Оспанова Шолпан Жумагалиевна

Қостанай облысы әкімдігі білім басқармасының

«Қостанай қаласы білім бөлімінің

Әлихан Бөкейхан атындағы ЖББМ» КММ

Директордың тәрбие-ісі жөніндегі орынбасары,

Тарих пәні мұғалімі.

Құқық бұзушылыққа жол бермеу құндылықтары

Құқық бұзушылық — қоғамға зиян келтіретін және заң бойынша жазаланатын қоғамға қарсы әрекет. Бүгінгі таңда қоғамның алдында тұрған басты міндеттердің бірі — балалар мен жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылықтың алдын-алу, кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстың өсуіне жол бермеу. Жастардың білімді, заман талабына сай болып қалыптасуына ықпал жасау үшін біз полиция қызметкерлері, бала қорғау орталығының басшыларымен ата-аналармен, қамқоршылық кеңестерімен кездесу өткізіп жатамыз. Десекте, жасөспірімдер арасында бұның бәрі өз тәрбиеміздің құндылықтарын жоғалтудан бастау алатынын ескермей жатамыз.

Бала тәрбиесінде мектептегі мұғалімдерден бөлек, ата-аналардың да рөлі жоғары. Сондықтан, «Тәрбиесіз берілген білім, адамзаттың қас жауы» - дейтін болсақ, әуелі тәрбиемізді тал бесіктен дұрыстауымыз маңызды.

«Жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылықтың алдын алу, білім беру мекемелерімен полиция органдарында профилактикалық есепте тұрған жасөспірімдерді бақылау және жаңа оқу жылы қарсаңында оқушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша тиісті шаралар атқарылуда. Қала көлемінде қанша білім беру ұйымдары болса, Осыған байланысты, барлық қызметкерлер аймаққа бөлініп, жауапты етіп бекітілген. Құқық бұзушылықтардың алдын алу мақсатында қалалық прокуратура, әкімшілік және адами әлеуетті дамыту бөлімімен бірлесіп, жасөспірім оқушылар арасында профилактикалық жұмыстар жүргізу үшін кездесу ұйымдастырамыз, сол ұйымдастырылған кездесулерде ұлттық құндылықтарымыз «Ұят болады», «Біреудің ала жібін аттама», «Досың мың болса аз, Дұшпаның біреу болса да көп» деген сияқты әңгімелесулер,сынып сағаттары, ата –аналармен сұхбат өткізіліп отырса , «Жеті атасын білмеген жетесіз», «Көргенін көзге алмайтын көргенсіз» деген сөздердің тәрбиеде үлкен мағына алатынын біліп өскен бала, біреудің ала жібін аттамасы һақ.

Сонымен қатар, «Балалардың жол қауіпсіздігі», «Жасөспірім», «Абайлаңыз балалар», «Түнгі қаладағы балалар» атауымен түнгі рейдтік іс-шаралары тұрақты түрде өткізілуде. Қоғамның алдында тұрған басты міндеттердің бірі – балалар мен жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылықтың алдын алу, кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстың өсуіне жол бермеу. Бұл — күн тәртібінен түспейтін көкейтесті мәселелердің біріне айналып отыр. Осы мәселелерді біз қазақи құндылыққа толып тұрған тәрбиеміз арқылы бере алатынымыз анық.

Қоғам үшін ең бастысы – тәуелсіздік, адам үшін бас бостандығы және уайым қайғысыз өмір.Оның кепілі – заңдылық.Тәуелсіздік төрімізден орын алған қоғамымыздағы ең басты құндылық – адам бостандығы. «Адам құқығы, бала құқығын қорғаудан басталады» Міне, адамның шыр етіп жерге түскен минутынан бастап, оны өмірін, денсаулығын, тыныштығын қорғап отырған заң бар.

Балалар, ересектер сияқты, негіз қалаушы: сыйлау, қол тигізбеу және адамзаттық абыройын сақтау құқықтарына ие, сондай-ақ Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы мен Азаматтық және саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы Халықаралық пактіде көзделген заң тарапынан да тең қорғау көрсетілуіне құқылы.

Қазақстанның қолдануында іс-әрекеттер жасаудың белгілі құқықтық негізі – Балалар құқықтары туралы Конвенция бар, дегенмен, нақты міндеттемелерге келер болсақ, жалпы алғанда мемлекет, әлеуметтік қызметтер, құқық қорғау органдарының ресми тұлғалары, қоғам, БАҚ, отбасы тарапынан күннен-күнге тиісті жауапкершілікпен қарауы байқалмай келеді.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық Кодексіне сәйкес кәмелетке толмаған баланы ата-анасының немесе осы міндет жүктелген басқа адам, сонымен қатар педагог немесе оқыту, тәрбиелеу, емдеу не кәмелетке толмаған баланы қадағалау міндеттелген басқа да мекеменің қызметкері тәрбиелеу жөніндегі міндеттерін атқармағаны немесе жөнді атқармағандығы үшін шара қолдануды қамтиды.

Еліміз бойынша соңғы жылдары сот шешімімен балаларын бағып-қағу міндеттерін орындамаған үшін, саны мыңнан асқан ата-ана ата-аналар құқығынан айрылды, сонымен қатар, ата-аналар әкімшілік және қылмыстық жауаптылыққа да тартылып жатыр.

Балаларға, әсіресе кішкентай балаларға зорлық-зомбылықтың үй, отбасы ішінде көрсетілуі көзге түсе қоймағандықтан, көп жағдайда мойындалмайды. Соңғы жылдары БАҚ-та балаларға қауіп-қатер сыртта жүргенде бөгде адамдар тарапынан төнеді деген жалған пікір қалыптастыру үрдісі байқалуда.

Адам құқықтары жөніндегі қазіргі бар құқықтық құжаттар негізгі мәні балалық проблемасы болып табылатын, осы проблемаларға қатысты талқылануы мүмкін өзінің жиынтығында үлкендер қалай қорғалса, балаларды да солай қорғауды қамтамасыз етуге бағытталған. Мектеп арасындағы балалар объектісі болатын дене жарақаттары мен басқа да адамгершілікке жат және қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас ұзақ уақыт сақталып келеді және белгілі бір шыдамды қоғамда осы күнге дейін сақталып келеді, олай болса, БҰҰ Баланың құқықтары жөніндегі комитеті, атап айтқанда, «балалар мектеп табалдырығын аттай отырып, өздерінің адамдық құқықтарын жоғалтпайды» деп атап көрсетті.

Сондай-ақ зорлық-зомбылық, дәлірек айтқанда, зорлық-зомбылықтың әр түрлі түрлері мұғалім/оқушыларға қатысты оқу орнына, білім деңгейіне және т.б. тән, мектепте қандай да бір ерекше феномен ретінде қадағаланбайтындығын атап өткен жөн, ол қоршаған жағдайларға, атап айтқанда, экономикалық, әлеуметтік, саяси факторларға, отбасындағы жағдайға байланысты болмай отыр, зорлық-зомбылықтың (оның әр түрлі нысандарының) пайда болуы ретінде де, оны ескерту ретінде де жәрдемдесуі мүмкін. Сондықтан зорлықтың түрлі нысандарының пайда болу себептері туралы мәселеге мектептің ерекше түпмәтіні ретінде қарауға болмайды, өйткені керісінше оны талдау үшін интербелсенді, жүйелі көзқарас қажет. Мектеп арасындағы шеңберден тыс зорлық-зомбылық проблематикасын қараған кезде мектеп тыйым салған мектепте жүзеге асырылатын алдын алу немесе қуғын-сүргін шаралары шығады деп түсінуді білдіреді және мұның зорлықты тудыратын экономикалық, әлеуметтік, отбасылық және мәдени проблемалардың түпмәтінінен толық үзіп алынуына қарай болмашы ғана қызығушылықты білдіруі мүмкін.

Мемлекет қызметі мен отбасыларды мемлекеттік қолдау бала отбасында және одан тыс тап болатын зорлық көру қаупін мұқият және жан-жақты бағалау негізінде жүзеге асырылуға тиіс.

Меннің ойымша білім беру органдары, атап айтқанда, орта білім беру орындарының әкімшіліктері тиісті дәрежеде оқушылардың дене жарақатымен келуін, оқушылардың мектептерге келмеуін, олардың үлгерімінің төменділігін анықтамайды, әлеуметтік тәуекел отбасыларындағы оқушылармен алдын алу және ағартушылық жұмыс жүргізеді, ішкі істер органдарымен, прокуратурамен, халықты әлеуметтік қорғау органдарымен қазіргі таңда балаларды зорлық-зомбылықтан арылтуға қоян-қолтық өзара іс-қимылы жасауда.

Құқықтық сана құрамындағы құқықтық психологиядан басқа құқықтық идеология да жатады, яғни ол қоршаған ортаны психологиялық тұрғыдан ұғынудан гөрі ғылыми-теориялық белгі және шындықты меңгеру деңгейіне сәйкес келеді.

Құқықтық сана – бұл қоғамның, құқықтық қатынастардың қоғамдық өмірінің көрінісі, қоғамдық сананың, әлеуметтік топтардағы және жеке тұлғаның құқықтық пікірлерінің мәні мен рөлі. Құқықтық сана – құқық туралы мағына және іс-жүзіндегі құқық пен ойлардың бағасы; құқықтағы қажет ететін өзгерістер туралы ойлар, яғни құқықтық сана бұл объектінің көрінісінің нәтижесі ғана емес, ол сондай-ақ объектіге және мемлекеттік барлық жүйесіне әсер етуші құрал болып табылады.

Идеологиялық тұрғысында және идеология арқылы барлық әлеуметтік топтардың, класстардың, халықтарды, мемлекеттің, әлемдік бірлестіктердің қажеттіліктері мен мүдделерін табуға болады. Әрине жеке индивидуалдық элементі құқықтық шындықтың көрінісінің идеологиялық түрінде де; сол немесе басқа идеологиялық доктрина жеке адамдармен құрылып, қалыптасады. Ол адамдар: ғалым-философтар, қоғамдық-саяси қызметкерлер, олар соңында құқық және мемлекеттің толық жүйелі көрінісінің санасында қол жеткізіледі.

Бірақ, құқықтық идеология айтарлықтай құқықтық психология, құқықтық сананың дәрежесі мен сипаты бойынша асып түседі. Егер құқықтық психология құқықтық құбылыс арқылы жоғарғы-сезімді аспектілерге сай сыртқы әсерге фиксирленсе, онда құқықтық идеология әлеуметтік сана, құқық табиғатының мәнін айқындауға тырысады. Ол сондай-ақ, әдеттегідей, аяқталған мәдени-тарихи философия және догма түрінде көрсетуге тырысады.

Шын құқықты түсінудің тәсілдері ретінде құқықтық идеологияның үлгілері болып келесілер табылады: құқықтық Гегельдік философиясы; мемлекет және құқықтың табиғи құқықтық, позитивтік, марксистік доктринасы; көптеген қазіргі кездегі құқықтану консепциялары. Бұдан басқа құқықтық идеологияны кеңінен “қолдану” сферасы – құқықтық психологияға сая стихиялық – бұқаралық жеке адамдар қатынастары емес, ал толықтай әлеуметтік бірлестіктердің қажеттіліктері мен мүдделерін айқындауға бағытталған институцияландырылған топтар: класстар, саяси партиялар, қоғамдық қозғалыстар, мемлекет, мемлекетаралық бірлестіктер.

Сол немесе басқа да қазіргі кездегі билік қатынастарда қатынасатын саяси ұйым, әдеттегідей саяси құқықтық идеология негізінде консервативті, либералды, марксистік, христиандық және т.б. негізінде қалыптасады. Бұл жағдайда құқықтық идеология өзінің негізгі мұратын орындайды, ол партия, қозғалыс, толық саяси адамдар жүйесіне ұйымдастырылған өзіндік әлеуметтік жоспарлы-бағдарлама қызметін орындайды; нақты әлеуметтік және құқықтық идеаларды түбегейлі және мақсатты қол жеткізуге мүмкіндік береді. Демократиялық және әлеуметтік, мәдени, тарихи сияқты мемлекеттік құқықтық идеологияның түсініктемелері әрбір қогғамның қызметі үшін негізгі өмірлік жағдайы болып табылады.

Бірақ жазылмаған заң бар: сана, соның ішінде құқық бос емес болдыц, яғни қандай да бір белгі ең жақсы емес, және ол әрқашан да көзқарастар жүйесіне ие. Механикалық дендеология нәтижесінде экономакалық дағдарыспен салыстырған жағдайдан да қауіпті жағдай қалыптасты: рухани бос сезім күрделене түседі; ойлау қабілеті төмендейді; перспективасының жоқтығы, халықтың жаңадан жаңа деңгейінің нашарлауына әкеліп соғады. Біздің дендеологияланған санамызда әлеуметтік примитивизм, бұқаралық аберрация, хорезматикалық, ұлттық популизмнің әлсіз иммунитеттерін жоғалту тенденциялары күшейе түседі.

Бұндай құқықтық мемлекеттің және берік құқықтық тәртіп рухы негізінде бірлестік мүмкін емес. Сондықтан қазіргі кезде демократиялық жаңа мемелекеттік құқықтық идеологияның қоғамдық тұтынушылығы өсуде, яғни ол диктатқа ешқандай қатысы жоқ болады. Мұндай иделогияның қоғамдық санадағы принциптері мен механизмін айқындау бұрынғыснан айрықша болуы керек.

Саяси құқық идеологиясыз қазіргі кездегі өркениетті қоғамның болуы мүмкін емес.Жоғарғы идеологиялық құжаттың мысалы ретінде АҚШ-тың конститиуциясы, Германия конституциясы, Батыс Елдердің демократиясы және құқықтық жүйенің идеологиялық фундаменті ретінде болған 1789 ж. адам және азамат құқығының Француздық Декларациясы. Қоғам үшін өтпел кезеңде құқықтық идеология айрықша ерекшелікке ие болды. Ұлттық құқықтық идеология адамға, классқа, партияғажәне бюасқа да ұйымдарға жаңа саяси жағдайларда бағыт-бағдар болуға мүмкіндік береді. Іс-жүзіндегі заңдылықтың ешқандай тіпті детальді пропогандасы мұны бере алмайды. Нақты және утилитарлы бағдарламалар, лозунктер, жоспарлар және сөздерге қарағанда құқықтық идеология ұзақ мерзімді процестерге, тәртіп нормаларына бағытталады, яғни оның күшінде ұрпақтарға жағластыруға мүмкіндік бар, әлеуметтік мақсаттағы қызметтері үшін концентриленген ойлар жатады.

Құқықтық сананың танып білу функциясы бұл құқықтық құбылыстарды айқындау және түсіндіру арқылы мәні жағынан қалыптасады, өмірді тану – әлеуметтік немесе тіпті, табиғи. Бұндай танудың тапсырысы айқындалуы мен ортақ заңдылықтарды оқу және олармен байланысты ғылыми шындықтан тұрмайды, құқықтық шындықтың оқиғасы, іс-әрекетінің жағдайларының белгілері т.б. құрылымынан тұрады. Бұндай танымдықтың субъектісі болып заңгерлермен қатар азаматтар да табылады: олардың әрқайсысы өздерінің құқықтық реттеуге қатысты тапсырмасын орындау барысында мәнді және керекті құқық туралы түсінік алады.

Құқықтық сананың бағалуа функциясы, құқық маңызы сияқты құқықтық сананың көмегімен нақты өмірлік жағдайларды бағалау.

Құқықтық бағалау – бұл азаматтар сияқты құқық субъектілерінің қызметі және әртүрлі өмірлік жағдайларға құқық қолданушылардың құрылымы және олардың әлеуметтік және құқық квалификациялардың құқықтық заңдылық, керекті тәртіп туралы көзқарастарды, құқық позиция жағынан сол немесе басқа тәртіпті бағалау үшін, белгілі дәрежеде құқықтық сана қалыптасуы керек.

Құқықтық нормалар туралы информация құқық субъектілерінде психологиялық реакциялардың комплексін тудырады, яғни тәртіптің мотивацияларын тудырумен байланысты: сезім, эмоция, қайғы. Бұл жағдайда құқықтық сана (құқықтық психологиялық формасы ретінде) – мотивтің нақы тәртіптік түрі ретінде болады. “Құқықтық сана – бұл адамдардың қоғамдық өмірдегі құқық құбылыстарына деген қатынастарын көрсететін ойлар, көзқарастар, сезімдер, дәстүрлер және қайғылар жиынтығы”.

Құқықтық сананың функциясын жүзеге асырудағы бақылауда айрықша маңызды құқықтық бекіту – әлеуметтік және психо-физиологиялық факторлар әсерінен қалыптасқан заңды және заңға қарсы тәртіпке субъектілердің алдын-ала дайындығы. Құқықтық бекіту өзгермелі әлеуметтік ортада стабилизатор ретінде сол немесе басқа қызметтік күнделікті, мақсатылы, тұрақты түсінігін береді. Оңтайлы құқықтық бекту ерте кездерін ситуацияларда субъектілердің стантдарт бойынша әр кезде қайта шешім қабылдағанда да босата отырып, құқықтық әсердің процесін тәртіптеу.

Құқықтық теорияда келесі құқықтық сананың түрлері кездеседі: Біріккен құқықтық сана – адамдардың бұқаралық ойлауы, олардың эмоциялары, құқық және заңдылық бойынша көңіл-күйі. Тікелей өмір жағдайларынан, олардың практикалық тәжірибесінің әсерінен болған сезімдер.

Профессионалдлық құқықтық сана – заңгер мамандарының ортасында қалыптасқан түсініктер, ойлар, көзқарастар, сенімдер, дәстүрлер, стереотиптер. Бұл құқықтық сананың әртүрлілігі құқықтық нормалардағы жүзеге асыруда мәнді рөл атқарады, және олардың демократиялық және гуманитарлық адекваттығынан құқықтық практиканың стильі және рухы тәуелді өкінішке орай, заңгерлердің кәсібі сомасына кемшіліктер де тән, және деформациялар (“кінәлі” немесе “атқарушы” ауытқу, бюрократизм, кедей адамдарға адамгершілік қатынас және т.б.).

Ғылыми құқықтық сана – құқықты меңгерудің теориясын, жүйесін сипаттайтын идеалар, концепциялар, көзқарастар. Қазіргі кездегі қоғамдағы ғыоыми құқықтық сананға құқықтың, заңның, саяси конституциялық қатынастардың даму жолындағы жарғылардағы приоритетті рөлі жатады. Бұл құқықтық сананы дамытушы генераторлар мен дамытушыларына ғалым-заңгерлер және ережеге сай мамандандырылған құқықтық профилде мемлекет және қоғамда, жоғарғы оқу орындарындағы орталықтарында жұмыс жасаушылар жатады.