Айтуарова Айдана Бектасовна

Танымдық үрдістерді дамыту және түзету (Әдістемелік көмекші құрал)

Кіріспе

Танымдық үрдістер — бұл адамның сыртқы және ішкі дүниесіне қатысты ақпаратты қабылдау, өңдеу және қолдану процесі. Танымдық үрдістерге назар аудару, оның ішінде оқушылардың ойлау, есте сақтау, қиялдау, қабылдау сияқты қабілеттерін дамыту мен түзету — білім беру саласындағы маңызды міндеттердің бірі.

Оқушылардың танымдық қабілеттерін дамыту мен түзету үшін мұғалімдерге әдістемелік қолдау көрсету өте маңызды. Бұл әдістемелік нұсқаулықта танымдық үрдістерді дамыту мен түзету үшін тиімді әдіс-тәсілдер мен стратегиялар ұсынылған.

Танымдық үрдістер адамның ақпаратты қабылдап, оны өңдеуге бағытталған ақыл-ой іс-әрекеттерінің жүйесі болып табылады. Оларға қабылдау, ойлау, есте сақтау, зейін қою, пайымдау, сөйлеу және танымдық қызметтің басқа да аспектілері кіреді. Танымдық үрдістерді дамыту және түзету оқушылардың жеке дамуында маңызды рөл атқарады. Бұл әдістемелік нұсқаулықта танымдық қабілеттерді дамыту және түзету үшін қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдер, стратегиялар мен жұмыс формалары көрсетіледі.

1. Танымдық үрдістердің қалыптасуы және дамуы

Танымдық үрдістердің негізі болып табылатын негізгі компоненттер:

- Қабылдау: Оқушылардың қоршаған ортаны сезінуі және ақпаратты қабылдауы.

- Есте сақтау: Алынған ақпараттың ұзақ уақыт бойы сақталуы және қажетті кезде қайта оралуы.

- Ойлау: Алынған ақпаратты өңдеп, жаңа тұжырымдар мен идеялар шығару.

- Зейін: Ақпаратқа назар аудару және оған шоғырлану.

- Байланыс: Оқушының ойларын логикалық түрде білдіру, сөздермен, бейнелермен, символдармен жұмыс істеу.

Танымдық қабілеттерді дамыту арқылы оқушылар өз білімін жетілдіре алады. Әсіресе арнайы түзету жұмыстарын жүргізу кезінде осы қабілеттерді дамытуға аса назар аударылады.

2. Танымдық үрдістерді дамыту және түзету әдістері

Танымдық қабілеттерді дамытуда және түзету кезінде мұғалімдер әртүрлі әдістерді қолдана алады. Бұл әдістер оқушылардың ойлауын белсендіруге, ақпаратты қабылдау мен өңдеуді жеңілдетуге және алған білімдерін тәжірибеде қолдана білуге бағытталған.

2.1. Қабылдауды дамыту әдістері

2.1.1. Қабылдау: Бұл — сыртқы дүниеден ақпарат алу процесі. Қабылдау сезім органдары (көру, есту, иіс сезу, дәм сезу) арқылы жүзеге асады. Мысалы, оқушы мәтінді оқып немесе тыңдап ақпаратты қабылдайды.

Сенсорлық жаттығулар: Оқушыларды түрлі объектілермен, дыбыстармен және көрнекіліктермен таныстыру. Мысалы, суреттерді көрсету, дыбыстарды тыңдату арқылы оқушылардың қабылдау қабілетін арттыру.

Сенсорлық жаттығулар — бұл балалардың сезім мүшелерін (көз, құлақ, тері, дәм, иіс сезу) дамытуға арналған арнайы жаттығулар мен ойындар. Бұл жаттығулар арқылы балалар қоршаған ортаны түрлі сенсорлық қабылдаулар арқылы түсінеді және сол арқылы ақпаратты өңдеуге дағдыланады. Сенсорлық жаттығулардың мақсаты — балалардың қабылдау қабілеттерін дамыту, олардың әлемге деген қызығушылығын арттыру және күнделікті өмірде сенсорлық мәліметтерді тиімді пайдалануға үйрету.

2.1.2 Сенсорлық жаттығулардың түрлері:

1. Көру арқылы қабылдау жаттығулары:

- Реңктерді ажырату: Балаларға түрлі түсті заттарды көрсету арқылы, оларды түсіне қарай топтастыруды сұрау.

- Жасырын затты табу: Балалар көздерін жұмып, бір затты басқа заттардың арасында іздеп табуы керек. Бұл жаттығу көру қабілетін және кеңістіктік ойлауды дамытады.

- Суреттерді табу: Балаларға белгілі бір заттың суретін көрсету және олардан сол затты айналасындағы басқа заттардан табуды сұрау.

2. Есту арқылы қабылдау жаттығулары:

- Дыбыстарды ажырату: Балаларға түрлі дыбыстарды тыңдату (мысалы, жануарлардың дауысын, табиғат дыбыстарын) және олардан сол дыбысты шығарған объектілерді болжауды сұрау.

- Қабылдау ойындары: Көзбен көру, есту, сипап көру сияқты сезім мүшелерін дамытуға арналған ойындар.

Сенсорлық жаттығулар балалардың сенсорлық қабылдауын дамытудың тиімді әдісі болып табылады. Бұл жаттығулар олардың танымдық қабілеттерін арттырып, шығармашылық ойлау дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

2.2. Есте сақтауды дамыту әдістері

- Мнемотехника: Оқушыларға ақпаратты есте сақтау үшін ұғымдар мен сөздерге қатысты ассоциациялар құруға көмектесу. Мысалы, өзіне қызықты және түсінікті болып келетін сөздер мен бейнелер арқылы жаңа мәліметтерді есте сақтау.

- Қайталау әдісі: Оқушыларға ақпаратты кезең-кезеңмен қайталап, толықтыру және бекіту арқылы есте сақтау қабілетін арттыру.

Мнемотехника — ақпаратты есте сақтау және қайта жаңғырту үшін арнайы әдістер мен техника қолдану жүйесі. Мнемотехниканың мақсаты — ақпаратты жеңіл әрі тиімді түрде жаттап алу және оны ұзақ уақыт бойы есте сақтау. Бұл әдістер арнайы тәсілдермен есте сақтау қабілетін арттырып, адамның миына үлкен жүктемені азайтуға мүмкіндік береді.

Мнемотехниканың әдістері мен техникалары адамның есте сақтау процесін жеңілдетіп, ақпаратты өңдеу кезінде когнитивтік жүктемені төмендетеді. Әсіресе, қиын немесе күрделі мәліметтерді есте сақтау үшін қолданылатын бұл әдістер қазіргі білім беру жүйесінде өте маңызды.

Мнемотехниканың негізгі әдістері:

2.2. 1. Ассоциациялар әдісі (байланыс әдісі):

- Бұл әдіс ақпаратты есте сақтау үшін оны бұрыннан таныс немесе визуалды образдармен байланыстыруды көздейді. Мысалы, жаңа ақпаратты есте сақтау үшін оны нақты өмірде кездесетін немесе естілген заттармен немесе оқиғалармен байланыстыру.

- Мысал: Егер сіз жаңа сөзді жаттап алу қажет болса, оны бұрын көрген затпен немесе өзіңіз үшін маңызды нәрсемен байланыстырсаңыз, сөзді есте сақтау оңай болады.

2.2.2. Акронимдер мен аббревиатуралар әдісі:

- Бұл әдісте бірнеше сөз немесе түсінік бір қысқартылған сөзге немесе акронимге біріктіріледі. Мысалы, үлкен тізімдегі сөздерді алғашқы әріптерінен құрастырып, есте сақтау үшін аббревиатура жасап алады.

- Мысал: «Түркология, география, әдебиет» — осы үш сөзден «ТГӘ» деген аббревиатура жасауға болады.

2.2.3. Локациялық әдіс (Палата әдісі):

- Бұл әдіс белгілі бір жерге немесе кеңістікке ақпаратты орналастыру арқылы жүзеге асады. Бұл әдіс белгілі бір жолды немесе орындарды елестетіп, сол жолда маңызды ақпаратты "салады".

- Мысал: Сіз өзіңіздің үйіңіздің бөлмелерін елестетіп, әр бөлмеге жаттауға тиіс сөздерді немесе тапсырмаларды орналастыра аласыз. Үйді шарлау арқылы осы ақпаратты еске түсіруге болады.

2.2.4. Рифмалар мен өлеңдер әдісі:

- Ақпаратты есте сақтау үшін өлеңдер, рифмалар мен ырғақтарды қолдану. Бұл әдіс әсіресе тіл үйренуде немесе ұсақ мәліметтерді жаттағанда өте тиімді.

- Мысал: Балаларға көбінесе "көк түс аспанда", "жер сары, топыраққа бай" деген сияқты рифмалық жолдар арқылы ұғымдар мен түстерді есте сақтау ұсынылады.

2.2.5. Цифрлық және визуалды кодтар әдісі:

- Бұл әдіс цифрлық кодтар немесе көрнекі символдарды қолдануды білдіреді. Әрбір символ немесе сан белгілі бір мағына береді, сондықтан осы кодтарды пайдаланып, мәліметтерді есте сақтау оңай болады.

- Мысал: Нөмірлерді есте сақтау үшін оларды белгілі бір пішіндермен немесе бейнелермен байланыстырып, есте сақтауға болады.

2.2.6. Шаршықтар әдісі (Схема әдісі):

- Бұл әдіс ақпаратты визуалды түрде құрылымдап, оны есте сақтауды жеңілдетуге бағытталған. Схемалар мен диаграммаларды пайдалану мәліметтерді бөліп көрсету арқылы олардың арасындағы байланысты көруге мүмкіндік береді.

- Мысал: Тарих пәнінен, мысалы, маңызды оқиғаларды уақыт шкаласы бойынша белгілеу.

2.2.7. Мнемоникалық сандар әдісі:

- Бұл әдіс сандар мен сандар топтарын есте сақтау үшін белгілі бір жүйелерді пайдалану арқылы жүзеге асады.

- Мысал: 123, 456, 789 деген сандарды жаттау үшін оларды белгілі бір образдармен немесе оқиғалармен байланыстыруға болады (мысалы, 1-ші сандарды бір, 4 -ті төртбұрышқа, 5-ті жұлдызға).

Мнемотехниканың тиімділігі:

1. Есте сақтау қабілетін арттырады: Мнемотехниканы қолдану адамның ұзақ уақыт бойы ақпаратты есте сақтауға көмектеседі.

2. Ойлау процесін жеңілдетеді: Бұл әдіс адамдарға ақпаратты жүйелі түрде жинақтауға мүмкіндік береді, сондықтан олар оны оңай өңдеп, жаттай алады.

3. Ақпараттың құрылымын жақсартады: Мнемотехниканың әдістері ақпаратты өңдеу мен оның сақталуын жеңілдетеді, сондықтан адамдардың оқуы мен үйрену процесі жеделдейді.

4. Шығармашылық ойлауды дамытады: Әр түрлі әдістер арқылы адамдар шығармашылық жолмен шешім табуды үйренеді, өздерінің қабылдау мен ойлау дағдыларын жетілдіреді.

Мнемотехника — бұл тек мәліметті есте сақтау емес, ол адамға ақпаратты тиімді өңдеуге және ойлау қабілетін дамытуға көмек беретін маңызды құрал. Мнемотехниканың әдістерін күнделікті өмірде, оқу процесінде және жұмыс барысында қолдану арқылы тиімділікті арттыруға болады.

2.3. Ойлауды дамыту әдістері

Ойлауды дамыту әдістері — бұл оқушылардың, балалардың және ересектердің ойлау қабілетін жетілдіруге бағытталған арнайы әдіс-тәсілдер мен стратегиялар. Ойлау — адамның ақыл-ой әрекеті, оның қоршаған ортадағы ақпаратты қабылдау, талдау, өңдеу және қорытынды жасау процесі. Ойлау дағдыларын дамыту үшін әртүрлі әдістер мен техникалар қолданылады. Бұл әдістер баланың немесе ересектің логикалық ойлауын, шығармашылық қабілеттерін, сыни ойлауды және мәселені шешу дағдыларын дамытуға көмектеседі.

Ойлауды дамыту әдістері:

2.3.1. Мозговой штурм (Brainstorming):

- Бұл әдіс топтық немесе жеке жұмыс кезінде көптеген идеяларды жинауға арналған әдіс. Мозговой штурм кезінде қатысушылар бір мәселені шешу үшін мүмкіндігінше көп идеялар ұсынуы керек. Мұнда сын айтуға немесе идеяларды бағалауға болмайды. Бұл әдіс шығармашылық ойлауды дамытады және жаңа шешімдер табуға мүмкіндік береді.

2.3.2. Кейс-стадиді (Case Study) талдау:

- Кейс-стадиді — нақты өмірлік жағдайларға негізделген және түрлі шешімдер табуға бағытталған әдіс. Бұл әдіс оқушыларды немесе студенттерді нақты жағдайларға қатысты сын тұрғысынан ойлануға және мәселені жан-жақты талдауға мәжбүр етеді. Оқушы немесе топ белгілі бір жағдайды талдап, түрлі шешімдер ұсынуға тырысады.

2.3.3. Жеке және топтық пікірталас (Дебаты):

- Пікірталас — ойлауды дамытуда маңызды әдіс. Пікірталаста екі немесе одан да көп топ белгілі бір мәселеге қатысты өз пікірлерін білдіріп, қарсы пікірлерді талқылайды. Бұл әдіс қатысушылардың сыни ойлау қабілетін жақсартады, сондай-ақ өз көзқарастарын дәлелдеу және қарсылас пікірлерге қарсы тұру қабілетін дамытады.

2.3.4. Ойлану карталары (Mind Maps):

- Ойлану карталары — ақпаратты жүйелеу, құрылымдау және мағыналы түрде ұйымдастыруға арналған әдіс. Бұл әдіс арқылы оқушылар немесе студенттер ойларын, идеяларын бір тақырып бойынша немесе бірнеше тақырып аясында топтастырып, визуалды түрде көрсетуі мүмкін. Бұл әдіс шығармашылық ойлауды дамытуға және ақпаратты жақсы есте сақтауға көмектеседі.

2.3.5. Проблемалық оқыту әдісі (Problem-Based Learning):

- Бұл әдіс оқушыларға нақты мәселелерді шешу арқылы білім алуды қамтамасыз етеді. Мәселе немесе тапсырма оқушылардың өз бетімен ойлануына және шешім табуына бағытталған. Проблемалық оқыту әдісі оқушыларды өздігінен ойлануға, топта жұмыс істеуге және сыни тұрғыдан қарауға ынталандырады.

2.3.6. Жаттығулар арқылы ойлауды дамыту:

- Логикалық және есептік жаттығулар — ойлау қабілетін дамытуға арналған тиімді әдістердің бірі. Математикалық есептер, логикалық сұрақтар және тапсырмалар оқушылардың аналитикалық және сыни ойлау дағдыларын дамытуға көмектеседі. Сонымен қатар, мұндай жаттығуларды күнделікті өмірде қолдану ойлауды жақсартуға ықпал етеді.

2.3.7. Қарама-қарсы ойлау әдісі (Critical Thinking):

- Қарама-қарсы ойлау — ақпаратты сын көзбен талдауға және ол туралы өз пікірін құруға бағытталған әдіс. Бұл әдіс арқылы оқушылар өз ойларын дәлелдермен бекітуді үйренеді және белгілі бір мәселені талқылағанда немесе шешкенде терең ойланады.

2.3.8. Әңгімелесу және сұрақ-жауап әдістері:

- Бұл әдіс арқылы оқушылар немесе студенттер сұрақтарға жауап беріп, түсінік алады. Әңгімелесу барысында, сұрақтар қойып, нақты жауаптар алу арқылы ойлау процесі дамиды. Мұндай әдіс оқу барысында маңызды ақпаратты терең түсінуге және оны жақсы есте сақтауға көмектеседі.

2.3.9. Құрылымдық ойлау әдісі:

- Құрылымдық ойлау әдісінде ақпаратты жүйелі түрде зерттеп, маңызды құрамдас бөліктерді бөліп көрсету және оларды талқылау көзделеді. Бұл әдіс ақпаратты өңдеуде өзектілікті анықтауға, мағыналық байланыстарды көруге көмектеседі.

2.3.10. Аналитикалық ойлау:

- Бұл әдіс оқушыларды немесе студенттерді түрлі мәселелерді бірқатар критерийлер бойынша талдауға, себеп-салдар байланыстарын анықтауға және әртүрлі көзқарастарды салыстыруға үйретеді. Аналитикалық ойлау арқылы бір мәселені бірнеше түрлі бағыттардан қарастыруға болады.

Ойлау дағдыларын дамытудағы маңызды аспектілер:

1. Шығармашылық ойлау: Ойлау кезінде ерекше шешімдер табу, жаңа идеялар ұсыну. Бұл инновациялық шешімдерге әкеледі.

2. Сыни ойлау: Мәліметтерді тексеру, бағалау, салыстыру, әр түрлі көзқарастарды қарастыру.

3. Логикалық ойлау: Мәселені шешу барысында дұрыстығын тексеру, дәлелдер келтіру, мәліметтерді жинақтап, қорытынды жасау.

4. Интуитивті ойлау: Әр түрлі жағдайлар мен шешімдер арасында интуитивті таңдау жасай білу.- Проблемалық әдіс: Оқушыларды нақты өмірлік жағдайлар мен мәселелерді шешуге тартып, логикалық ойлауды дамытатын тапсырмалар беру.

- Шығармашылық тапсырмалар: Оқушылардың шығармашылық ойлауын дамыту үшін түрлі тапсырмалар мен жаттығулар ұйымдастыру (мысалы, жұмбақтар шешу, сюжетті ойлап табу).

- Мозайка әдісі: Оқушыларға қиын немесе үлкен мәселені бөлшектеп, біртіндеп шешу ұсынылады. Бұл ойлаудың бірізділігі мен жүйелілігін дамытуға көмектеседі.

Ойлауды дамыту әдістері баланың немесе студенттің ақыл-ой қабілетін дамыту үшін өте маңызды. Бұл әдістер оқушыларды терең ойлауға, шығармашылықпен жұмыс жасауға, ақпаратты тиімді түрде талдауға және шешімдер қабылдауға үйретеді. Осылайша, ойлау дағдылары дамыған оқушы, болашақта кез келген мәселені тиімді түрде шешуге қабілетті болады.

2.4. Зейінді дамыту әдістері

Зейін — адамның белгілі бір уақыт ішінде қоршаған ортасынан немесе ішкі жағдайлардан тек бір объектіге, құбылысқа, ойға немесе іс-әрекетке бағытталған психологиялық процесс. Зейіннің негізгі ерекшелігі — адамның ақпаратты қабылдауының таңдаулы және жүйелі болуы. Зейінді дамыту әдістері оқушылардың немесе студенттердің назарын бір объектіге шоғырландырып, ұзақ уақыт бойы жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл әдістер адамның ойлау, есте сақтау қабілеттерін де жақсартады.

Зейіннің түрлері:

- Таңдамалы зейін: Нақты бір объектке назар аудару.

- Тұрақты зейін: Ұзақ уақыт бойы бір нәрсеге назар аудару.

- Ауысымды зейін: Бір объектіден екіншісіне ауысу кезінде зейінді ауыстыру.

- Бөлінген зейін: Бір уақытта бірнеше әрекетті орындау және оларды бақылау.

Зейіннің дамуы оқушылардың сабаққа деген ынтасын арттырады және олардың ақпаратты тез қабылдап, ұзақ уақыт есте сақтауына ықпал етеді. Зейінді дамыту үшін әртүрлі әдістер мен техникалар қолданылады.

Зейінді дамыту әдістері:

2.4.1. Жаттығулар арқылы зейінді дамыту

- Зейіннің серпінділігі: Бұл жаттығулар оқушыларға бір уақытта бірнеше міндетті орындауға мүмкіндік береді. Мысалы, сөздерді есте сақтап, оларды кейін ретімен қайта айту. Бұл әдіс оқушыларды зейінін шоғырландыруға және тапсырмаларды тиімді орындауға үйретеді.

Мысалы: Оқушыларға бірнеше сөзден тұратын тізім оқылады. Одан кейін олар сөздерді тез арада жазып алады. Осыдан кейін сол сөздер тізімін есте сақтап, қайтадан айту қажет.

2.4.2. Көру және тыңдау арқылы зейінді дамыту

- Құралдар мен әдістерді пайдалану: Визуалды және акустикалық стимулдарды пайдалану арқылы зейінді дамытуға болады. Мысалы, оқушыларға слайдтарды, бейнемазмұнды немесе түрлі дыбыстарды тыңдату арқылы олардың назарын шоғырландыруға болады.

Мысалы: Мұғалім оқушыларға қызықты бейнемазмұн көрсетеді, содан кейін олардан бейнемазмұнды тыңдап, белгілі бір ақпаратты есте сақтап, оны айту талап етіледі.

2.4.3. Шаршауды болдырмау үшін зейіннің тұрақтылығын дамыту

- Демалыс пен уақытты бөлу: Оқушылардың зейінін ұзақ уақыт бойы тұрақты сақтау үшін белгілі бір уақыт аралықтарында үзіліс жасап, демалу ұсынылады. Бұл әдіс зейіннің құлдырауына жол бермейді және оқушылардың ұзақ уақыт бойы жұмыс істей алу қабілетін дамытады.- Деректерді дұрыс топтастыру: Оқушыларға мәтіндер мен суреттерді топтастыру тапсырмаларын беру арқылы оларды назар аударып, маңызды ақпараттарды іріктеуге үйрету.

- Реттелген тапсырмалар: Оқушыларға арнайы тапсырмалар мен жаттығулар беру арқылы олардың зейінін тұрақты түрде шоғырландырып, сақтауға үйрету.

Мысалы: Оқушылар 30 минут бойы бір тақырыпты оқып, кейін 5-10 минут үзіліс жасап, қайтадан жұмысқа оралады.

2.4.4. Көңіл аударуды қамтамасыз ету арқылы зейінді дамыту

- Ойындар мен тапсырмалар: Қызықты ойындар мен зейінге қатысты тапсырмалар арқылы оқушылардың зейінін арттыруға болады. Ойындар есте сақтау мен шоғырландыруды жақсартады. Сонымен қатар, тапсырмаларды орындау оқушының зейінін нақты мақсатқа бағыттайды.

Мысалы: «Зейінді жинақтау» ойыны, мұнда оқушыларға бірнеше заттардың суреттері көрсетіледі, ал кейін олардан қандай заттар болғанын айту сұралады. Оқушылар барлық суреттерді есте сақтап, оны айту үшін зейіндерін шоғырландыруы тиіс.

2.4.5. Түсіндіру мен сұрақ-жауап әдісі

- Түсіндіру: Мұғалім жаңа тақырыпты түсіндіріп жатқанда, оқушыларға уақытында сұрақтар қоюға мүмкіндік береді. Оқушыларға сол сұрақтарға жауап беруге арналған уақыт беріледі. Бұл әдіс оқушылардың зейінін арттырып, олардың бір тақырыпқа назарын шоғырландыруға көмектеседі.

Мысалы: Мұғалім оқушыларға бірнеше күрделі сұрақтар қойып, олардан нақты жауаптар күтеді. Осы арқылы оқушылардың ойлау және зейін қою дағдыларын дамытуға болады.

2.4.6. Ақпаратты блоктармен беру (Chunking)

- Ақпаратты топтастыру: Ақпаратты топтастырып беру әдісі арқылы оқушылардың зейінін шоғырландыруға болады. Ұзақ немесе күрделі ақпаратты бөліктерге бөлу, оқушыларға зейінін шоғырландыруға және ақпаратты жақсы меңгеруге мүмкіндік береді.

Мысалы: Бірінші кезеңде оқушыларға негізгі ұғымдарды айту, екінші кезеңде әр ұғым бойынша нақты мысалдар келтіру, үшінші кезеңде оқушылардан сол ұғымдарды еске түсіріп сұрау.

2.4.7. Зейінді жаттығулар мен зейінді талдау

- Көп тапсырмалы жаттығулар: Оқушыларға бір уақытта бірнеше тапсырмаларды орындау ұсынылады. Мысалы, екі немесе үш түрлі тапсырманың шешімін бірге табу немесе бір уақытта бірнеше ойды салыстыру.

Мысалы: Оқушыларға сандармен жұмыс істей отырып, әртүрлі тапсырмаларды орындау ұсынылады, олар бірнеше есептің шешімін табуы қажет.

2.4.8. Зейіннің ауысымдылығы мен бөлінуін дамыту

- Ауысымдылық жаттығулары: Оқушыларға екі түрлі тапсырманы орындап, оларды кезекпен орындау сұралады. Бұл әдіс оқушылардың зейінін ауыстыра алу және бірнеше әрекетті бір уақытта орындауға мүмкіндік береді.

Мысалы: Оқушыларға бір уақытта екі түрлі тақырып бойынша сұрақтар қойылады, олар бірінші тақырып бойынша жауап беріп, кейін екінші тақырыпқа ауысады.

Қорытынды:

Зейінді дамыту — бұл оқушылардың оқу процесінде маңызды қабілеттерді қалыптастыруға арналған негізгі дағдылардың бірі. Зейіннің әртүрлі аспектілерін дамыту оқу процесінің тиімділігін арттырып, балалардың ұзақ уақыт бойы өз білімдерін тереңдетіп, тапсырмаларды нәтижелі орындауға мүмкіндік береді. Зейін дамыту әдістері оқушылардың есте сақтау қабілетін, шығармашылық ойлауын және оқу материалдарын қабылдау шеберлігін жақсартады.

2.5. Тіл мен коммуникацияны дамыту әдістері

Тіл — адам өміріндегі ең маңызды құралдардың бірі, себебі ол ойды, сезімді және ақпаратты жеткізу үшін пайдаланылады. Тілдің дамуы жеке тұлғаның танымдық, әлеуметтік және эмоционалдық тұрғыда қалыптасуына ықпал етеді. Коммуникация дағдылары жеке тұлға мен қоршаған орта арасында тиімді қарым-қатынас орнатуға көмектеседі. Тіл мен коммуникацияны дамыту әдістері тек балалар мен жасөспірімдерге ғана емес, ересектерге де маңызды болып табылады. Мұғалімдер мен тәрбиешілер осы дағдыларды дамыту арқылы оқушылардың оқуға деген ынтасын арттырып, олардың әлеуметтік бейімделуін жеңілдетеді.

Тіл мен коммуникацияны дамыту әдістері:

2.5.1. Әңгімелесу және сұхбаттасу әдісі

- Мақсаты: Оқушылардың сөйлеу дағдыларын дамыту, сұрақтарға жауап беру қабілетін арттыру, пікірлерін білдіре білу дағдыларын жетілдіру.

- Әдіс: Оқушыларға сұрақтар қойып, олардың жауаптарын тыңдау және қорытынды жасау. Әңгімелесу барысында оқушылар бір-бірімен өз ойларын бөлісіп, қарым-қатынас жасауға үйренеді. Бұл әдіс оқушылардың тілін байытуға және өз пікірін тұжырымдай білуіне көмектеседі.

Мысалы: Мұғалім әртүрлі тақырыптар бойынша сұхбат жүргізеді. Оқушылар сол тақырыпты талқылай отырып, өз ойларын айтады, мұғалім олардың сөйлеу тілін түзетеді.

2.5.2. Рөлдік ойындар

- Мақсаты: Оқушылардың коммуникативтік дағдыларын дамыту, тілдік ортаны қалыптастыру, өз ойларын жеткізу қабілетін арттыру.

- Әдіс: Оқушыларға әртүрлі әлеуметтік рөлдерді ойнау ұсынылады. Ойын барысында олар әртүрлі жағдайларды талқылап, өздерін нақты рөлде көрсете отырып, тілдік дағдыларын жақсартады.

Мысалы: Оқушыларға дүкенде сатушы мен сатып алушы рөлін ойнау ұсынылады. Олар бір-бірімен сұхбаттасып, сауалдарға жауап береді, заттарды сатып алу және сату үдерісін рөлдік түрде орындайды.

Рөлдік ойындар:

Рөлдік ойындар — бұл балалардың немесе ересектердің белгілі бір рөлдерге еніп, сол рөлде әрекет ету арқылы әртүрлі дағдыларды дамытуға бағытталған ойын түрі. Олар танымдық және әлеуметтік дағдыларды дамытуға, адамдар арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға, шығармашылық ойлауды дамытуға және адам мінез-құлқын зерттеуге мүмкіндік береді. Рөлдік ойындар мектепте, педагогикалық және психологиялық тренингтерде кеңінен қолданылады.

Рөлдік ойындардың мақсаты:

2.5.2.1. Шығармашылық қабілетті дамыту: Балалар өздері ойлап тапқан рөлдер мен жағдайлар арқылы шығармашылықты дамытуға үйренеді.

2.5.2.2. Әлеуметтік дағдыларды дамыту: Рөлдік ойындар балаларға басқа адамдардың көзқарасын түсінуге, ұжыммен жұмыс істей білуге, кері байланыс алуға мүмкіндік береді.

2.5.2.3. Шешім қабылдау дағдыларын қалыптастыру: Ойын барысында балалар нақты өмірдегі жағдайларға ұқсас қиындықтарды шешуге дағдыланады.

2.5.2.4. Тіл және коммуникация дағдыларын дамыту: Рөлдік ойындар балаларға әртүрлі әлеуметтік рөлдерде сөйлеу, пікірталасқа қатысу, шешен сөйлеу сияқты дағдыларды игеруге көмектеседі.

Рөлдік ойындар түрлері:

1. Әлеуметтік рөлдер: Мектепте, отбасыда немесе қоғамда орын алатын нақты әлеуметтік рөлдерді сомдау. Мысалы: мұғалім мен оқушы, дәрігер мен пациент, ата-ана мен бала рөлдері.

2. Кәсіби рөлдер: Балалар белгілі бір мамандықты (дәрігер, инженер, полицей, ғалым) немесе кәсіби жағдайды (құрылыс алаңы, кеңсе жұмысы) ойнап үйренеді.

3. Қиял мен фантазия рөлдері: Бұл ойындар балаларды ойында шығарма жасауға және қиялдарын пайдалануға шақырады. Мысалы, ертегі кейіпкерлерін немесе фантастикалық тұлғаларды ойнау.

4. Мифологиялық және тарихи рөлдер: Балалар тарихи немесе мифологиялық кейіпкерлердің рөлдерін сомдайды, бұл оларға тарихты түсінуге, танымдық қабілеттерін дамытуға көмектеседі.

Рөлдік ойындарды ұйымдастырудың қадамдары:

1. Ойынның тақырыбын таңдау: Ойынның мақсаты мен тақырыбы айқын болуы тиіс. Бұл балаларға белгілі бір рөлге енуге, ойынның мағынасын түсінуге мүмкіндік береді.

2. Рөлдер мен міндеттерді бөлісу: Балаларға әртүрлі рөлдер мен тапсырмаларды беру. Бұл балалардың өз рөлдерін толыққанды орындауына мүмкіндік береді.

3. Ойынға қажетті материалдарды дайындау: Ойынға қажетті костюмдер, реквизиттер, құралдар мен басқа да материалдарды дайындау. Олар балалардың ойынды нақты және қызықты өткізуіне мүмкіндік береді.

4. Ойын барысында бақылау және кері байланыс: Ойынды жүргізу барысында мұғалім немесе тәрбиеші балаларға көмектесіп, олардың мінез-құлқына, сөздеріне және әрекеттеріне назар аударуы керек.

Рөлдік ойындар — бұл баланың тұлғалық дамуына әсер ететін өте маңызды әдіс. Олар ойлау, тіл, әлеуметтік дағдылар мен шығармашылық қабілеттерін дамытуға үлкен үлес қосады.

2.5.3. Дебат және пікірталас әдісі

- Мақсаты: Оқушылардың өз пікірлерін қорғау, қарсы пікірлерге жауап беру дағдыларын дамыту, тілін байыту.

- Әдіс: Оқушылар екі топқа бөлініп, бір тақырыпқа қатысты пікірталас жүргізеді. Әр оқушы өз пікірін білдіріп, қарсы пікірлерді тыңдай отырып, түсініктемелер береді.

Мысалы: Тақырып бойынша екі топ қарсы пікірлер айтады (мысалы, «Телевизор балалар үшін пайдалы ма?»). Мұғалім оқушыларға тілдік құралдар мен аргументацияны дұрыс қолдануды үйретеді.

Дебат және пікірталас әдісі

Дебат және пікірталас — бұл білім алушылардың сыни ойлау қабілеттерін дамытуға, олардың коммуникативтік дағдыларын жетілдіруге және қоғамдық пікір алмасуға үйрететін әдістер. Бұл әдістер, әсіресе, білім алушылардың өз көзқарастарын дәлелдеуге, басқа адамдардың пікірлерін тыңдауға және ойлау процесін дамытуға көмектеседі.

1. Дебат және пікірталастың анықтамасы:

- Дебат – екі немесе одан да көп тараптың арасында белгілі бір мәселе бойынша пікірталас жүргізу процесі. Дебаттың мақсаты — әр тараптың көзқарасын анықтау, аргументтермен дәлелдеу, және түрлі ұстанымдардың дұрыс-бұрыстығын талқылау.

- Пікірталас – белгілі бір мәселе бойынша әртүрлі пікірлер мен көзқарастардың алмасуы. Пікірталас кезінде қатысушылар өз ойларын ашық, нақты және дәлелді түрде білдіруі тиіс.

2. Дебат пен пікірталастың мақсаты:

- Білім алушылардың көзқарастарын қалыптастыру және оларды негіздеу дағдыларын дамыту.

- Сыни ойлау, логика мен аргументация дағдыларын жетілдіру.

- Командалық жұмыс, коммуникация және әлеуметтік дағдыларды дамыту.

- Қоғамдық пікірді құрметтеу, өзгенің пікірін тыңдай білу.

- Жауапкершілік, дәлелді сөйлеу және психологиялық тұрақтылықты дамыту.

3. Дебат және пікірталастың ерекшеліктері:

- Дебат кезінде қатысушылар көбінесе бір-біріне қарсы пікір білдіреді. Бұл әдіс екі тараптың арасындағы бәсекелестікті дамытуға бағытталған.

- Пікірталас еркін пікір алмасуды көздейді және ол адамға ойлануға, тыңдауға және әртүрлі позицияларды түсінуге мүмкіндік береді.

4. Дебат пен пікірталастың кезеңдері:

1. Тақырыпты таңдау: Тақырып әрқашан өзекті және қатысушыларға қызықты болуы керек. Бұл тақырып қоғамға, мәдениетке немесе ғылымға қатысты болуы мүмкін.

2. Тыңдау: Әр қатысушы өз пікірін білдірмес бұрын, қарсы тараптың пікірін мұқият тыңдауы керек. Бұл пікірталасты тиімді және құрметпен жүргізуге мүмкіндік береді.

3. Дәлелдер келтіру: Әрбір тарап өзінің көзқарасын нақты, қисынды түрде дәлелдеуі тиіс. Мұнда фактілер, статистика, сараптамалық пікірлер және тәжірибе негізіндегі дәлелдер қолданылады.

4. Қорытынды: Пікірталас немесе дебат соңында әр тарап өз ойларын жинақтап, нәтижелерді қорытындылайды. Бұл кезеңде өз көзқарасы бойынша ең күшті дәлелдер келтіріледі.

5. Дебат және пікірталас әдісінің артықшылықтары:

- Көңіл-күйдің тұрақтылығы: Дебат пен пікірталас кезінде қатысушылар өз көзқарастары бойынша қатты эмоционалды әсер етуі мүмкін, бірақ олар өз позициясын дәлелдеуге үйренеді, бұл психологиялық тұрақтылықты дамытады.

- Коммуникативтік дағдылар: Өз пікірін білдіру және басқалардың пікірін тыңдау дағдылары дамиды. Білім алушылар ораторлық өнер мен тыңдаушы болудың маңызын түсінеді.

- Сыни ойлау: Пікірталас кезінде қатысушылар мәселені әртүрлі тұрғыдан қарастырып, логикалық ойлау дағдыларын дамытады.

- Әлеуметтік дағдылар: Дебаттар мен пікірталастар топтық жұмысқа бағытталған болғандықтан, қатысушылар бір-бірімен жұмыс істеуге, бір-бірінің пікірін құрметтеуге үйренеді.

6. Дебаттың түрлері:

- Классикалық дебат: Қатысушылар екі топқа бөлініп, бір-бірінің ұстанымдарын тыңдайды және дәлелдер келтіреді.

- Парламенттік дебат: Бұл дебатта қатысушылар парламент мүшелері сияқты әрекет етеді, онда бір топ билік жүргізетін партияны білдірсе, екінші топ оппозиция болады.

- Тұрмыстық дебат: Мазмұны жеңіл, күнделікті өмірде кездесетін мәселелер бойынша пікірталастар.

7. Дебат және пікірталастың ұйымдастырылуы:

- Топтық жұмыс: Оқушылар команда құрып, белгілі бір тақырып бойынша зерттеу жүргізеді. Осыдан кейін олар өз көзқарастарын дәлелдейтін аргументтер әзірлейді.

- Тақырып бойынша зерттеу: Әрбір қатысушы алдын ала тақырып бойынша зерттеу жүргізіп, дайындықты пысықтайды.

- Пікірталас алаңы: Оқушыларға ұсынылған тақырыпта пікірталас жүргізу үшін арнайы орын, тақта және басқа құралдар қажет болуы мүмкін.

8. Пікірталас немесе дебат өткізудің мысалы:

Тақырып: "Интернетті шектеу керек пе?"

Ұсынылатын дебат құрылымы:

- Алғашқы баяндама: Топтар өз көзқарастарын бір-бірінен 5 минут ішінде қорғап шығу керек.

- Қарсы пікір: Топтар бір-бірінің дәлелдеріне қарсы пікірлер айтады.

- Қорытынды сөз: Әр топ соңғы қорытынды сөзін айтып, өз дәлелдерін бекітеді.

2.5.4. Оқып-талқылау әдісі

- Мақсаты: Оқушылардың оқу материалын түсіну, оның мазмұнын талқылау арқылы тілдерін дамыту.

- Әдіс: Оқушыларға мәтін беріледі, олар оны оқып, негізгі ойды түсініп, мәтін бойынша сұрақтарға жауап береді, талқылайды. Бұл әдіс оқушылардың сөздік қорын дамытуға және өз ойын дұрыс жеткізуге көмектеседі.

Мысалы: Оқушыларға қысқа әңгіме немесе өлең оқылып, олардан мәтіндегі негізгі ойды айтып беру сұралады. Сонымен қатар, мәтін бойынша сұрақтар қойылып, талқылау жүргізіледі.

2.5.5. Тілдік ойындар мен жаттығулар

- Мақсаты: Оқушылардың тілдік дағдыларын дамыту, сөздік қорын кеңейту, сөйлем құрау қабілетін жетілдіру.

- Әдіс: Тілдік ойындар оқушылардың тілін дамыту үшін тиімді құрал болып табылады. Әр түрлі ойындар арқылы олар сөздерді дұрыс қолдануды үйренеді.

Мысалы: «Кім жылдам?» ойыны. Мұнда оқушылар сөздерді дұрыс қолдану үшін жылдамдықпен жау…

Мысалы: Оқушыларға табиғат көрінісі суреті көрсетіледі, олар осы суретке байланысты әңгіме құрастырады. Осылайша, оқушылар өз ойларын ұйымдастырып, тілін жетілдіреді.

"Сөздерді топтастыру": Оқушыларға бірнеше сөздер беріледі, олар сол сөздерді белгілі бір категорияға (табиғат, адам, көлік, тағам, т.б.) бөледі. Бұл ойын сөздік қорды дамытуға және тілдік түсінікті кеңейтуге көмектеседі.

2.5.6. Сөздік қорды байыту

- Мақсаты: Оқушылардың сөздік қорын байыту, тілдік байлықты дамыту.

- Әдіс: Оқушыларға жаңа сөздер мен тіркестер ұсынылады. Олар бұл сөздерді сөйлемдерде қолдануға тырысады. Сонымен қатар, сөздерге антонимдер, синонимдер, анықтамалар беріп, жаңа сөздерді үйренеді.

Мысалы: Оқушыларға жаңа сөздер (мысалы, "көркем", "бай" және т.б.) беріледі, олар осы сөздерді сөйлемдерде қолдана отырып, сөздік қорларын байытады.

2.5.7. Тыңдау және талдау әдісі

- Мақсаты: Оқушылардың тыңдау дағдыларын дамыту, айтылғанды дұрыс түсіну және тыңдауға жауап беру қабілетін арттыру.

- Әдіс: Оқушыларға бір мәтін немесе әңгіме тыңдатылады. Содан кейін олар тыңдағандарын талқылайды, сұрақтарға жауап береді, мәтінді анализдейді.

Мысалы: Мұғалім оқушыларға әңгіме оқиды немесе бейнемазмұн көрсетеді, олар тыңдап, содан кейін сұрақтарға жауап береді.

Тіл мен коммуникация дағдыларын дамыту оқу мен тәрбиелеудің негізгі аспектілерінің бірі болып табылады. Оқушыларға түрлі әдістер мен жаттығулар арқылы тиімді тілдік және коммуникативтік дағдыларды дамытуға мүмкіндік беруге болады. Әр түрлі әдістер мен жаттығулар оқушылардың сөйлеу, жазу, тыңдау және өз ойларын жеткізу қабілеттерін жақсартады, әлеуметтік қарым-қатынастарда тиімді әрекет етуге мүмкіндік береді. Тіл мен коммуникацияның даму процесі балалардың жалпы дамуына және олардың қоғамда белсенді әрі ойлы азамат болуына ықпал етеді.

- Сөйлеу арқылы түзету: Оқушылардың ойларын білдіруін дамыту үшін оларға шығармашылық тапсырмалар мен рөлдік ойындар ұсынылады.

- Дебаттар: Оқушыларды түрлі пікірталастарға қатыстыру арқылы оларды сөйлеу қабілеттерін дамыту, сұрақ қою және жауап беру дағдыларын қалыптастыру.

3. Танымдық үрдістерді түзету әдістемесі

Түзету жұмыстарының мақсаты - оқушының жеке мүмкіндіктерін ескере отырып, олардың танымдық дағдыларын қайта қалыптастыру және дамыту.

3.1. Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларды дамыту

- Жеке түзету сабақтары: Оқушылардың жеке қажеттіліктеріне қарай түзету жұмыстарын өткізу. Мысалы, әр оқушының жеке даму деңгейіне сай тапсырмалар мен жаттығулар беру.

- Қосымша әдістемелер: Мысалы, көрнекі құралдар, электронды ресурстар және мультимедиялық материалдар арқылы оқушылардың танымдық қабілеттерін арттыру.

Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларды дамыту — бұл тек оқыту процесін ғана емес, сонымен бірге олардың әлеуметтік, эмоционалды және психологиялық дамуын да қамтитын күрделі әрі маңызды іс. Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушылардың жеке мүмкіндіктерін ескере отырып, олардың білім алуға деген ынтасын арттырып, өз әлеуетін толық ашуға көмектесу — ұстаздардың басты міндеті. Мұндай оқушылардың дамытуға арналған стратегиялар мен әдістер әр оқушының қажеттіліктеріне сәйкес келуі тиіс.

3.1. 1. Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушылар деген кімдер?

Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушылар — бұл оқу үдерісінде арнайы қолдауды қажет ететін балалар. Оларға физикалық, психологиялық немесе когнитивтік ерекшеліктері бар оқушылар, сондай-ақ дамуы кешеуілдеген балалар немесе ерекше қабілетті оқушылар жатуы мүмкін.

3.1. 2. Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларды дамыту мақсаттары:

- Әлеуметтік бейімделу: Оқушыларды қоғамда өз орнын табуға, өзара әрекеттесуге үйрету.

- Ақыл-ой дамуы: Танымдық қабілеттерін дамыту, оқыту арқылы олардың ойлау дағдыларын нығайту.

- Эмоционалды тұрақтылық: Оқушылардың эмоционалды күйін бақылау және оны оңтайлы деңгейде ұстауға көмектесу.

- Өзін-өзі бағалауды арттыру: Оқушылардың өзіне деген сенімін және өзіндік бағасын қалыптастыру.

3.1.3. Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларды дамыту әдістері мен стратегиялары:

3.1.3.1. Дифференциалды оқыту

Дифференциалды оқыту — бұл әрбір оқушының жеке мүмкіндіктеріне сәйкес оқыту. Оқытушы әр оқушының даму деңгейін, қабілеттерін ескере отырып, оқу материалын бейімдейді. Мысалы, белгілі бір тақырып бойынша материалды жеңілдетіп түсіндіру немесе тапсырмаларды күрделендіру арқылы оқушылардың қызығушылықтарын қолдайды.

3.1.3.2. Жеке оқыту бағдарламасы

Жеке оқыту бағдарламасы (ЖОБ) әр оқушының қажеттіліктеріне сәйкес жасалады. Бұл бағдарламада оқушының дамуына қолдау көрсететін арнайы әдістер, оқу жоспарлары және бағалау критерийлері қарастырылады. Сонымен қатар, ЖОБ мұғалімдер мен оқушылар арасындағы ынтымақтастықты қамтамасыз етіп, балалардың өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруға жағдай жасайды.

3.1.3.3. Қолдаушы технологиялар мен құралдар

Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушылар үшін арнайы технологиялар мен құралдарды қолдану үлкен маңызға ие. Мысалы:

- Дыбыстық жазбалар мен көрнекі құралдар: Оқушылардың тыңдау және көру арқылы білім алуына көмектеседі.

- Интерактивті тақталар мен арнайы бағдарламалар: Баланың қабылдауын жеңілдететін құрылғылар мен бағдарламалар оқушының назарын аударуға, оқу материалын қызықты етіп жеткізуге ықпал етеді.

3.1.3.4. Кері байланыс және бағалау

Кері байланыс — оқушының дамуындағы маңызды аспект. Оқушыларға тапсырмалар мен жаттығулар орындау барысында үздіксіз кері байланыс берілуі керек. Бұл оқушыға өзінің күшті және әлсіз жақтарын түсінуге мүмкіндік береді. Бағалау жүйесі әділ әрі түсінікті болуы тиіс. Ерекше қажеттілігі бар оқушылар үшін бағалау тек нәтижеге емес, процесс барысында олардың жеке даму деңгейіне негізделуі тиіс.

3.1.3.5. Әлеуметтік бейімдеу және қолдау

Әлеуметтік дағдыларды дамыту маңызды болып табылады. Бұл мақсатта:

- Рөлдік ойындар және қоғамдық іс-шаралар өткізу.

- Жұптық және топтық жұмыс ұйымдастыру.

- Әлеуметтік дағдыларды дамыту үшін арнайы тренингтер өткізу.

3.1.3.6. Эмоционалды қолдау

Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушылар жиі өздерін қоғамнан тыс сезінеді. Сондықтан мұғалімдер эмоционалды тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін олармен тұрақты қарым-қатынас жасап, олардың ойлары мен сезімдерін тыңдауы керек. Баланың эмоциялық жағдайын түсіну үшін:

- Эмоционалды интеллектті дамыту ойындары.

- Баланың сезімдерін білдіруге арналған жаттығулар.

3.1.3.7. Шығармашылық қабілеттерін дамыту

Ерекше білім беру қажеттілігі бар балалардың шығармашылық дағдыларын дамыту маңызды. Олар өздерін шығармашылық әрекеттер арқылы ашып, өз әлеуетін іске асыра алады. Оқушыларға арналған шығармашылық жобалар мен жұмыстар:

- Өнер және қолөнер.

- Музыка және би.

- Жазу және әдебиет.

4. Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларға арналған қолдау жүйесі:

Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларға арналған қолдау жүйесі бірнеше деңгейден тұрады:

- Мұғалімдер мен мектеп әкімшілігінің қолдауы: Оқушының қажеттілігіне сәйкес мұғалімдер мен мектеп басшылығы арнайы жоспарлар мен бағдарламалар жасайды.

- Психолог және логопед көмегі: Баланың психоэмоционалды күйі мен сөйлеу дағдыларына арналған мамандардың көмегі.

- Отбасы мен қоғам: Оқушының отбасымен тығыз байланыс орнату, оқушының жеке дамуына жағдай жасау.

4. Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларға арналған қолдау жүйесі:

Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларға арналған қолдау жүйесі бірнеше деңгейден тұрады:

- Мұғалімдер мен мектеп әкімшілігінің қолдауы: Оқушының қажеттілігіне сәйкес мұғалімдер мен мектеп басшылығы арнайы жоспарлар мен бағдарламалар жасайды.

- Психолог және логопед көмегі: Баланың психоэмоционалды күйі мен сөйлеу дағдыларына арналған мамандардың көмегі.

- Отбасы мен қоғам: Оқушының отбасымен тығыз байланыс орнату, оқушының жеке дамуына жағдай жасау.

5.Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларды дамыту — бұл тек білім беру үдерісінің бір бөлігі емес, сондай-ақ олардың өмір сапасын жақсартуға бағытталған әлеуметтік маңызды іс. Бұл оқушылардың жеке даму мүмкіндіктерін ашып, олардың қоғамда толыққанды өмір сүруіне жағдай жасау үшін әрбір педагогикалық жұмыстың тиімділігіне ерекше назар аудару керек. Оқытудың инклюзивті әдістері мен құралдарын пайдалану арқылы оқушылардың мүмкін.

Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушылар — бұл оқу барысында қосымша қолдауды қажет ететін балалар. Олардың қажеттіліктері физикалық, психологиялық немесе когнитивтік ерекшеліктерге байланысты болуы мүмкін. Мұндай оқушыларға қолдау көрсету — білім беру жүйесінің маңызды және жауапты міндеттерінің бірі. Қолдау жүйесі оқушылардың дамуына, әлеуметтенуіне және оқудағы жетістіктеріне үлкен ықпал етеді.

1. Қолдау жүйесінің негізгі элементтері:

1.1. Мұғалімдердің кәсіби даярлығы

Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларға тиімді қолдау көрсету үшін мұғалімдер арнайы даярлықтан өтуі қажет. Бұл дегеніміз — мұғалімдер арнайы білім беру әдістері мен психологиялық принциптерді меңгеріп, әр түрлі дам…

Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушылардың психологиялық дамуына үлкен назар аударылуы тиіс. Психологтар мен арнайы педагогтер оқушылардың дамуына сәйкес жеке түзету жұмыстарын жүргізеді.

- Психологиялық кеңес беру: Оқушылардың эмоциялық және әлеуметтік жағдайын бақылау және қажетті жағдайда психологиялық көмек көрсету.

- Түзету жұмыстары: Логопед, дефектолог және психопедагогтардың көмегімен оқушылардың сөйлеу, танымдық дағдыларын дамыту жұмыстары жүргізіледі.

1.3. Жеке оқыту бағдарламасы (ЖОБ)

Әр оқушының қажеттіліктері мен мүмкіндіктеріне сәйкес жеке оқыту бағдарламасы (ЖОБ) жасалады. Бұл бағдарламада оқушының қабілеттері мен әлеуетін ескере отырып, оқу жоспары мен бағалау критерийлері белгіленеді. ЖОБ әр оқушы үшін арнайы әзірленіп, оның жеке дамуына бағытталған.

- Жеке оқыту жоспары: Бұл жоспарда оқушының оқу деңгейі мен қажеттіліктері ескеріледі. Ол материалды меңгерудің қолайлы тәсілдерін, қолданылатын техникаларды, оқушының қызығушылықтарын қамтиды.

- Индивидуалды тапсырмалар мен жаттығулар: Оқушыға арналған жеке тапсырмалар оның қабілетіне сай болуы керек.

1.4. Қолдаушы технологиялар мен құралдар

Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларға көмек көрсетуде арнайы техникалық құралдар мен технологияларды қолдану маңызды рөл атқарады.

- Қолданбалы бағдарламалар мен қосымшалар: Жеке көмек көрсету үшін компьютерлік бағдарламалар мен мобильді қосымшалар пайдаланылады. Мысалы, дыбыстық құралдар, аудио және бейнемазмұн, арнайы оқыту бағдарламалары.

- Интерактивті тақталар мен көрнекі құралдар: Оқушылар үшін ақпаратты көру және тыңдау арқылы қабылдау қабілеттерін арттыруға бағытталған құралдар.

1.5. Әлеуметтік және отбасылық қолдау

Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларға қолдау көрсету тек мектеп ішінде ғана емес, сонымен қатар үйде де маңызды. Ата-аналар мен отбасы мүшелері оқушының дамуына, оқу процесіне белсене қатысады.

- Ата-аналармен ынтымақтастық: Мұғалімдер мен ата-аналар бірлесіп жұмыс істеп, оқушының жағдайын түсініп, оған көмек көрсетудің жолдарын анықтайды.

- Отбасылық тренингтер мен кеңес беру: Ата-аналарға оқушыларды дұрыс тәрбиелеу және оларды қолдау тәсілдері туралы кеңестер беріледі

1.6. Қосымша сабақтар мен түзету жұмыстары

Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушылар үшін қосымша сабақтар мен түзету жұмыстарын ұйымдастыру маңызды. Бұл олардың оқу бағдарламаларын меңгеруіне көмек болады.

- Қосымша оқу сабақтары: Оқушылардың оқу материалдарын меңгеруіне көмек көрсету үшін сабақтардан тыс уақытта қосымша сабақтар өткізу.

Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларға арналған қолдау жүйесі оқушылардың дамуы мен білім алуына маңызды ықпал етеді. Бұл жүйе оқушылардың жеке қажеттіліктеріне, психологиялық және әлеуметтік жағдайларына сәйкес жасалып, арнайы әдістемелер мен құралдарды пайдалану арқылы жүзеге асады. Мұғалімдер мен басқа да мамандардың кәсіби ынтымақтастығы, ата-аналардың қолдауы және технологиялардың тиімді қолданылуы осы қолдау жүйесінің маңызды құрамдас бөліктері болып табылады. Тиімді қолдау жүйесі оқушылардың өз әлеуетін жүзеге асырып, қоғамда тең құқықты азамат ретінде өмір сүруіне мүмкіндік береді.

3.2. Түзету жұмыстарын ұйымдастыру үшін критерийлер

- Жеке оқу жоспары: Әр оқушының даму ерекшеліктерін ескере отырып, жеке жоспар құру.

- Қадамдық мақсат қою: Түзету жұмыстары кезең-кезеңімен жүзеге асырылуы тиіс. Мысалы, алдымен оқушының қабылдау қабілетін дамытып, содан кейін ойлау мен есте сақтау қабілеттерін жақсарту.

Түзету жұмыстарын ұйымдастыру үшін келесі критерийлерді ескеру өте маңызды. Бұл критерийлер оқушылардың дамуын, қажеттіліктерін және оқу процесінің тиімділігін қамтамасыз ету үшін түзету жұмыстарын дұрыс ұйымдастыруға мүмкіндік береді:

1. Оқушының жеке ерекшеліктерін ескеру

Түзету жұмыстарының тиімділігі оқушының жеке ерекшеліктеріне байланысты болады. Әр оқушының білім деңгейі, дамуы, қызығушылықтары мен мүмкіндіктері әр түрлі. Сондықтан түзету жұмыстарын ұйымдастыруда оқушының:

- Қабілеттері мен даму деңгейі: Оқушының интеллектуалдық, физикалық, эмоционалды дамуын ескеру қажет.

- Когнитивтік ерекшеліктері: Тіл мен ойлау қабілеттері, назарын шоғырландыру, есте сақтау дағдылары.

- Мотивациясы: Оқушының оқу процесіне деген қызығушылығы мен ынтасын ескеріп, оны қолдау маңызды.

2. Жеке бағдарлама мен мақсат қою

Әр оқушыға жеке түзету бағдарламасы әзірленуі керек. Бұл бағдарлама:

- Жеке оқу жоспары: Әр оқушының нақты қажеттілігі мен мүмкіндігіне сәйкес болады. Оқушының белгілі бір мақсаттарға жетуі үшін арнайы әдістемелер мен жаттығуларды қамтиды.

- Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді мақсаттар: Оқушының дамуын бақылау үшін нақты мақсаттар мен межелер белгіленеді.

3. Үздіксіз мониторинг және бағалау

Түзету жұмыстарында оқушының даму динамикасын үнемі бақылап, бағалау өте маңызды.

- Үнемі бақылау: Оқушының оқу процесіндегі жетістіктерін үнемі бақылап отыру.

- Қателерді түзету: Оқушының қиындықтарымен жұмыс істеп, түзету әдістерін дер кезінде өзгерту қажет.

4. Жұмыс формалары мен әдістерін таңдау

Түзету жұмыстарын ұйымдастыру үшін әртүрлі әдістер мен жұмыс формаларын қолдану керек. Әдістер мен тәсілдер оқушының жас ерекшеліктеріне, жеке қасиеттеріне және даму деңгейіне сай болуы тиіс.

- Жеке жұмыс: Әр оқушының жеке қажеттіліктерін ескере отырып, дербес тапсырмалар беріледі.

- Топтық жұмыс: Оқушылардың арасында ынтымақтастық пен өзара көмек көрсету дағдыларын дамыту үшін топтық жұмыстар ұйымдастырылады.

- Психологиялық түзету: Психологтар мен дефектологтардың кө…

- Электрондық ресурстар: Интерактивті тақталар, компьютерлік бағдарламалар мен қосымшалар оқушылардың қызығушылығын арттыруға және түзету жұмыстарын жеңілдетуге көмектеседі.

6. Ата-аналармен ынтымақтастық

Түзету жұмыстарының нәтижелі болуы үшін ата-аналармен тығыз байланыс орнату қажет.

- Ата-аналарға кеңес беру: Оқушының үйдегі тәртібі, оқуға деген қызығушылығы және түзету жұмыстарына қолдау көрсету маңызды.

- Үй тапсырмалары мен жаттығулар: Ата-аналарға баласының үйде орындауы үшін арнайы тапсырмалар мен жаттығулар ұсынылуы мүмкін.

7. Эмоционалды қолдау

Оқушылардың эмоционалдық жағдайы түзету жұмыстарында маңызды рөл атқарады. Оқушының өзін-өзі бағалауы мен мотивациясы оның оқу жетістіктеріне әсер етеді.

- Қолдау көрсету: Оқушыға қиындықтар мен қателіктерге қарамастан, дұрыс бағыт беру және оны қолдау маңызды.

- Әлеуметтік бейімделу: Әлеуметтік дағдыларды дамыту, топта жұмыс істеу және өз эмоцияларын дұрыс реттеу.

8. Жаңашылдық және шығармашылық

Түзету жұмыстарында шығармашылық тәсілдер мен жаңашыл әдістерді қолдану оқушылардың қызығушылығын арттырады және олардың белсенді қатысуын қамтамасыз етеді.

- Шығармашылық тапсырмалар: Оқушыларды түрлі шығармашылық тапсырмалар арқылы ынталандырып, оларды еркін ойлауға үйрету.

- Интерактивті әдістер: Жаңашыл әдістер мен жаңа технологияларды қолдану арқылы түзету жұмыстарының тиімділігін арттыру.

Қорытынды

Түзету жұмыстарын ұйымдастыру үшін жоғарыда аталған критерийлерді ескеру өте маңызды. Әр оқушыға жеке көзқараспен қарап, олардың қажеттіліктеріне сәйкес әдістер мен құралдарды қолдану — бұл жұмыстың тиімділігін арттырады. Түзету жұмыстары оқушылардың интеллектуалдық, әлеуметтік және эмоционалды дамуын қамтамасыз етіп, олардың толыққанды білім алуы мен қоғамда бейімделуіне ықпал етеді.

4. Қорытынды

Танымдық үрдістер — адамның қоршаған орта туралы ақпаратты қабылдауы, оны өңдеуі, есте сақтауы, ойлауы және оны қолдану қабілеттерін қамтитын маңызды психикалық процестердің жиынтығы болып табылады. Олардың тиімді дамуы жеке тұлғаның интеллектуалдық қабілеттерін қалыптастыруға және жалпы даму деңгейін арттыруға ықпал етеді.

Танымдық үрдістерді дамыту және түзету қазіргі педагогикада маңызды орын алады. Әсіресе ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларға арналған түзету жұмыстарының тиімділігі олардың зейінін, есте сақтауын, ойлау қабілеттерін, сөйлеу және коммуникациялық дағдыларын дамытуға бағытталған.

Танымдық үрдістерді дамыту және түзету жұмыстарының басты мақсаттары:

1. Ойлау дағдыларын дамыту: Бұл — сыни ойлау, шығармашылық ойлау, салыстыру және талдау жасау қабілеттерін дамыту.

2. Есте сақтау және зейін қою: Балалардың назарын ұстап тұруға, материалды есте сақтауға және оны қолдануға мүмкіндік беретін жұмыстар.

3. Сөйлеу және коммуникациялық дағдыларды дамыту: Баланың тілдік қорын байыту, түсініксіз сөздерді анықтап, дұрыс сөйлеу дағдыларын қалыптастыру.

4. Тақырып бойынша талдау жасау: Балалардың өз пікірлерін қалыптастыруға және дұрыс тұжырым жасауға үйрету.

5. Оқу және жазу дағдыларын жетілдіру: Танымдық тапсырмаларды орындау барысында оқу мен жазу дағдыларының дамуы.

Танымдық үрдістерді түзету барысында педагогтар әртүрлі әдіс-тәсілдерді пайдаланады, мысалы, ойындар, рөлдік жаттығулар, топтық жұмыстар, визуалды және ауызша тапсырмалар. Бұл әдістер оқушылардың қызығушылығын арттырады, оларды белсенді ойлауға, сұрақтар қоюға, өз пікірін еркін айтуға ынталандырады.

Сонымен қатар, мұғалімдер оқушылардың мүмкіндіктерін ескере отырып, әртүрлі деңгейде тапсырмалар мен жаттығулар ұсынуы керек. Әрбір бала өзінің жеке ерекшеліктеріне сәйкес қолдау алып, өз әлеуетін жүзеге асыру үшін қажетті жағдайлармен қамтамасыз етіледі.

Қорытындылай келе, танымдық үрдістерді дамыту мен түзету жұмыстарының нәтижелі болуы үшін педагогикалық тәсілдер мен әдістерді таңдауда мұқият болу қажет. Әр бала өзінің ерекше қажеттіліктері мен даму деңгейіне қарай дамиды. Сондықтан түзету жұмыстарын ұйымдастыруда әр оқушының жеке қажеттіліктері ескеріле отырып, жеке көзқарас пен стратегия қолданылуы тиіс.

Балалардың танымдық қабілеттерін дамыту — ұзақ уақытты қажет ететін процесс, бірақ дұрыс ұйымдастырылған жұмыс, қарым-қатынас және қолдау арқылы балалардың әлеуеті толық жүзеге асады. Бұл барлық оқушылар үшін үлкен жетістіктер мен жаңалықтарға жетуге мүмкіндік береді. Танымдық қабілеттерді дамыту және түзету оқушылардың білім алу процесінде өте маңызды рөл атқарады. Оқу кезінде танымдық үрдістерді қалыптастыру мен түзету педагогтардың, психологиялық қызметкерлердің және әдіскерлердің бірлескен жұмысы арқылы жүзеге асырылады.

Әдістемелік нұсқаулықта ұсынылған тәсілдер мен әдістер оқушылардың ойлау, қабылдау, есте сақтау, зейін және тіл қабілеттерін дамытуға бағытталған. Педагогтардың бұл үдерісті тиімді ұйымдастыруы оқушылардың жеке қабілеттерінің дамуына, олардың жалпы білім деңгейінің өсуіне ықпал етеді.