Қазақстан Республикасында кәсіпкерлікке салық салу және салықты төлеуден жалтарудың экономикалық- құқықтық мәселелері

Қазақстан Республикасында кәсіпкерлікке салық салу және салықты
төлеуден жалтарудың экономикалық- құқықтық мәселелері

Аңдатпа. Мақалада Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерлікке салық салу және салықты
төлеуден жалтарудың өзекті мәселелері қарастырылған. Зерттеудің объектісі - ҚР-да
кәсіпкерлікке салық салу және салық төлеуден жалтару қылмыстарының жасалуына қарсы
шараларды құрайтын әлеуметтік-экономикалық, құқық және салық саласындағы қоғамдық
қарым-қатынастар. Салықтарды төлеу мәселесі кірісі немесе мүлкі бар әрбір заңды және
жеке тұлғаны қамтиды, сондықтан олар азамат, ұйым және мемлекет үшін көкейтесті
болып табылады. ҚР-да кәсіпкерлікке салық салу және салықты төлеуден жалтару
қылмыстарының экономикалық-құқықтық ерекшеліктері зерттелген. Сонымен қатар
тақырып барысында салықты төлеуден жалтару қылмыстарының алдын алу мән- жайлары
талқыланған.
Түйін сөздер: кәсіпкерлік, салық, кәсіпкерлікке салық салу, салық төлеуден жалтару.

Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде кәсіпкерлікке төмендегідей
анықтама берілген: «Азаматтардың, оралмандардың және заңды тұлғалардың мүлікті
пайдалану, тауарларды өндіру, сату, жұмыстарды орындау, қызметтерді көрсету арқылы
таза кіріс алуға бағытталған, жеке меншік құқығына (жеке кәсіпкерлік) не шаруашылық
жүргізу немесе мемлекеттік кәсіпорынды жедел басқару құқығына (мемлекеттік
кәсіпкерлік) негізделген дербес, бастамашылық қызметі кәсіпкерлік болып табылады».
Кәсіпкерлік қызмет кәсіпкер атынан, оның тәуекел етуімен және мүліктік
жауапкершілігімен жүзеге асырылады [2].
Кәсіпкерлік қызмет – белгілі бір функцияларды жүзеге асырумен байланысты екенін
ескере отырып, мұндай қызметті пайда алу мен қоғамның (оның мүшелерінің)
экономикалық, әлеуметтік және экологиялық қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында
тауарлар мен қызметтерінің үздіксіз, үнемі жаңартылып отыратын ұдайы өндірісін
жоспарлау, ұйымдастыру және жүзеге асыру үрдісі ретінде сиппатауға болады.
Қазіргі таңда қолданыста салық саласын реттейтін басты заңнама – Қазақстан
Республикасының Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы
(Салық кодексі) кодексі болып табылады.
Салық кодексі – бұл мемлекет пен салық төлеушілердің арасындағы ара қатынасты
реттейтін құралы және мемлекетпен қабылданған нормативтік құрал болып табылады.
Салық кодексі елдің әр азаматына түсінікті болуы оның негізгі болып табылады. әр ел
өзінің салық жүйесінің құрылымын, оның қызмет етуін, салықтарды белгілеу, өзгерту және
күшін жою тәртібін, салық төлеушілердің, салық міндеттемелерінің орындалуын, салық
қатынастарының басқа агенттерін бақылауды жүзеге асыратын органдардың мәртебесін,
салықтық құқық бұзушылық үшін жауапкершілікті айқындайды.

Еліміздің мемлекеттік бюджетін құрайтын түсімдердің ең басты көзі — салықтар. Тіпті
мемлекетіміздің Негізгі Заңы — Ата заңда заңды түрде белгіленген салықтарды,
алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу әркімнің борышы әрі міндеті болып
табылатыны туралы айқын көрсетілгендігі салықтардың елдің, қоғамның тұрмыс-тіршілігі
үшін қаншалықты маңыздыекендігін көрсетсе керек [7].
Салық режимі – ҚР-ның салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы
кодексінде (бұдан әрі – Салық кодексі) белгіленген салықтарды және бюджетке төленетін
басқа да міндетті төлемдерді төлеу жөніндегі барлық салық міндеттемелерін есептеу
кезінде салық төлеуші қолданатын салық заңдары нормаларының жиынтығы [9].
Нарықтық қатынастар аясында жүзеге асырылып жатқан кәсіпкерлік қызметтің мемлекет
тарапында және экономика өмірінде алатын орны зор. Қазіргі таңда Қазақстан
Республикасы экономикасы қарқынды дамушы мемлекеттер қатарына кіретін
мемлекеттердің бірі болып табылады..
Тақырып маңыздылығына байланысты кәсіпкерлікке салық салуда салық төлеуден жалтару
мәселесі қазіргі жағдайда ерекше орынға ие болып отыр. Салық төлеуден жалтаруға қарсы
мемлекетімізде жүргізіліп жүрген қылмыстық-құқықтық шаралардың, құқық қорғау
органдарының аталған қылмыстарға қарсы күрес шараларының, қылмыстық құқық
жағынан қарағанда, жауаптылықты ажырату мен жазаны ерекшелендіру шараларының
тиімділігі төмен және мақсатқа жету қиын болып отыр.
Бұл ретте, қылмыстылыққа қарсы тұру үнемі қарқынды, барлық мүмкіндіктерді, ең
алдымен, қылмыстық-құқықтық тыйым салу, санкцияларды қол сұғушылықты ескерту үшін
пайдалануды талап етеді. Мұндай шараларды қазір¬гі кезде, әсіресе, салық саласындағы
қылмыстарға қарсы өрбіту ерекше маңызға ие болып отырғандығы баршаға мәлім. Иә,
салық төлеуден жалтаруға қарсы мемлекетімізде жүргізіліп отырған қылмыстық-құқықтық
шаралардың, қылмыстық құқық тұрғысынан қарағанда, олар үшін жауаптылықты ажырату
мен жазаны дараландыру тиімділігінің төмен деңгейде болуы алаңдатады.
Салық төлеуден жалтаруға қарсы мемлекеттік саясат тиісті бағыттағы іске асырылып
отырған қылмыстық саясатпен бірегей болып келеді.
Отандық қылмыстық заңнамамызда салықты төлеуден жалтару үшін жауаптылық ҚР ҚК-нің
244-бабы «Азаматтың салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдердi
төлеуден жалтаруы» және 245-бабында «Ұйымдарға салынатын салықты және (немесе)
бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдердi төлеуден жалтару» көзделінген [10].
Салық төлеуден жалтару қылмысына қарсы қылмыстық саясат мәселесі қазіргі кезде үлкен
мәселеге айналып отыр. Бұл мәселені талдауды жалғастырар алдында, салық қызметінің
алғы шарттарына тоқтала кетуді жөн деп есептейміз.
Тақырып маңыздылығына байланысты кәсіпкерлікке салық салуда салық төлеуден жалтару
мәселесі қазіргі жағдайда ерекше орынға ие болып отыр. Салық төлеуден жалтаруға қарсы
мемлекетімізде жүргізіліп жүрген қылмыстық-құқықтық шаралардың, құқық қорғау органдарының
аталған қылмыстарға қарсы күрес шараларының, қылмыстық құқық жағынан қарағанда,

жауаптылықты ажырату мен жазаны ерекшелендіру шараларының тиімділігі төмен және мақсатқа
жету қиын болып отыр.

Бұл ретте, қылмыстылыққа қарсы тұру үнемі қарқынды, барлық мүмкіндіктерді, ең
алдымен, қылмыстық-құқықтық тыйым салу, санкцияларды қол сұғушылықты ескерту үшін
пайдалануды талап етеді. Мұндай шараларды қазір¬гі кезде, әсіресе, салық саласындағы
қылмыстарға қарсы өрбіту ерекше ма¬ңызға ие болып отырғандығы баршаға мәлім. Иә,
салық төлеуден жалтаруға қарсы мемлекетімізде жүргізіліп отырған қылмыстық-құқықтық
шаралардың, қылмыстық құқық тұрғысынан қарағанда, олар үшін жауаптылықты ажырату
мен жазаны дараландыру тиімділігінің төмен деңгейде болуы алаңдатады.
Салық төлеуден жалтаруға қарсы мемлекеттік саясат тиісті бағыттағы іске асырылып
отырған қылмыстық саясатпен бірегей болып келеді.
Отандық қылмыстық заңнамамызда салықты төлеуден жалтару үшін жауаптылық ҚР ҚК-нің
244-бабы «Азаматтың салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдердi
төлеуден жалтаруы» және 245-бабында «Ұйымдарға салынатын салықты және (немесе)
бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдердi төлеуден жалтару» көзделінген [10].
Салық төлеуден жалтару қылмысына қарсы қылмыстық саясат мәселесі қазіргі кезде үлкен
мәселеге айналып отыр. Бұл мәселені талдауды жалғастырар алдында, салық қызметінің
алғы шарттарына тоқтала кетуді жөн деп есептейміз. Сонымен, мемлекеттік орган ретінде
салық қызметінің мақсаты стратегиялық бағытымен салықтардың толық түсуін қамтамасыз
етуді анықтайды. Салық қызметінің көрінісіне жету үшін тағы да екі стратегиялық бағыт
белгіленеді: олар, салық қызметі органдарының қызметіне қоғамның қанағаттануын
қамтамасыз ету және тиімділігі жоғары салық қызметін құру.
Біріншісі, салықтық бақылау органдарының қызметіне қоғамның қанағаттануы неғұрлым
жоғары болса, салықтық қылмыстардың жасалауы да соғұрлым төмендейтіні белгілі.
Салық қызметі органдарының осы стратегиясы басым болып табылады және оны жүзеге
асыру үшін мынадай бағыттарға аса көңіл бөлу қажет:
- салық мәдениетін көтеру: мемлекет алдында әлемнің 30 бәсекеге қабілетті елдер
қатарынакіру міндеті тұрғанын ескере отырып, дамыған елдердің салық мәдениетінің
деңгейі қазақстандық қоғамның әрі қарай дамуы үшін үлгі болуы қажет;
- салық бақылауының тиімділігін арттыру: көлеңкелі экономика көлемін азайту және салық
төлеушілердің салық заңнамасын сақтау аясында қабылданатын шаралардан қажет
нәтижелерге қол жеткізуде салық қызметі органдарының тиімді салық бақылауы зор
маңызға ие;
- салық заңнамасын жеңілдету: салықтардың толық жиналуын қамтамасыз ету үшін салық
салудың қолданылып жүрген жүйесін оңтайландыру және оңайлату қажет.
Елімізде салық төлеуден жалтару қылмысымен күресудің нақты стратегиясы жоқтығын
көрсетеді. Сонымен қатар, салық төлеуден жалтарудан түскен қаражаттар «көлеңкелі»
экономиканың тұңғиығына шоғырланып, салық базасын кеңейтудің орнына, керісінше,

қысқартып, қылмыстылықты тұсақтаудың орнына қоғамның барша саласында іріткі салып,
белгілі бір толқуларға түрткі болуда [12, б. 68].
Айтылып отырған ахуалдың жайттары әр түрлі, біріншіден, салықты бақылау және жинау
бойынша салықтық бақылау, құқық қорғау және басқа органдардың жұмысындағы
кемшіліктер, екіншіден, салық заңнамасының жетілмегендігі мен мемлекет тарапынан
жүргізіліп отырған салық саясатының төмен деңгейдегі шаралары.
Сонымен қатар, еліміздегі салық жүйесінің қазіргі фискалді жүйесі, біріншіден, қомақты
сомадағы салықтарды белгілеуден, екіншіден, жоғары салық ставкаларының (қосылған құн
салығы, корпоративтік үстеме салығы) болуынан, үшіншіден, айыппұлдық санкция
сомаларының тым жоғары деңгейде тіркелгендігінен көрінеді. Бұл мәселелердің
Жалпы салық төлеуші субъектілердің дер кезінде міндетті салықтарды төлемеуі
мемлекеттік бюджетке үлкен нұқсан әкеліп салық төлеуден жалтаруға себеп болатыны
баршаға мәлім.Қорытындылай келгенде, салық төлеуден жалтару – салық төлемдерін
толық немесе ішінара төлемеу мақсатымен салық төлеушінің салық салу объектісін
табысты, пайданы, тауар айналымын, мүлікті әдейі жасыруы немесе азайтуы. Салық
төлеушінің белгіленген мерзімде орындалмаған салықтық міндеттемесін орындау
төленбеген салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер сомасына өсімпұл
есептеу, банк шоттары бойынша шығыс операцияларын тоқтата тұру, салық төлеушінің
салық берешегі есебіне мүлікке билік етуін шектеу тәсілдермен қамтамасыз етілуі мүмкін.
Өсімпұл сомасы мен салық берешігін өтеу бойынша салықтық міндеттемені мәжбүрлеп
орындату шараларын, сондай-ақ салық заңнамасын бұзғаны үшін жауаптылықтың өзге де
шараларын қолдануға қарамастан есептеледі және төленеді. Салық төлеушілер салық
салынатын объектілер мен табыстарды жасырудың аса жетіктелінген әдістерін қолданады.

Әдебиеттер тізімі

1 Сейдахметов А.С., Елшібекова Қ.Ж., Ізмаханова А.Қ. Кәсіпкерлік: оқулық. Қазақстан
Республикасы Жоғары оқу орындарының қауымдастығы. – Алматы: «Экономика», 2011. –
344 б.
2 Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім): Қазақстан
Республикасының 1997 жылғы 27 желтоқсандағы кодексі (соңғы өзгерістер ҚР 27.02.2017 №
49-VI Заңымен қолданысқа енгізіледі).