасының тарихына шолу болатын. БАҚ қазақ қоғамына әрқашан елеулі үлес қосқаны хақ. Қазақ журналистикасының тарихы қоғам тарихының ажырамас бөлігі болып табылады.Оның дамуының тарихи кезеңдерін түсіну бізге қазақ қоғамының қазіргі жай-күйін жақсы түсінуге және осы саладағы одан әрі даму үдерістерін айқындауға көмектеседі.