"Ұлы Дала геометриясы" мақала

ҰЛЫ ДАЛА ГЕОМЕТРИЯСЫ

Куандыкова Ж.А., математика мұғалімі,

Қарағанды қаласы «№59 ЖББОМ» КММ.

Баяндамамды осылай атауымның себебі, бірнеше мысалдар мен дәйектер келтіру арқылы қазақ халқының геометрия пәнін ауызекі әдебиет сияқты күнделікті өмірде әр ата-ана өз баласына үйретіп отырғанын көрсеткім келді. Қазағымның киіз үйі мен оның іші-сыртындағы жасаулары мен жабдықтары – тұнып тұрған геометрия. Оған мысал ретінде бір ғана құрақ құрау өнерін алайық. Құрақ құрау көшпенді халық арасында осыдан 2500-3000 жылдар бұрын дамып, тарады. Құрақ «құрау» деген сөзден алынған. Құрақ өнері белгілі бір наным-сенім негізінде пайда болуы да мүмкін. Әжелеріміз қолына түскен мата қалдықтарын тастамай, іске жаратып отырған. Жаман рухтан қорғау үшін — жаңа туған сәбиге көйлекті қырық құрақтан тігетін, ал ересек балаларға қырық құрақтан шапан, тақия дайындайтын. Құрақ — сан қилы қиықтан құрастырылады. Құрақтың ерекшелігі — ол негізінен мата қиындыларынан геометриялық фигуралар үлгісімен құрастырылып тігіледі.

Геометриялық фигуралардың ол кезде өз атаулары болған. Тіктөртбұрышты «тікше»деп атаған. Демек, оның бұрыштарының тік екенін саналы түрде білген. Квадратты «шаршы» деген. Шаршы деп кей өңірде орамалды айтады. Ал орамалдың барлық қабырғалары тең. «Ши» құрақ тек шаршылардан тұрады. «Шаршыгүл» құрағы - 25 шаршыдан тұрады. Матаны диагоналінан екі бүктеп, бір қиып төрт қабырғасы тең шаршы шығарған. Демек, диагональ туралы түсініктерінің ертеден қалыптасқан деуге әбден болады. Үшбұрыштың ескі атауы «үшкіл». Үшкіл сөзі «үшкір» сөзінен шыққан, яғни, өткір, сүйір дегенді білдіреді. Көбінесе үшбұрыштың бұрыштарының сүйір келетінін ата-бабамыз атап кеткен. «Қиық» құрағы - 36 дана теңбүйірлі үшбұрыш (теңбүйірлі үшбұрышты шаршыны диагоналінан екі бөлу арқылы алған деуге негіз жетерлік), 9 дана төртбұрыштан тұрады. Ромб қазақша – «тең қиық» . Осылай атап, бұл фигураның қабырғаларының тең екенін көрсеткен. «Шатыр» құрақ 6 немесе 8 ромбы қиындысының біріктіруінен пайда болады. Параллелограмның екі қарама-қарсы қабырғалары басқа екеуінен ұзынырақ екенін көрсетіп, оны «ұзынша қиық» деп атаған. Трапецияны «күліш қиық» десе, дұрыс бес-, алтыбұрыштарды «әсем бұрыштар» деп атаған және де осы ақпараттарды келешек ұрпақтарына насихаттаған.

Сонымен қатар, көрпешені жазықтық десек, құрақ элементтері – геометриялық фигуралар болса, қазақ халқы жазықтықтағы фигуралардың орналасуын жетік білген деуге әбден болады. Тең фигуралардың қасиеттері мен оларды беттестіру арқылы алуға болатынын да көрсетіп кеткен дей аламыз.

Қазақтың өрнекті әшекеймен істелетін қолөнерінің түрлері де, атаулары да жетерлік. Солардың ішінде халық арасына көбірек тарағаны – ою-өрнек. Ою-өрнек ісі тым ерте заманнан бастап-ақ қолөнердің барлық түріне бірдей ортақ әсемдеп әшекейлеудің негізі болып келді. Ал ою-өрнектің барлығы да симметрия, центрлік симметрия, осьтік симметрияға негізделген. Демек қазақ халқының симметрия жайында да білімдері жетік болған. Центрлік симметрияның центрін оюдың немесе құрақтың көзі деп атаған. Ең әйгілі оюымыз «қошқармүйіз» осьтік симметрия арқылы бейнеленеді. Ою-өрнектің дамуы, сонымен қатар дәуірдің даму тарихына қарай сәулет өнеріндегі стильдік сипатқа ие болды. Архитектурадағы өрнектердің сипаты дәуірге байланысты сипат алса, барлық сол кездегі бейнелеу өнерінің түрлері соған байланысты дамып, стильдік бағытта орын алады. Өрнектік элементтердің түрленуі оның тарихи дамуға байланысты екенін, өрнектік сипатқа талдау барысында анықталды. Ою-өрнек элементтерінің айырмашылықтары олардың адам өміріндегі тарихи дамуына, кәсібіне, ортасына байланысты. Бүгінде осы өнер түрлері қайта оралғандай, қайта жаңғырғандай.

Бұл планиметрияға бір-екі мысал еді. Стереометрияға мысал келтіретін болсам, қазақтың сәукелесі конус емес пе?! Қазақтың күбісі цилиндр емес пе?! Науа мен арба қысқартылған пирамида емес пе?! Мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болады. Демек, біз дәстүрімізді қайта жаңғыртып қана қоймай, геометрия сабақтарында қолдансақ, оқушылардың қызығушылығын оятып, креативті ойлауын дамыта түсеміз. Қазағым – креативтіліктің қайнар көзі. Өйткені, әркім өз үйінде өзіне киім тігіп, жасау жасап, ойының ұшқырлығын дамыта отырып, балаларына үйреткен.

Осы орайда, геометриялық мозаика сияқты құрақ, ою-өрнекті дәріптеу мақсатындағы факультатив сабақтар қосылса екен. Өйткені, құрақ пен ою-өрнек те мозаика сіпеттес және әсемдігі жағынан да кем түспейді деп ойлаймын.

Қолданылған әдебиеттер:

1. "Шаңырақ" - үй-тұрмыс энциклопедиясы, 1990 ж. "Қазақ совет энциклопедиясының" бас редакциясы қазақ тілінде шығарған анықтамалық. Бас редакторы Р.Нұрғалиев.

2. https://prosveshenie.kz/login

3. Өз ойларым мен көзқарасым.