Қазақстандағы медиасауаттылық деңгейі және фактчекинг механизмдерінің дамуы

Аннотация

Бұл ғылыми мақалада Қазақстандағы медиасауаттылық деңгейінің қазіргі жағдайы мен фактчекинг механизмдерінің даму үрдісі жан-жақты талданады. Зерттеудің негізгі мақсаты — ақпараттық қоғам жағдайында азаматтардың ақпаратты қабылдау, талдау және тексеру қабілеттерінің деңгейін анықтап, фактчекинг институттарының қоғамдағы рөлін айқындау. Мақалада MediaNet халықаралық журналистика орталығы, ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі, ҚР Білім және ғылым министрлігі, Factcheck.kz платформасы және Шындық детекторы жобасының материалдары негізге алынды. Зерттеу әдістері ретінде жүйелі әдеби шолу, құжаттық және салыстырмалы талдау, сондай-ақ контент-талдау әдістері қолданылды. Нәтижелерге сәйкес Қазақстанда медиасауаттылық көрсеткіші өскенмен, ақпаратты сыни қабылдау дағдылары аймақтар бойынша біркелкі емес. Фактчекинг ұйымдары белсенді жұмыс істегенімен, олардың институционалдық және қаржылық тұрақтылығы әлсіз. Мақалада медиасауаттылықты нығайту жолдары ұсынылып, фактчекинг механизмдерін жетілдіру бойынша нақты ұсыныстар берілген.

Кіріспе

XXI ғасыр — ақпарат тасқыны үдей түскен кезең. Әлеуметтік желілердің, онлайн платформалардың, мессенджерлердің дамуы ақпаратты жылдам әрі бақылаусыз таратуға мүмкіндік берді. Бұл, бір жағынан, ашық қоғамға жол ашса, екінші жағынан жалған ақпараттың, фейк жаңалықтардың, манипуляциялық контенттің көбеюіне әкелді. Қазақстанда да дәл осы мәселе өзекті болып отыр.

Медиасауаттылық азаматтардың ақпаратты сараптап, шынайы деректерді жалған мәліметтерден ажырату дағдысын қалыптастырады. Ал фактчекинг — қоғамға таралған ақпараттың шынайылығын тексеруге бағытталған журналистиканың маңызды саласы.

Қазақстанда білім беру жүйесінде медиасауаттылықты дамыту бағытында нақты қадамдар жасалғанымен, бұл сала әлі де қалыптасу кезеңінде. Фактчекинг те жаңаша дамып келе жатқан институттардың бірі. Осы мақалада Қазақстандағы медиасауаттылықтың деңгейі, оның негізгі проблемалары, сондай-ақ фактчекингтің қазіргі жағдайы мен болашағы ғылыми тұрғыда қарастырылады.

Материалдар мен әдістер

Зерттеу барысында келесі материалдар мен әдістер қолданылды:

1. Құжаттық талдау:

• ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің ақпараттық саясатқа қатысты жылдық есептері;

• ҚР БҒМ-нің цифрлық және медиасауаттылық концепциясы;

• MediaNet ұйымының Қазақстандағы медиасауаттылық бойынша ұлттық зерттеулері.

2. Салыстырмалы талдау:

Қазақстанның медиасауаттылық деңгейі Орталық Азия елдерімен салыстырылып, айырмашылықтар анықталды.

3. Контент-талдау:

Factcheck.kz, Шындық детекторы платформаларында жарияланған 2022–2024 жж. материалдары талданды.

4. Жүйелі әдеби шолу:

Қазақстандық авторлардың медиасауаттылық, фейк ақпарат, коммуникация, медиаэкология жайлы еңбектері қарастырылды.

Әдістердің дұрыс үйлесімі зерттеуді жүйелі, кешенді және ғылыми негізді етті.

Негізгі бөлім

1. Қазақстандағы медиасауаттылық деңгейі

MediaNet деректері бойынша оқушылардың 70%-ы ақпаратты интернеттен алады, бірақ тек 35%-ы ғана ақпаратты тексеруге көңіл бөледі. Мұғалімдердің 60%-ы медиасауаттылықты оқытуға қажетті материалдың аз екенін айтады.

Мәселелер:

• Өңірлер арасындағы айырмашылық

• Бағдарламаларға толық енгізілмеуі

• Мұғалім дайындығының жеткіліксіздігі

2. Фактчекинг механизмдерінің дамуы

Қазақстанда фактчекинг кәсіби сала ретінде 2017 жылдан бастап дамыды. Бұл салада келесі платформалар белсенді жұмыс істейді:

Factcheck.kz

• Қазақстандағы алғашқы кәсіби фактчекинг ресурсы.

• Жалған ақпаратты тексеріп, қоғамға түсіндіру жұмыстарын жүргізеді.

• Әдістеме халықаралық факт-тексеру қағидаттарына негізделген.

Шындық детекторы

• Қазақ тілінде факт тексерумен айналысатын платформа.

• Қоғамдық резонанс тудырған ақпараттарды сараптайды.

StopFakeKZ

• Дезинформацияға қарсы ақпараттық талдау жасайды.

Фактчекингтің негізгі шектеулері:

• Қаржыландырудың тұрақсыздығы;

• Аудиторияның фактчекингке деген сенімінің толық қалыптаспауы;

• Қазақ тіліндегі фактчекинг материалдарының аздығы;

• Жалған ақпараттың таралу жылдамдығына үлгермеу.

3. Медиасауаттылық пен фактчекинг байланысы

Медиасауаттылық — дағды, фактчекинг — құрал. Екі бағыт бірігіп, фейк ақпараттың алдын алады.

• Медиасауаттылық — адамның жеке дағдысы;

• Фактчекинг — сол дағдыны жүзеге асыратын кәсіби құрал;

• Фейктердің алдын алу үшін екі бағыттың да қоғамда дамуы қажет.

Қорытынды

Зерттеу нәтижесінде Қазақстанда медиасауаттылық деңгейінің артқанымен, ақпаратты сыни тұрғыда қабылдау дағдылары әлі жетілдіруді қажет ететіні анықталды. Фактчекинг институттары қоғамға сапалы ақпарат ұсынуда маңызды рөл атқарады, алайда қаржылық және институционалдық тұрғыдан қолдау әлсіз. Қазақстанда медиасауаттылық пен фактчекингті дамыту ақпараттық қауіпсіздікті нығайтуда стратегиялық маңызға ие.

Ұсыныстар

1. Мектеп пен ЖОО-да медиасауаттылық пәнін енгізу.

2. Мұғалімдерге арналған медиасауаттылық курстарын дамыту.

3. Қазақ тіліндегі фактчекинг контентін көбейту.

4. Фактчекинг ұйымдарын мемлекет тарапынан қолдау.

5. Фейктерге қарсы ұлттық стратегия әзірлеу.

Пайдаланылған әдебиеттер

UNESCO & MediaNet. Қазақстандағы медиа және ақпараттық сауаттылықты карталау. Алматы, 2025.

MediaNet. Қазақстан мектеп оқушыларының медиасауаттылығы жөніндегі ұлттық есеп. Алматы, 2022.

Factcheck.kz. Тексерілген материалдар жинағы. Алматы, 2024.

ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі. Ақпараттық саясат жөніндегі ұлттық баяндама. Астана, 2024.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. Медиасауаттылық негіздері: оқу құралы. Алматы, 2023.

Әшімова А. Фейк ақпаратты тану тәсілдері. «Қазіргі журналистика», №2, 2023.

Еуразия қоры (EFCA). Қазақ тіліндегі медиасауаттылық сабақтары. Алматы, 2022.

Садықова Г., Тілеубергенова А. Қазақстан жастарының медиақабілеттері. Қазақ университеті, 2023.

Амангелді Қ. Медиасауаттылықтың қоғамдағы рөлі. «Журналистика мәселелері», №4, 2022.

Шындық детекторы. Қазақстандағы фейк ақпаратты талдау. Астана, 2024.

Автор туралы ақпарат:

Бекболат Шұға Мұсақызы

Оқу орны: Тұран университеті, 1-курс студенті

Ғылыми дәрежесі: жоқ (студент)

Ғылыми қызығушылығы: Медиа және коммуникация саласы

E-mail: bekbolatshuga@gmail.com

ә.ғ.магистрі: Әлміш Ж.Т.