Қазақстан республикасы Оқу ағарту министрлігі

«Рәзия» бөбеккжай балабақшасы

БАЯНДАМА

Тақырыбы: Қазақстан Республикасының Конституциясы

Тәрбиеші: Тулепова Тұрсынай

Жетісай 2024 жыл

Жоспар

I.Кіріспе

II.Негізгі бөлім

III.Қорытынды

IV.Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Конституциялық құқық – мемлекеттің негізгі заңдарын (конституцияларын) зерттейтін, оның ұйымдастырылуын, биліктің құрылымын, азаматтардың негізгі құқықтары мен міндеттерін, сондай-ақ мемлекеттік институттардың қызмет ету принциптерін белгілейтін құқық саласы. Конституциялық құқық заңдар мен нормативтік құқықтық актілердің қолданылу аясын белгілеп, олардың қалай жасалатынын, қолданылуын және орындалуын анықтайды.

Конституциялық құқықтың негізгі элементтеріне мыналар жатады:

Конституция: Мемлекеттің құрылымын, билік жүйесін, азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын, мемлекеттік органдардың қызмет ету принциптерін және конституциялық нормаларды өзгерту механизмдерін белгілейтін мемлекеттің негізгі заңы.

Мемлекеттік билік органдары: Конституция атқарушы, заң шығарушы және сот тармақтары арасындағы өкілеттіктердің аражігін ажырату жүйесін, сондай-ақ олардың арасындағы өзара іс-қимыл тетіктерін белгілейді.

Азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтары: Конституцияда азаматтардың өмір сүру құқығы, сөз бостандығы, діни сенім бостандығы, жиналыстар бостандығы және т.б. негізгі құқықтары мен бостандықтарына кепілдік берілген.

Конституцияның сақталуын бақылау тетіктері: Конституциялық заң конституциялық нормалардың сақталуын бақылау әдістерін анықтайды, мысалы, конституциялық соттар, заңдардың конституцияға сәйкестігін тексеру жүйесі және т.б.

Конституциялық құрылыстың принциптері: Бұл мемлекетті ұйымдастырудың негізі болып табылатын негізгі принциптер, мысалы, биліктің бөліну принципі, заң үстемдігі қағидасы, егемендік принципі және т.б.

Конституциялық құқық қоғамдағы тұрақтылық пен заңдылықты қамтамасыз етуде, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауда, сондай-ақ мемлекет қызметінің негізгі принциптерін анықтауда маңызды рөл атқарады.

Конституция – мемлекеттің Негізгі заңы. Адам қоғамының заңсыз өмір сүре алмайтыны белгілі. Ал қоғамның барлық өмір аяларында болып жататын құбылыстардың бәрін заңмен басқару үшін қажетті нормативті актілердің саны қанша болуы керектігін ещкім де дәл тауып айта алмас еді. Дамыған демократиялы елдерде әрекет ететін заңдар мыңдап саналады. Сол заңдардың бәрінің бастау алар негізі – Конституция болып табылады.

Өркениетті қоғам конституциялық заңдылыққа бағына отырып дамиды. Мемлекет түрлері көп болса да, олардың конституцияда мемлекеттік құрылым түрлері (унитарлық, федерация немесе конфедерация), мемлекетті басқарудың (монархия әлде республика) формалары анықталады, мемлекеттің жоғары органдарының құрылымы, азаматтардың негізгі құқықтары, бостандықтары мен міндеттері көрсетіледі. Мемлекет пен қоғамның Негізгі заңы ретінде Конституция бүкіл заң шығару ісінің қайнар көзі болып табылады. Өзге нормативтік актілердің бәрі Конституцияның ережелеріне негізделіп қабылданады. Сондықтан оның басқа нормативтік актілерде кездеспейтін өзіне тән белгілері болады.

Конституция (лат. constitutio – құрылу, өкім) – қоғамдық және мемлекеттік құрылыс негіздерін, мемлекеттік органдар жүйесін, олардың түзілу реттілігі мен қызметін, азаматтардың құқықтары мен міндеттерін айқындайтын мемлекеттің Негізгі заңы. Конституцияның мәні мемлекеттің негізгі заңдылық мүдделеріне, халықтың шын мәніндегі еркіне сай келуімен және құзіреттілігімен айқындалады.

“Конституция” деген сөздің латыннан аудармасы “құрылғы”, “жарғы”, “заң” деген мағыналарды білдіреді. Ежелгі Римде император билігінің кейбір актілері осылай аталған. Ең бірінші конституция дүние жүзінде 1787 жылы қабылданып, осы күнге дейін қолданылып келе жатқан АҚШ-тың Конституциясы болып табылады. Еуропада бірінші конституциялар 1791 жылы Франция мен Польшада қабылданған. Конституцияның басқа құқықтық нормативтік кесімдерден мынадай ерекшеліктері бар екенін айта кету керек:

Қоғамдық қатынастардың негізін қалайды;

Құқықтың негізгі бастауы болып табылады;

Ең жоғарғы заңдылық күші бар;

Оның ерекше тәртіппен қабылдануы;

Тұрақтылығы.

Қазақстан Республикасының Конституциясы — Қазақстан Республикасының Ата Заңы. Ағымдағы Конституция 1995 жылы 30 тамыз күні жалпыхалықтық Референдум негізінде қабылданды және 5 қыркүйек күні өз күшіне енді. Конституция 9 тараудан, 98 баптан тұрады.

Конституция мемлекеттік құрылыстың құқықтық негізін қалыптастырушы құжат болып табылады. Ол мемлекеттілік тетік, қоғамдық, саяси институттар ретінде қызметтің негізі боларлық принциптерін орнықтырды, адам мен азаматтың конституциялық мәртебесін белгіледі, экономикалық құрылыстың негіздерін айқындады. Бұл тәуелсіз Қазақстанның қабылдаған екінші конституциясы. Алдыңғы конституция 1993 жылы 28 қаңтарда қабылданған болатын.

Негізгі бөлім

Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы 1993 жылы 28 қаңтарда ХІІ шақырылған Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің ІХ сессиясында қабылданды. Ол кіріспеден, 4 бөлім, 21 тарау және 131 баптан тұрады.

Конституция Қазақстан мемлекеттік егемендігін алған сәттен бергі көптеген құқықтық нормаларды:

халықтық егемендік

мемлекет тәуелсіздігі

билікті бөлісу принципі

қазақ тілін мемлекеттік деп тану

Президентті мемлекет басшысы деп тану

сот органдарын — Жоғарғы, Конституциялық және Жоғары Арбитраждық соттар және басқаларды қамтыды.

1993 жылғы Конституция негізіне парламенттік республика моделі алынды.

Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жыл

Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жылы 30 тамызда қабылданды.

1995 жылы 30 тамызда республикада бүкілхалықтық референдум өтті, нәтижесінде Қазақстанның жаңа Конституциясы қабылданды. Дауыс беру еліміздің қалалары мен ауылдарындағы 10253 сайлау учаскелерінде жүрді. Бұл Конституцияның 1993 жылғы Конституциядан айырмашылығы оның мазмұнының сапасында еді. Жаңа Конституцияға алғаш рет азаматтың құқығына қатысты ғана емес, адам дүниеге келген сәттен одан ажырамас құқықтарына да қатысты нормалар енді. Ол бойынша Қазақстан Республикасының Президенті саяси жүйенің басты тұлғасы болып табылады, билік тармақтарынан жоғары тұрады. Бұл президенттік басқару жүйесіндегі мемлекетке сай келеді. Парламент туралы конституциялық бөлім өзгерістерге ұшырады.

1995 ж. желтоқсанда екі палаталы (жоғарғы палаталы — Сенат, төменгі палаталы —Мәжіліс) Парламентке сайлау өткізілді.

Конституция құрылымы

I бөлім. Жалпы ережелер

II бөлім. Адам және азамат

III бөлім. Президент

IV бөлім. Парламент

V бөлім. Үкімет

VI бөлім. Конституциялық кеңес

VII бөлім. Соттар және сот төрелігі

VIII бөлім. Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару

IX Бөлім. Қорытынды және өтпелі ережелер

Өзгертулер мен түзетулер

1998 жыл

1998 жыл

1998 жыл

Конституция келесі мәселелерді реттейді: Мемлекеттің сипатын және оның негізгі құндылықтарын айқындайтын Конституциялық құрылыстың негіздері. Әр адамға өмір сүруге, бостандыққа, қадір-қасиетке, меншікке және т. б. негізгі құқықтарға кепілдік беретін азаматтардың құқықтары мен бостандықтары. Президент, Парламент, Үкімет, сот жүйесі және басқалары сияқты мемлекеттік органдардың ұйымдастырылуы мен жұмыс істеуі. Аумақтық құрылым және жергілікті басқару. Халықаралық қатынастардың негіздері және Халықаралық ұйымдарға қатысу. Қазақстан Конституциясын түсіну және білу халықтың құқықтық мәдениеті мен азаматтық белсенділігін дамытуға ықпал етеді. Бұл адамдарға қоғамдық өмірге саналы түрде қатысуға және биліктің әрекеттерін бақылауға көмектеседі. ҚР Конституциясын білу азаматтардың құқықтық санасын қалыптастыруға және ел заңдарын құрметтеуге ықпал ететіні маңызды аспект болып табылады. Бұл сонымен қатар әртүрлі деңгейдегі билікті теріс пайдалану мен сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға көмектеседі. Сонымен қатар, Конституцияда адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды қорғау туралы ережелер бар және заң алдындағы теңдікке кепілдік береді. Бұл құқықтар мен бостандықтарды білу азаматтарға оларды мемлекеттік органдар немесе басқа адамдар бұзған жағдайда пайдалануға мүмкіндік береді. Қазақстанда тұратын немесе жұмыс істейтін шетелдік азаматтар үшін Конституцияны білу де пайдалы, өйткені ол елдің құқықтық жүйесі, Қазақстан Республикасының аумағындағы шетелдіктердің құқықтары мен міндеттері туралы түсінік береді. Жалпы, Қазақстан Конституциясын білу құқықтық мемлекетті дамытуға, заңдылықты сақтауға және адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуге ұмтылатындардың барлығына пайдалы. Бұл демократиялық институттарды нығайтуға және биліктің азаматтар алдындағы ашықтығы мен жауапкершілігін қамтамасыз етуге көмектеседі. Конституцияның негізгі баптары Азаматтардың құқықтары мен бостандықтары үшін, сондай-ақ мемлекеттің жұмыс істеуі үшін жиі талқыланатын және іргелі болып табылатын бірнеше негізгі мақалаларды бөліп көрсетуге болады: 1-бап — Қазақстанды ең жоғары құндылығы адам болатын демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде айқындайды. 3-бап — халықтың егемендігін және «билік халыққа тиесілі» қағидатын бекітеді. 12-бап – барлығының заң мен сот алдында теңдігіне кепілдік береді, сондай-ақ әртүрлі белгілер бойынша, соның ішінде нәсіліне, ұлтына, тіліне, дініне және т.б. 26-бап — өмір сүру құқығын бекітеді және өлім жазасына тыйым салады. 33-бап — зияткерлік меншікті қоса алғанда, меншік құқығына және мүліктен мәжбүрлеп айырудан қорғауға кепілдік береді. 36-бап — діни бірлестіктер мен діни бірлестіктердің бостандығын қамтамасыз етеді. 39-бап — ой, ар-ождан және сенім бостандығына кепілдік береді. 46-бап — білім алу құқығын, сондай-ақ бастауыш және орта білім берудің міндеттілігін белгілейді. Бұл баптар азаматтар үшін маңызды, өйткені олар әр адамның негізгі құқықтары мен бостандықтарын анықтайды. Олар сондай-ақ құқықтық жүйені дамытуға және елдегі қоғамдық қатынастарды реттеуге негіз береді.

Қорытынды

Халық – конституциялық-құқықтық қатынастар субъектісі. Қазақстан Республикасының Конституциясында халық ұғымы барлық ұлттық топтарды түгел қамтитын, тұтас әлеуметтік-саяси құбылыс ретінде түсіндіріледі. Халық әлеуметтік таптарға, топтарға бөлінбейді, сонысымен қоғамда бейбітшілікті сақтауда маңызды рөл атқара алады. Конституция адамдарды мүліктік жағдайына қарай алаламайды, түрлі әлеуметтік топтардың ешқайсысын жақтап шықпайды, өзін халықтың белгілі бір ғана тобының заң шығарушылық актісі деп танымайды. Конституция мемлекетті әлеуметтік деп, яғни бүкілхалықтық деп таниды. Мұның мәні: мемлекет халықтың бір тобының есесінен оның екінші бір тобына артықшылық бермейді. Мемлекет халықтың барлық топтарына олардың әлеуметтік жағдайына сәйкес қамқорлық жасауға тиіс. Қазақстан Республикасының Конституциясы түрлі әлеуметтік топтардың құқықтарына шек қоймай, тұтас халықты конституциялық-құқықтық қатынастардың субъектісі деп таниды.

Бұрынғы конституциялар социалистік мемлекеттің негізгі заңдары деп Саналса, жаңа Конституция демократиялық мемлекеттің Ата Заңы деп Жарияланды. Бұл мақсат Конституцияның алғы сөзінен-ақ байқалады:

“Біз, ортақ тағдыр біріктірген Қазақстан халқы, байырғы қазақ жерінде мемлекеттік құра отырып, өзімізді еркіндік және татулық мұраттарына берілген бейбітшіл азаматтық қоғам деп ұғына отырып, дүниежүзілік қоғамдастыққа лайықты орын алуды тілей отырып, қазіргі және болашақ ұрпақтар алдындағы жоғары жауапкершілігімізді сезіне отырып, өзіміздің егемендік құқығымызды негізге ала отырып, осы Конституцияны қабылдаймыз”, – делінген. Оның жоғары заңдық күші бар және еліміздегі барлық іс-қимыл мен қалыптасушы жүйелердің нормативті базасы болып табылады. Республиканың бүкіл аумағына тікелей қолданылады. Бейнелей айтсақ, бұл Конституция – мемлекетке қоғамның құқықтық сенімі және халықтың берген төлқұжаты деуге болады. (Бақұлов С.)

Көп ұлтты Қазақстан қоғамының жағдайында “халық” деген ұғымға қазақ ұлтымен қатар барлық ұлттық диаспоралар мен этностар өкілдері де кіреді. Қазақ ұлты мемлекеттің, яғни бүкіл халықтың әлеуметтік базасының ұйытқысы болғанымен, оған айрықша құқықтық, саяси, әлеуметтік, экономикалық немесе мәдени артықшылықтар берілмейді.

Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін артықшылық деп cанауға болмайды. Өйткені, ол қазақ тілінің табиғи құқығы. Егер Қазақстанның байырғы тұрғындары қазақтар бола тұра, ол халықтың тілінің мемлекеттік мәртебесі болмаса, онда ол тілі қолданушылардың құқығы табанға тапталған болып шығар еді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1.https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B

2.https://stud.baribar.kz/21651/qr-konstitutsiyasy-qurylymy-men-mazmuny/

3.https://constitutionrk.kz/kk/