ШЕКТЕУЛІ РЕСУРСТАРДАН ШЕКСІЗ МҮМКІНДІКТЕРГЕ

БОЛАТ ЕРСҰЛТАН

дене шынықтыру мұғалімі

«Ақбастау жалпы білім беретін мектебі» КММ, Төлеби ауданы, Түркістан облысы

Бүгінгі таңда Қазақстанның білім беру жүйесі ауқымды өзгерістер кезеңін бастан кешіруде. Цифрландыру, жаңартылған білім мазмұны, инклюзивті орта және құндылықтарға негізделген тәрбие – мұның барлығы қала мектептеріне ғана емес, ауылдық жердегі шағын жинақты мектептерге де тікелей қатысты. Ауыл мұғалімі, оның ішінде дене шынықтыру пәнінің мұғалімі болу – ерекше мәртебе әрі үлкен жауапкершілік. Өйткені ауылда мектеп – мәдениет пен тәрбиенің бірден-бір ошағы болса, дене шынықтыру мұғалімі – салауатты өмір салтының басты насихаттаушысы.

Алайда, жасыратыны жоқ, ауыл мектептеріндегі материалдық-техникалық базаның жағдайы әрқашан көңіл көншіте бермейді. Арнайы жабдықталған заманауи спорт залдарының, жаттығу құрылғыларының немесе сапалы спорттық мүкәммалдың жетіспеушілігі – ауыл мұғалімі күнделікті бетпе-бет келетін шындық. Дегенмен, заманауи педагогика мұғалімнен «жоқтан бар жасауды», яғни креативтілікті және қолда бар ресурстарды тиімді пайдалануды талап етеді. Бұл мақалада біз тапшылыққа қарамастан, ауыл мектебіндегі дене шынықтыру сабағын қалай қызықты, заманауи және нәтижелі етуге болатыны туралы сөз қозғаймыз.

Табиғи орта – ең үлкен спорт залы. Қала мұғалімдері тар залдар мен асфальтталған аулалармен шектелсе, ауыл мұғалімінің ең үлкен артықшылығы – табиғи ландшафт. Дене шынықтыру сабағын тек төрт қабырғаның ішінде өткізу міндетті емес. Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартында (МЖБС) қарастырылған кросс жүгірісі, шаңғы тебу немесе туризм элементтерін өткізу үшін ауылдың табиғаты таптырмас құрал.

Оқушыларды табиғи кедергілерден өтуге үйрету (жыралардан секіру, тауға өрмелеу, құмда жүгіру) олардың тек физикалық күшін ғана емес, төзімділігі мен ептілігін қала балаларына қарағанда әлдеқайда жақсы дамытады. Сонымен қатар, таза ауадағы жаттығулар баланың иммунитетін нығайтады. Бұл ретте мұғалім қауіпсіздік техникасын қатаң сақтауды басты назарда ұстауы тиіс. «Табиғат аясындағы сабақтар балалардың экологиялық мәдениетін қалыптастырып, туған жерге деген сүйіспеншілігін арттырады» [1, 45-б.]. Яғни, біз бір оқпен екі қоян атамыз: денені шынықтырамыз және «Адал азамат» тұжырымдамасына сай патриоттық тәрбие береміз.

Ұлттық ойындар – қолжетімді және тиімді құрал. Ауыл мектебінде қымбат тренажерлардың жоқтығын қазақтың ұлттық ойындары арқылы толықтыруға болады. Ұлттық ойындар – бұл жай ғана ермек емес, бұл ғасырлар бойы сұрыпталған, анатомиялық және физиологиялық тұрғыдан негізделген жаттығулар жүйесі.

Мысалы, «Асық ату» ойынын алайық. Бұл ойын үшін қымбат доптар немесе торлар қажет емес. Асық ауыл баласының қолында бар дүние. Педагогикалық тұрғыдан алғанда, асық ату – мергендікті, көз өлшемін, икемділікті және стратегиялық ойлауды дамытады. Ал «Арқан тарту» күштік қасиеттерді дамытса, «Теңге ілу» (оны жаяу нұсқада, жүгіріп келіп еңкейіп алу түрінде бейімдеуге болады) вестибулярлық аппарат пен координацияны шыңдайды.

Ұлттық ойындарды сабаққа кіріктіру оқушылардың қызығушылығын арттырады. Сонымен қатар, бұл ойындар командалық рухты қалыптастырады. «Тоғызқұмалақ» ойынын дене шынықтыру сабағының зияткерлік бөлімі ретінде (мысалы, белсенді ойындардан кейінгі тынығу сәтінде) енгізу оқушылардың математикалық ойлауын дамытады. Зерттеушілер ұлттық ойындардың баланың психомоторлық реакциясын жақсартудағы рөлі зор екенін атап көрсетеді [2].

Ресурстардың жетіспеушілігі мұғалімді ізденімпаздыққа жетелейді. Қымбат гантельдердің орнына құм толтырылған пластик бөтелкелерді, кедергілер жолағы үшін ескі шиналарды пайдалануға болады. Бұл – ұят емес, бұл – үнемділік және тапқырлық.

Мұндай құралдарды дайындауға оқушылардың өздерін де қатыстыруға болады. Мысалы, еңбек пәнімен кіріктірілген сабақтарда оқушылар ағаштан эстафета таяқшаларын жонып немесе секіртпелер дайындай алады. Бала өзі жасаған құралмен жаттыққанда, оған деген құрметі мен қызығушылығы артады. Бұл оқушылардың еңбекқорлығын дамытып, мектеп мүлкіне жауапкершілікпен қарауға тәрбиелейді.

«Ауыл мектебі» мен «цифрландыру» ұғымдары бір-біріне қарама-қайшы келмеуі тиіс. Иә, ауылда интерактивті тақталар немесе VR-көзілдіріктер болмауы мүмкін, бірақ бүгінде кез келген оқушының немесе ата-ананың қолында смартфон бар. Дене шынықтыру мұғалімі осы мүмкіндікті тиімді пайдалана алады.

Мысалы, ұзындыққа секіру немесе доп лақтыру техникасын үйрету кезінде оқушыларды бір-бірін видеоға түсіруге тапсырма беруге болады. Кейін сол видеоны баяулатылған режимде қарап, жіберілген қателіктерді (аяқты дұрыс қоймау, қолды сермеу) талдау – өте тиімді әдіс. Бұл оқушының өзіне сырт көзбен қарауға, қателігін түсінуге және түзеуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, тегін Pedometer (қадам санағыш) қосымшаларын пайдаланып, оқушыларға үй тапсырмасын беруге болады: «Күніне 10 000 қадам жүру және скриншотын жіберу». Бұл оқушыны сабақтан тыс уақытта да қозғалыста болуға ынталандырады. Заманауи зерттеулер көрсеткендей, гаджеттерді дұрыс пайдалану оқушылардың пәнге деген мотивациясын 30-40%-ға арттырады [3, 112-б.].

Ауылдық жердегі тағы бір ерекшелік – сыныптағы бала санының аздығы және мұғалімнің әр баланы, оның отбасын жақсы білуі. Бұл инклюзивті білім беруді жүзеге асыруға қолайлы жағдай туғызады. Денсаулығына байланысты арнайы медициналық топтағы балаларды шеттетпей, оларды сабақтың төрешісі, уақыт өлшеушісі немесе «жаттықтырушы көмекшісі» ретінде қатыстыру қажет.

Ауыл мектебіндегі атмосфера көбінесе отбасылық сипатта болады, сондықтан мұғалім физикалық дайындығы төмен балаларды буллингтен (кемсітушіліктен) қорғап, оларға қолдау көрсетуі керек. Командалық ойындарда «әлсіз» оқушыларды капитан етіп сайлау немесе оларға жауапты рөлдерді беру арқылы олардың өзіне деген сенімділігін арттыруға болады.

Бүгінгі күні дене шынықтыру пәнінің мақсаты тек норматив тапсырумен шектелмейді. Ең бастысы – оқушының бойында өмірлік дағдыларды қалыптастыру. Командада жұмыс істеу, жеңілісты лайықты қабылдау, қарсыласқа құрмет көрсету, тәртіпке бағыну – мұның барлығы болашақ «Адал азаматтың» бейнесі.

Ауыл балалары көбінесе еңбекқор келеді, бірақ оларда коммуникативтік дағдылар немесе көшбасшылық қасиеттер кейде жетіспей жатады. Спорттық ойындар арқылы мұғалім осы олқылықтардың орнын толтыра алады. Сабақ соңындағы рефлексия, яғни «кері байланыс» кезеңінде оқушыларға өз ойын ашық айтқызу, талдау жасату өте маңызды.

Қорыта айтқанда, ауыл мектебіндегі дене шынықтыру мұғалімі – бұл жай ғана пән мұғалімі емес, ол – ауылдың спорт министрі, психолог және тәлімгер. Материалдық базаның әлсіздігі – үкім емес, бұл кәсіби шеберлікті шыңдауға берілген мүмкіндік. Табиғи ортаны пайдалану, ұлттық ойындарды жаңғырту, қолдан жасалған құралдарды кәдеге жарату және цифрлық технологиялардың қарапайым түрлерін енгізу арқылы ауыл мектебіндегі дене шынықтыру сабағын әлемдік стандарттарға жақындатуға әбден болады.

Ең бастысы – мұғалімнің ниеті мен ізденісі. «Ұстаздық еткен жалықпас, үйретуден балаға» деп Абай атамыз айтқандай, ауыл балаларының дені сау, рухы мықты болып өсуі – біздің қолымызда. Ол үшін қымбат стадиондар емес, жанып тұрған жүрек пен шығармашылық көзқарас қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Құлнәзаров А.К. Дене тәрбиесінің теориясы мен әдістемесі: Жоғары оқу орындарына арналған оқулық. – Алматы: Дәуір, 2018. – 256 б.

2. Сағындықов Ж. Қазақ халқының дәстүрлі ойындары: Оқу-әдістемелік құрал. – Алматы: Мектеп, 2012. – 184 б.

3. Мұхамеджанов Б.С. Білім берудегі цифрлық технологиялар және оларды дене шынықтыру сабақтарында қолдану ерекшеліктері // Қазақстан мектебі. – 2021. – №4. – 110-115 бб.