Қоғамдық сана және ақпарат шынайылығы: жалған жаңалықтармен күрес

Бүгінгі заман – ақпараттың ең құнды ресурсқа айналған уақыты. Бір сәтте тараған хабар бірнеше минутта бүкіл елдің назарында болады. Бірақ жылдамдық артқан сайын шынайылыққа деген талап әлсіреп барады. Әлеуметтік желілер мен сайттарда жалған деректердің көптеп таралуы – қоғам үшін үлкен қауіп. Фейк жаңалықтар – қарапайым өтірік әңгіме емес, ол қоғамдық сенімді әлсіретіп, адамдардың бір-біріне, ақпарат құралдарына және мемлекеттік құрылымдарға деген көзқарасын шайқалтады. Сенім жоғалған жерде қоғамның тұтастығы да әлсірейді. Сол себепті шынайы ақпарат – қоғамдық тұрақтылықтың басты кепілі. Қоғамдық санаға әсер ететін басты факторлардың бірі – ақпаратты жеткізушінің жауапкершілігі. Осы тұста журналистиканың орны ерекше назар аударуды қажет етеді.

Журналистиканың негізгі принциптерінің бірі – шынайылық. Ақпаратты тексермей жариялау – аудиторияға қиянат жасау. Журналист тек нақты деректерге сүйеніп, әртүрлі көзқарастарды салыстырып, ақиқатқа жақын материал ұсынуы тиіс. Мысалға, пандемия кезінде жалған мәліметтердің көп тарағанын бәріміз білеміз. Көпшілікке сенімсіз деректер жетіп, қоғамда үрей күшейді. Ал кәсіби журналистер мамандардың пікірін жариялап, ресми мәліметті жеткізу арқылы халықты сабырға шақырды. Бұл – шындықты сақтау қоғамға қалай әсер ететінінің дәлелі. Журналистика – шындықты қоғамға жеткізудің басты алаңы. Уақытша әсер қалдыратын өтірік ақпараттың салдары ұзақ мерзімді зиян келтіруі мүмкін. Ал шындық – ауыр болса да, қоғам үшін пайдалы. Ақпарат – тек дерек емес, ол адамның сезіміне әсер ететін құрал. Сол себепті ақпаратты таратуда эмоционалдық жауапкершілік мәселесі туындайды.

Журналистикадағы тағы бір маңызды ұстаным – гуманизм. Ақпаратты таратқанда адамның қадір-қасиетін, өмірін, сезімін ескеру қажет. Әр материалдың артында нақты адамдардың тағдыры тұрғанын естен шығармау – журналист жауапкершілігі. Мәселен, әлсіз әлеуметтік топтар жайлы жазғанда оларды мазақ ету немесе сынға алу емес, қолдау көрсету маңызды. Жақсы жазылған материал кейде бір ауылдың мәселесін шешіп, адамдардың жағдайын жеңілдетуі мүмкін. Бұл – сөздің қуаты мен гуманизмнің нәтижесі.

Журналистика ең алдымен халыққа қызмет ету үшін қажет. Әр материалдың маңызы – оның қарапайым азаматқа тигізер пайдасымен өлшенеді. Халықтық журналистика – ел ішіндегі мәселені билікке жеткізетін көпір іспетті. Бір отбасының немесе бір ауылдың проблемасы қоғам назарын аударып, шешімін табуы үшін журналистің кәсіби еңбегі қажет. Журналист «оқырманға не маңызды?» деген сұрақты әрқашан алдыңғы орынға қоюы тиіс. Халықтан алыстаса – сөзі әлсірейді, халыққа жақындаса – сөзі күшейеді.

Қазіргі заманда кез келген адам ақпарат таратушы болып отыр. Бірақ журналист болу мен ақпарат тарату – екі бөлек дүние. Әлеуметтік желілерде кейбіреулер жалған мәлімет таратып, кейін оны «әзіл» деп түсіндіреді. Алайда мұндай әрекеттердің салдары ауыр болуы мүмкін. Ақпарат тарату мәдениеті тек журналистерге ғана емес, қоғамдағы әрбір азаматқа ортақ. Әркім естіген не оқыған дерегін тексеруге үйренуі тиіс. «Көрдім – сендім» деген түсініктің орнына «көрдім – зерттедім – ой қорытым» деген жаңа мәдениет қажет. Фейкпен күресте халықтың ақпараттық сауаттылығы – ең маңызды фактор. Шынайы ақпаратты тарату – журналист міндеті болса, оны дұрыс қабылдау – халықтың парызы. Ақпараттық мәдениет қалыптасқан сайын қоғамдық сана да қорғаныс қабілетін арттырады – яғни жалған мәліметке қарсы иммунитет пайда болады.

Қорытындылай келе, журналистика – тек мамандық емес, ол – қоғам алдындағы жауапты миссия. Ол үш қағидаға сүйенуі тиіс:

• Шынайылық – ақиқатқа адалдық;

• Гуманизм – адам тағдырын қорғау;

• Халықтық ұстаным – елдің мүддесін көздеу.

Қоғамды алға бастыру үшін журналистика шындыққа негізделуі керек. Жалған ақпарат санаға зиян келтірсе, шындық ұлттың рухын көтереді.

Хэштегтер:

#Журналистика #Шындық #Гуманизм #ХалықтықЖурналистика #АқпаратМәдениеті #ҚоғамдықСана

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қаражанова А. Журналистика негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2021.

2. Смайылов Е. Ақпараттық қауіпсіздік және қоғам. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2020.

3. Қожахметова Г. Медиа және қоғам: теория мен тәжірибе. – Алматы: Дәуір, 2019.

4. Тұрсын Қ. Қазақ журналистикасының тарихы мен теориясы. – Алматы: Санат, 2018.

Автор: Шұға Мұсақызы

E-mail: bekbolatshuga@gmail.com

Санат: Қоғам / Медиа / Талдау

Оқу орны: Тұран университеті

1-курс студенті

ә.ғ.магистрі: Әлміш Ж.Т.