Қазақ тілі — ұят емес, артықшылық

Қазіргі қазақстандық қоғамда қазақ тіліне деген көзқарас әлі де бірізді емес. Бірі оны ұлттық бірегейліктің, мемлекеттіліктің негізгі тірегі деп бағаласа, енді бірі күнделікті өмірде қолдануға ыңғайсыз, тіпті қажетсіз дүние ретінде қабылдайды. Кей әлеуметтік ортада қазақша сөйлеу «ыңғайсыздық» тудырып, адам өзін ақтауға мәжбүр болатын жағдайға жеткен. Бұл — тілдің әлсіздігі емес, қоғамдағы құндылықтар жүйесінің бұрмалануы. Өйткені қазақ тілі — ұят емес, керісінше жеке адам үшін де, тұтас қоғам үшін де нақты артықшылық.

Ең алдымен, тіл — жай ғана қарым-қатынас құралы емес, ол — ойлау жүйесінің өзегі. Адам қай тілде ойласа, сол тілде оның дүниетанымы, құндылықтары, өмірге көзқарасы қалыптасады. Қазақ тілі — ғасырлар бойы қалыптасқан философиясы бар, табиғатпен, адаммен, қоғаммен үйлесімді байланыс орнатқан терең тіл. Ондағы сөздер көбіне бір мағыналы емес, көп қабатты, астарлы. Қазақша ойлай алатын адам сөздің салмағын, мағынаның реңкін, айтылған ойдың жауапкершілігін сезіне алады. Бұл қасиет әсіресе журналистика, құқық, саясат, білім беру, мәдениет салаларында аса маңызды.

Алайда бүгінгі қала жастарының бір бөлігі қазақша сөйлеуден қысылатынын ашық айтады. Мұның себебі тілдің мүмкіндігінде емес, әлеуметтік ортадағы көзқараста жатыр. Қазақша сөйлеген адамды «ауылдан келген», «заманнан қалып қойған» деп қабылдайтын жаңсақ пікір әлі де бар. Бұл — отарлық кезеңнен қалған сананың көрінісі. Өкінішке қарай, мұндай стереотиптерді кейде өзіміз де күшейтіп жібереміз. Ана тілінде сөйлеген адамды қолдаудың орнына, қателігін бетіне басып, мысқылмен түзету — тілге деген құрметті емес, қорқынышты қалыптастырады. Ал қорқыныш бар жерде тіл дамымайды.

Қазақ тілін меңгеру — тек мәдени немесе рухани қажеттілік емес, ол кәсіби тұрғыдан да үлкен мүмкіндік. Бүгінде мемлекеттік қызметте, білім беру жүйесінде, медиада, мәдениет пен шығармашылық салаларда қазақ тілін еркін меңгерген мамандарға сұраныс жоғары. Бірақ соған қарамастан, қазақ тілінде сауатты сөйлеп, кәсіби деңгейде жаза алатын кадрлар әлі де жеткіліксіз. Демек, бұл — еңбек нарығында айқын бәсекелестік артықшылық. Көптілді болу заман талабы екені рас, алайда сол көптілділіктің негізі алдымен ана тілінен басталуы тиіс.

Қазақ тілі — әлеуметтік лифт рөлін де атқара алады. Әсіресе аймақтарда, қазақтілді ортада жұмыс істейтін журналист, дәрігер, мұғалім, заңгер немесе кәсіпкер үшін тіл — халықпен байланыс орнатудың басты құралы. Қазақша еркін сөйлейтін маман қоғамның әртүрлі әлеуметтік қабатымен тез тіл табысады, сенімге ие болады. Ал сенім — кез келген кәсіби қатынастың, әсіресе журналист пен аудитория арасындағы байланыстың негізі.

Медиа кеңістікте де қазақ тілінің салмағы жыл санап артып келеді. Соңғы жылдары қазақша контентке деген сұраныс айтарлықтай өсті. Әлеуметтік желілерде, YouTube, TikTok платформаларында қазақ тілінде сөйлейтін блогерлердің, журналистердің, сарапшылардың аудиториясы кеңеюде. Бұл — қоғамда қазақ тіліне деген нақты сұраныстың бар екенін көрсетеді. Демек, қазақ тілі — шектеу емес, керісінше жаңа аудиторияға, жаңа мүмкіндіктерге жол ашатын құрал.

Кей адамдар қазақ тілін білуді міндет немесе қысым ретінде қабылдайды. Мұндай көзқарас тілге қарсы ішкі қарсылық тудырады. Ал шын мәнінде, тіл — міндет емес, мүмкіндік. Ана тілін меңгеру арқылы адам өз тамырын, тарихын, мәдени кодын терең түсінеді. Бұл жеке тұлғаның ішкі сенімділігін арттырады. Өз тілін сыйлаған адам өзге тілдерге де құрметпен қарайды. Сондықтан тілге деген құрмет талаппен емес, күнделікті қолданыспен, табиғи қажеттілік арқылы қалыптасуы тиіс.

Қазақ тілін дамыту үшін заңнан бұрын орта қажет. Қазақша сөйлейтін, қазақша ойлайтын, қазақша өнім тұтынатын ортада тіл ұятқа айналмайды. Ол өмірдің табиғи бір бөлігіне айналады. Тіл мәселесі тек құжатпен немесе ұранмен шешілмейді. Ол отбасында, балабақшада, мектепте, университетте, медиа мен қоғамдық кеңістікте күнделікті тәжірибе арқылы дамиды.

Қорытындылай келе, қазақ тілі — артта қалудың белгісі емес, алға ұмтылудың тетігі. Ол адамның мәдени деңгейін, кәсіби әлеуетін, азаматтық ұстанымын көрсетеді. Қазақша сөйлеу — ұят емес. Ұят — өз тіліңді менсінбеу. Ал ана тілін қадірлей білген адам үшін қазақ тілі — шынайы артықшылық, әрі болашаққа апарар сенімді жол.