Қазақстанда жойылып бара жатқан жануарлар: қазіргі жағдай және статистика

Қазақстанның табиғаты бай әрі алуан түрлі. Мұнда шөлдер, далалар, биік таулар мен ормандар қатар орналасып, мыңдаған жануар түрінің мекеніне айналған. Алайда соңғы онжылдықтарда адам әрекетінің, климаттық өзгерістердің және браконьерліктің салдарынан көптеген жануарлардың саны күрт азайып, олар жойылып кету қаупінің алдында тұр. Қазіргі таңда ғалымдар «Қазақстанның Қызыл кітабының» бесінші басылымын дайындап жатыр. Егер осы деректерге сүйенсек, жағдай бұрынғыдан да күрделене түскен.

Қазақстанның Қызыл кітабы — жойылып бара жатқан және сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктер түрлерінің мемлекеттік тізілімі. Бұл құжат тек анықтамалық қана емес, сонымен бірге құқықтық мәртебесі бар ресми құжат. Кітапқа енген әрбір түр мемлекет тарапынан қорғауға алынып, оларды сақтау жөнінде арнайы шаралар қабылданады. Қазақстанның алғашқы Қызыл кітабы 1978 жылы жарық көрген. Сол кезде жануарлардың 87 түрі ғана енгізілген болатын. Енді, бесінші басылымда бұл көрсеткіш 217-ге жетіп отыр. Яғни, қауіпті түрлердің саны 2,5 есеге артқан. Бұл сандық өзгеріс табиғаттағы ахуалдың жылдан-жылға шиеленісе түскенінің айқын дәлелі.

Жаңа басылымға зоология институтының ғалымдары барлығы 217 жануар түрі мен түршелерін енгізуді ұсынды. Оның ішінде омыртқасыздардың 82 түрі және омыртқалылардың 135 түрі бар. Омыртқалылардың ішінде сүтқоректілер — 26 түр, құстар — 58 түр, бауырымен жорғалаушылар — 3 түр, қосмекенділер — 1 түр және балықтар — 33 түр. Ерекше назар аударарлығы, жаңа басылымға 11 түр алғаш рет енгізіліп отыр. Олардың қатарында қамыс мысығы, ақбас құмай, құмай, қара лашын және шаянның үш түрі бар. Ғалымдар қамыс мысығының саны күрт азайып кеткендіктен дабыл қағуда.

Егер деректерге сүйенсек, ерекше қауіп астында тұрған түрлерге қызыл қасқыр, қар барысы, жейран және ақбөкен жатады. Қызыл қасқырдың саны бүкіл әлемде де, Қазақстанда да тұрақсыз. Ол негізінен Алтай, Тянь-Шань және Жетісу Алатауы тауларында кездеседі. Браконьерлік пен жемшөп қорының азаюы оның санының төмендеуіне әкеліп отыр. Қар барысы — Қазақстанның ұлттық символдарының бірі. Ғалымдардың есебінше, елімізде небәрі 130-140 дара қар барысы қалған. Бұл түр тек Қазақстанда ғана емес, бүкіл әлемде жойылу қаупі төнгендер тізімінде тұр. Жейранның да жағдайы мәз емес — бір кездері Қазақстан далаларында мыңдаған жейран жүгірсе, қазір олардың саны айтарлықтай азайып кетті. Ақбөкеннің тағдыры ерекше назар аудартады. 2000-жылдардың басында сайғақтардың саны жүздеген мыңға жеткен. Алайда, 2015 жылы бетей ауруының салдарынан бірнеше аптаның ішінде 200 мыңнан астам сайғақ қырылып қалды. Бұл табиғаттағы ең ірі апаттардың бірі болды. Қазіргі таңда сайғақтардың саны біртіндеп қалпына келе бастағанымен, олар әлі де қауіпті жағдайда.

Жануарлардың санының азаюына бірнеше негізгі себеп әсер етеді. Ең басты қауіп — браконьерлік. Қар барысы, қызыл қасқыр, арқар, жейран сияқты түрлер браконьерлердің құрбаны болып жатады. Әсіресе, терісі мен мүйізі үшін аң аулау ерекше қауіпті. Тағы бір маңызды себеп — мекендердің бұзылуы. Жол құрылысы, кен орындарын игеру, ауыл шаруашылығы алқаптарының ұлғаюы жануарлардың табиғи мекендерін жойып жатыр. Климаттық өзгерістер де үлкен әсер етеді. Қазақстанда орташа жылдық температураның артуы, құрғақшылықтардың жиілеуі су көздерінің тартылуына және өсімдік жамылғысының өзгеруіне әкеліп отыр. Орман өрттері де жағдайды ушықтыруда — 2024 жылы ғана Қазақстанда 300-ден астам орман өрті тіркелді. Сонымен қатар жайылымдардың тозуы мал басының шамадан тыс артуына байланысты шөпқоректі жануарлардың азық қорын азайтады.

Дегенмен, жаман жаңалықтардың қатарында жақсысы да бар. Қызыл кітаптың жаңа басылымынан 19 түр алынып тасталды. Олардың басым бөлігі — жәндіктер. Ғалымдар мұны оларға қазіргі уақытта қауіп төніп тұрмағандығымен түсіндіріп отыр. Сонымен қатар тоғай бұғысы, арқар және қарақұйрық сияқты түрлердің саны едәуір өскен. Бұл, егер тиісті шаралар қолданылса, түрлерді қалпына келтіруге болатынын көрсетеді.

Тек жануарлар ғана емес, Қазақстанның өсімдіктер әлемі де үлкен сынақтан өтіп жатыр. Қызыл кітапқа барлығы 387 өсімдік түрі енгізілген. Оның ішінде дәрілік өсімдіктер — 65 түрі. Қызғалдақтың 35 түрінің 18-і Қызыл кітапта — бұл әрбір екінші түр жойылу қаупінде деген сөз. Сондай-ақ сары түймедақ, древовидті жусан сияқты сирек кездесетін өсімдіктер де қорғауға алынған. Өсімдіктердің жойылуына жердің игерілуі, гүл теру, әсіресе қызғалдақтар мен дәрілік өсімдіктерді жинау, сондай-ақ өрттер әсер етеді.

Қызыл кітаптың бесінші басылымы алдыңғылардан басты айырмашылығы — ол тек тізім ғана емес, әр түр бойынша таралу аймағы мен көші-қон жолдарының карталары жасалып, оларды сақтау жөніндегі ғылыми ұсынымдар берілген. Сондай-ақ әр түрдің фотолары мен суреттері сапалы түрде беріліп, түрдің азаю себептері талданған, қорғау шаралары нақты көрсетілген және халықаралық классификациямен үйлестірілген. Зоология институтының бас директоры Роман Ященко атап өткендей, су және су маңы экожүйелерімен байланысты жануарларға ерекше назар аударылуда — олардың 52 түрі жаңа басылымда қамтылған.

Халықараралық табиғатты қорғау одағының деректері бойынша, бүкіл әлемде шамамен 1 миллион түр жойылып кету қаупінің алдында тұр. Бұл тарихтағы ең үлкен биоалуантүрлілік дағдарысы. Қазақстан бұл үдерісте оқшау тұрған жоқ. Еліміз Берн конвенциясына қосылған және бірқатар халықаралық бағдарламаларға қатысады. Қазақстанның Қызыл кітабын IUCN-ның Қызыл тізімімен салыстыратын болсақ, көптеген түрлер екі тізімде де кездеседі. Қар барысы — «жойылу қаупі төнген» санатында, сайғақ — «қауіпті жағдайдағы» санатында, ал қызыл қасқыр — «жойылып бара жатқан» санатында тұр.

Мемлекет тарапынан да біршама шаралар қабылданып жатыр. Қазақстанда 10 мемлекеттік табиғи қорық, 13 ұлттық парк, 5 мемлекеттік табиғи резерват бар. Бұл аймақтарда аң аулауға, орман кесуге және шаруашылық жүргізуге тыйым салынған. Жаңа Қызыл кітап құқықтық мәртебесі бар құжат ретінде заңды күшке ие. Оған енген түрлерді жою немесе олардың мекенін бұзу әкімшілік және қылмыстық жауапкершілікке әкеп соғады. Браконьерлік үшін айыппұлдар да қатаңдатылды — мысалы, қар барысын өлтіргені үшін айыппұл 3,5 миллион теңгеге дейін жетеді. Сонымен қатар ғалымдар түрлердің санын тұрақты түрде есептеп, олардың көші-қон жолдарын зерттеп, мониторинг жүргізіп отырады. Халықты ағарту мақсатында мектептерде арнайы сабақтар өткізіліп, БАҚ арқылы ақпарат таратылып жатыр.

Егер қазіргі деректерге сүйенсек, болашаққа екі түрлі болжам жасауға болады. Пессимистік сценарийде — егер браконьерлік, орман өрттері және климаттық өзгерістер осы қарқынмен жалғаса берсе, келесі 20-30 жылда тағы да бірнеше түр жойылып кетуі мүмкін. Су ресурстарының тартылуы су айдындарында мекендейтін түрлерге қатты әсер етеді. Ал ауыл шаруашылығы алқаптарының ұлғаюы жануарлардың мекенін одан әрі тарылтады. Ал оптимистік сценарийде — тоғай бұғысы, арқар, қарақұйрық сияқты түрлердің саны өсіп келеді, бұл қорғау шараларының нәтиже беретінін көрсетеді. Жаңа Қызыл кітаптың ғылыми негізделген тәсілі тиімділігін арттырады. Халықтың экологиялық санасының өсуі де жағдайды жақсарта алады. Зоология институтының мамандары Қызыл кітапты әр 10 жыл сайын қайта қарастыруды ұсынып отыр.

Қорытындылай келе, Қазақстанда жойылып бара жатқан жануарлар туралы айтқанда, біз тек сандар мен тізімдер туралы ғана емес, сонымен бірге бүкіл экожүйенің болашағы туралы сөз қозғаймыз. 217 түрдің қауіпте болуы — бұл табиғаттың бізге жіберіп отырған соңғы дабылы. Біріншіден, жағдай өте ауыр және ол нашарлап барады — 1978 жылмен салыстырғанда қауіпті түрлер саны 2,5 есеге артты. Екіншіден, оң өзгерістер де бар — кейбір түрлердің саны қалпына келе бастады, бұл мүмкіндік бар екенін көрсетеді. Үшіншіден, Қызыл кітаптың жаңа басылымы — бұл тек ғылыми еңбек емес, нақты әрекетке бастайтын құқықтық құжат. Әрбір азаматтың табиғатты қорғауға қосатын үлесі бар. Кішкентай ғана әрекет — қоқысты тастамау, ағаш отырғызу, браконьерлік туралы хабарлау — бәрі де маңызды. Себебі біз жойылып бара жатқан жануарлар үшін ғана емес, өз болашағымыз үшін де жауаптымыз.