Сабақта мақсаттар мен күтілетін нәтижелерге жетуді бағалау үшін рефлексия жүргізу

Эрматов Халосбой Файзуллаевич

Түркістан облысы, Мақтаарал ауданы

М.Тұрсын-Заде атындағы №56 ЖББМ КММ

Тарих пәні мұғалімі

Сабақта мақсаттар мен күтілетін нәтижелерге жетуді бағалау үшін рефлексия жүргізу

Сабақтың соңында оқушының алған білімін ғана емес, сол білімді қаншалықты меңгергенін және оқу мақсатына қалай жеткенін анықтау маңызды. Осы үдерісте рефлексия ерекше орын алады. Рефлексия арқылы білім алушы сабақ барысында не үйренгенін, қандай тапсырманы жақсы орындағанын, қай жерде қиындыққа тап болғанын және алдағы уақытта нені жақсарту керектігін түсінеді. Ал мұғалім үшін рефлексия сабақтың мақсаты мен күтілетін нәтижелерінің қаншалықты орындалғанын анықтауға мүмкіндік береді. Сондықтан рефлексияны сабақтың жай ғана қорытынды кезеңі емес, оқыту нәтижесін бағалаудың маңызды құралы ретінде қарастыру қажет.

Сабақтың мақсаты оқушының сабақ соңында қандай білім мен дағдыны меңгеруі керектігін нақты көрсетуі тиіс. Күтілетін нәтиже осы мақсатқа қол жеткізудің көрінісін анықтайды. Сондықтан рефлексия кезінде оқушының «Мен бүгін не білдім?» деген сұрақпен ғана шектелуі жеткіліксіз. Ол «Сабақ мақсатына жеттім бе?», «Қандай әрекет арқылы нәтижеге қол жеткіздім?», «Қай тапсырма маған қиын болды?», «Қиындықты қалай жеңе аламын?» деген сұрақтарға жауап беруі керек. Мұндай рефлексия оқушыны өзінің оқу әрекетін саналы түрде бағалауға үйретеді.

Рефлексияны ұйымдастырудың алғашқы қадамы – оның сабақ мақсатына тікелей байланысты болуы. Егер сабақтың мақсаты мәтінді талдау болса, рефлексия барысында оқушы мәтіннің негізгі ойын анықтай алғанын, дәлел келтіргенін және өз қорытындысын жасай алғанын бағалауы қажет. Егер мақсат есеп шығару дағдысын қалыптастыруға бағытталса, оқушы есепті шешу алгоритмін қаншалықты меңгергенін және қандай кезеңде қиналғанын саралайды. Осылайша рефлексия нақты оқу нәтижесіне сүйенеді.

Рефлексияның тиімді тәсілдерінің бірі – өзін-өзі бағалау. Мұғалім оқушыларға оқу мақсаты мен бағалау критерийлерін қайта ұсынып, өз нәтижесін сол талаптар арқылы бағалауға мүмкіндік береді. Мысалы, оқушы «мақсатқа толық жеттім», «ішінара жеттім», «маған әлі де көмек қажет» деген деңгейлердің бірін таңдай алады. Бірақ мұндай бағалау тек сөз жүзінде қалмауы керек. Оқушы өз таңдауын қысқаша түсіндіре алса, рефлексияның сапасы артады. Мысалы, «Мен мақсатқа жеттім, себебі мәтіннің негізгі ойын анықтап, оны екі дәлелмен түсіндірдім» деген жауап оқушының өз нәтижесін саналы бағалағанын көрсетеді.

Рефлексия кезінде нақты сұрақтарды пайдалану да маңызды. Сабақ соңында мұғалім «Бүгін не үйрендің?» деген жалпы сұрақтың орнына бірнеше бағытталған сұрақ ұсына алады. Мысалы, «Бүгінгі сабақтағы ең маңызды білім қандай болды?», «Қай тапсырма сенің дағдыңды дамытуға көмектесті?», «Қай жерде қиналдың?», «Қатеңді қалай түзеттің?», «Келесі сабақта нені жақсартқың келеді?» деген сұрақтар оқушыны тереңірек ойлануға жетелейді. Мұндай сұрақтар арқылы рефлексия жай пікір білдіруден оқу әрекетін талдауға айналады.

Рефлексияны ауызша да, жазбаша да жүргізуге болады. Ауызша рефлексия кезінде оқушылар өз ойларын сынып алдында немесе жұпта бөлісе алады. Бұл әдіс оқушының ойын жүйелі жеткізу және пікір айту дағдысын дамытады. Жазбаша рефлексия кезінде оқушы қысқа жауап, шағын кесте немесе рефлексиялық жазба толтыра алады. Жазбаша жұмыс әсіресе өз ойын көпшілік алдында айтуға қиналатын оқушылар үшін тиімді. Мұғалім олардың жауаптары арқылы сабақ нәтижесін қосымша талдай алады.

Рефлексияның тағы бір тиімді түрі – оқу мақсатына сәйкес қысқа қорытынды тапсырма беру. Мысалы, сабақ соңында оқушыдан жаңа тақырып бойынша бір мысал келтіру, негізгі ұғымды түсіндіру, мәселенің шешу жолын көрсету немесе қысқаша қорытынды жасау сұралады. Мұндай тапсырма оқушының нақты нәтижесін көруге мүмкіндік береді. Бұл тәсіл рефлексия мен бағалауды байланыстырады, өйткені мұғалім оқушының сабақ мақсатына қаншалықты жеткенін нақты жұмыс нәтижесі арқылы анықтайды.

Мұғалім рефлексия нәтижесін келесі сабақты жоспарлау кезінде пайдалануы керек. Егер оқушылардың көпшілігі белгілі бір оқу мақсатына жете алмағанын көрсетсе, келесі сабақта сол дағдыға қосымша уақыт бөлу қажет. Егер оқушылар тапсырмаларды жақсы орындап, мақсатқа толық жеткен болса, мұғалім күрделірек тапсырмалар арқылы олардың білімін тереңдете алады. Осы тұрғыдан алғанда рефлексия тек оқушының өзін бағалауы емес, педагог үшін де маңызды диагностикалық ақпарат көзі болып табылады.

Рефлексияны ұйымдастыруда оқушының шынайы пікір айтуына қолайлы жағдай жасау қажет. Егер оқушы «Мен түсінбедім» немесе «Бұл тапсырма маған қиын болды» деп айтуға қорқатын болса, рефлексия өзінің негізгі қызметін атқармайды. Мұғалім оқушының қиындықтарын кемшілік ретінде емес, әрі қарай оқытуды ұйымдастыруға қажетті ақпарат ретінде қабылдауы тиіс. Бұл жағдайда оқушылар өз білім деңгейін шынайы бағалауға үйренеді.

Сонымен қатар рефлексияны әр сабақта бір ғана әдіспен жүргізу міндетті емес. Сабақтың мазмұнына және оқушылардың ерекшелігіне қарай әртүрлі тәсілдерді қолдануға болады. Бір сабақта қысқа ауызша сұрақтар тиімді болса, келесі сабақта өзін-өзі бағалау парағы немесе жазбаша рефлексия қолданылуы мүмкін. Маңыздысы – таңдалған тәсіл сабақ мақсатына қызмет етуі және мұғалімге нақты ақпарат беруі.

Рефлексия оқушының жауапкершілігін де арттырады. Оқу нәтижесін үнемі мұғалімнің бағалауы жеткіліксіз. Білім алушы өзінің оқуына өзі жауап бере бастағанда ғана оның дербестігі қалыптасады. Рефлексия барысында оқушы өз жетістігін байқап, қиындықтарының себебін анықтап, келесі қадамын жоспарлайды. Бұл дағды біртіндеп өзін-өзі бақылау, өзін-өзі бағалау және өздігінен білім алу қабілетінің дамуына ықпал етеді.

Қорытындылай келе, сабақтағы рефлексия мақсаттар мен күтілетін нәтижелерге қол жеткізуді бағалаудың тиімді тәсілі болып табылады. Ол оқушыға өз оқу әрекетін түсінуге, жетістігі мен қиындықтарын анықтауға және алдағы жұмысын жоспарлауға мүмкіндік береді. Мұғалім үшін рефлексия сабақтың қаншалықты нәтижелі өткенін анықтап, келесі оқыту қадамдарын дұрыс белгілеуге көмектеседі. Ең бастысы, рефлексия нақты оқу мақсатымен байланысты, түсінікті және оқушының шынайы пікірін білдіруіне мүмкіндік беретіндей ұйымдастырылуы қажет. Жүйелі жүргізілген рефлексия нәтижесінде оқушы өз оқуына жауапкершілікпен қарап, ал мұғалім оқыту үдерісін нақты нәтижелерге сүйене отырып жетілдіре алады.