ҰСТАЗ – ТОЛЫҚ АДАМ ЖОЛЫНДА: АБАЙ МҰРАСЫН

МЕКТЕПТЕ ОҚЫТУ ТӘЖІРИБЕСІ

ЖАНАБАЕВА ШОЛПАН ДОСБОЛОВНА

Шымкент қаласы «№55 жалпы орта білім беретін мектеп» КММ

sholpanzhanabaeva84@mail.ru

АННОТАЦИЯ

Мақалада Абайдың "Толық адам" ілімі қазіргі заман мұғалімінің бейнесін қалыптастыруда маңызды рухани-адамгершілік бағдар ретінде қарастырылады. Баяндамада Абай мұраларын мектепте оқытуда қолданылған тиімді әдіс-тәсілдер, олардың нәтижелілігі мен тәрбиелік әлеуеті талданады.

КІЛТ СӨЗДЕР: Абай, толық адам, ұстаз бейнесі, рухани-адамгершілік, әдіс-тәсілдер, нәтижелілік, мектеп практикасындағы тәжірибе

Қазақ руханиятының темірқазығы саналатын Абай Құнанбайұлының «толық адам» ілімі — бүгінгі білім беру жүйесінде ұстаз тұлғасын қалыптастыруда өзекті идеялар қатарына жатады. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев: «Толық адам» концепциясы — өмірдің кез келген саласындағы негізгі тұғыр болуы тиіс» деп атап өткен болатын. Бұл тұжырым ұстаздық қызметтің ішкі мазмұны мен болмысын қайта пайымдауға жол ашады.

Ұстаз тұлғасы бүгінгі таңда тек білім беруші ғана емес, сонымен бірге адамгершілік пен парасаттылықтың үлгісі ретінде көрініс табуы қажет. Осы орайда, Абайдың «толық адам» концепциясы — адам болмысының кемелденуіне, ішкі үйлесіміне, рухани даму жолына бағытталған тұтас философиялық-этикалық жүйе ретінде қарастырылуы тиіс. Мақалада осы ілімнің педагогикалық интерпретациясы мен мектеп тәжірибесіндегі қолданылу жолдары ұсынылады.

Абайдың «толық адам» ұғымы шығыс философиясындағы «инсан-и камил» концепциясына жақын келеді. Оның ілімі ақыл, әділет, рахым сынды үш қасиетті бірлікте дамытуды көздейді. Абайдың «Он жетінші қара сөзінде» «ақыл, жүрек, қайрат үшеуін тең ұстаған адам — толық адам» деген тұжырымы ұстаз болмысына тікелей қатысты. Бұл қасиеттер қазіргі мұғалімнен талап етілетін кәсіби құзыреттілік, эмпатия және моральдық жауапкершілікпен үндеседі.

«Толық адам» моделін білім беру тәжірибесінде жүзеге асыруда Абай шығармаларын оқыту барысында осы концепцияны басты құндылық ретінде ұстану тиімді нәтиже берді. 6-сыныпта «Ғылым таппай мақтанба», «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін» өлеңдері және «Жетінші қарасөзі» мен «Отыз бірінші қарасөзін» өткен кезде оқушыларды жағдаяттық талдау, мінез-құлық тренажерлері арқылы рухани тұрғыдан ойландыру көзделді. Бұл әдіс арқылы оқушылар өз бойындағы адамгершілік, әділеттілік, ынсап, ар-ұят секілді қасиеттерге сын көзбен қарауға мүмкіндік алды.

Жаңа педагогикалық әдістердің қатарында топтық талқылау, дебат, эссе жазу, рөлдік ойындар, визуализация мен кейс-талдау сияқты формалар тиімді нәтиже көрсетті. 9-сынып оқушылары арасында «Толық адам дегеніміз кім?» деген сауал төңірегінде шағын жобалық жұмыстар ұйымдастырылды. Мысалы, «Абай болғым келеді» тақырыбындағы эссе байқауына қатысқан 10-сынып оқушыларының 85%-ы Абайдың тұлғалық ілімімен өздерінің өмірлік ұстанымдарын байланыстырған. Мұндай тәсілдер оқушылардың танымдық, әлеуметтік және эмоционалдық дағдыларын қатар дамытуға мүмкіндік береді.

Сыныптан тыс уақытта «Абай жолы» кітабы негізінде 11-сынып оқушыларынан оқырман клубы ұйымдастырылып, ондағы кейіпкерлердің мінез-құлығы мен әрекеттері «толық адам» тұжырымдамасына сай бағаланды. Мысалы, Абайдың әкесі Құнанбай мен Абайдың бейнесін салыстыру барысында әділеттілік пен рухани ізденістің маңыздылығы талданды. Бұл клуб жұмысы оқушылардың аналитикалық қабілеттерін, көркем шығармаға деген қызығушылығын арттырды. Абай ілімі тұрғысынан жасалған мұндай әдеби салыстырулар бүгінгі ұрпақтың моральдық дүниетанымына оң ықпал етті.

Сабақ барысында «Адам болам десеңіз...» айдары аясында оқушыларға Абайдың қара сөздерінен үзінділер ұсынылып, оларды қазіргі өмірмен байланыстыру тапсырмалары берілді. Бұл жаттығулар олардың рефлексия жасау, өз-өзіне сұрақ қою және өмірлік ұстанымын айқындау дағдыларын қалыптастырды. Сонымен қатар, ата-аналармен бірлескен «Абай оқулары» кештері оқушы ортасының тұтас рухани әлеуетін көтеруге мүмкіндік берді.

Жоғарыда аталған әдістердің нәтижесі Абай ілімін тек әдеби немесе тарихи дерек ретінде емес, тұлғалық-рухани бағдар ретінде ұсынудың тиімділігін көрсетеді. Мектеп оқушылары үшін Абай шығармаларындағы «толық адам» концепциясы нақты мінез-құлық үлгілерімен байланыстырылғанда, ол тәрбиелік құрал ретінде әсерлі болады. Бұл — гуманистік педагогика мен ұлттық құндылықтардың тоғысқан тұсы.

М.Мырзахметовтің «Абайдың үлкен ілімі бар — толық адам. Бірақ біз оны аша алмадық» деген пікірі — бүгінгі білім беру жүйесі үшін маңызды ескерту. Ұстаздар осы рухани мұраны таным мен тәжірибеге айналдырғанда ғана оның тәрбиелік қуаты толық іске асады. Мұғалім — осы рухани байланысты іске асырушы басты тұлға. Сондықтан ұстаз бейнесі мен «толық адам» бейнесін өзара сабақтастыра қарау — уақыт талабы.

Абайдың «толық адам» ілімі — бүгінгі ұстаз тұлғасын қалыптастыруда, жас ұрпаққа рухани-адамгершілік тәрбие беруде шешуші идея. Бұл концепцияны мектеп тәжірибесінде жүйелі қолдану арқылы саналы, парасатты, әділетті ұрпақ тәрбиелеуге жол ашылады. Мұғалімдер Абай мұраларын шығармашылық тұрғыда қолдана отырып, оқушылардың ішкі жан дүниесін байытып, кемелдену жолына бағыттай алады.

Келешекте осы ілім негізінде педагогикалық бағдарламалар, әдістемелік құралдар жасалуы қажет. «Толық адам» концепциясын ұстаз даярлау бағдарламаларына енгізу арқылы мұғалім бейнесіне жаңа сапалық мазмұн беруге болады. Бұл — ұлттық руханият пен заманауи білім беру арасындағы алтын көпір болмақ.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Тоқаев Қ.К. "Абай және XXI ғасырдағы Қазақстан" // Егемен Қазақстан. 2020 ж.

2. Мырзахметов М. Абай және рухани жаңғыру. — Алматы, 2017.

3. Әуезов М. Абай Құнанбаев. — Алматы: Ғылым, 1995.

4. Құнанбайұлы А. Қара сөздер. — Алматы: Жазушы, 2009.

5. Қалиұлы Б. Абай философиясы және адамгершілік құндылықтар // Абайтану мәселелері. — Семей, 2019.