ВОЛЕЙБОЛШЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ОРНЫҚТЫЛЫҒЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ЗАМАНАУИ ТӘСІЛДЕР

ОРИФЖАНОВ ИСЛАМ ТОЛИБҰЛЫ

"Тұран" жалпы білім беретін мектеп КММ, Түркістан облысы, Сауран ауданы, дене шынықтыру пәні мұғалімі

Қазіргі спорт психологиясында психологиялық орнықтылық ұғымы ерекше орын алады. Бұл – спортшының жарыс барысындағы қысымға, сәтсіздіктерге және стресске тиімді жауап беру қабілеті. Волейболшы оқушылар үшін бұл қабілетті ерте жастан дамыту аса маңызды, өйткені жастық шақта орнаған психологиялық дағдылар бүкіл спорттық мансаптың негізін қалайды. Қазіргі білім беру жүйесі тек академиялық білім берумен шектелмей, оқушының тұлғалық дамуын және психологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету міндетін де алға қойып отыр [1]. Зерттеулер бастауыш сынып оқушыларының оқу үлгерімінің басты психологиялық факторы ретінде мұғалімнің қарым-қатынас стилін атап көрсетеді [2]; бұл заңдылық спорт тренерлері мен волейболшы оқушылар арасындағы қарым-қатынасқа да толыққанды қатысты. Сол себепті бүгінгі күні тренерлер мен спорт психологтары ментальді дайындықты жаттығу үдерісінің ажырамас бөлігі ретінде қарастырады.

Волейбол – команда ойыны болғандықтан, жеке психологиялық деңгей ғана емес, ұжымдық рух пен өзара сенім де жеңіске жетудің кілті болып табылады. Жарыс алдындағы мазасыздық – жас спортшылардың арасында жиі кездесетін мәселе. Мектеп оқушыларын зерттеу барысында алынған деректер бастапқы кезеңде оқушылардың 40%-ында жоғары деңгейдегі мазасыздық байқалатынын, бұның оқу үлгерімі мен әлеуметтік бейімделуге кері әсер ететінін дәлелдейді [1]. Атап айтқанда, «қоршаған ортаның талабына сай болмай қаламын» деген қорқыныш сезімі оқушылардың 65–68%-ында байқалып, мазасыздықтың ең жоғары факторы ретінде анықталған [2]. Волейбол алаңындағы бұл жағдай бұлшықет кернеуіне, зейіннің шашырауына және ойын тиімділігінің төмендеуіне алып келеді. Осы мәселені шешу мақсатында заманауи спорт психологиясы бірқатар тиімді тәсілдерді ұсынады. Солардың бірі – mindfulness немесе «саналы зейін» тәжірибесі. Бұл тәсіл спортшыға қазіргі сәтке толық назар аударуға, алаңдаушылықты азайтуға және ойын барысында мақсатқа шоғырланып қалуға мүмкіндік береді.

Mindfulness тәжірибесі алғашында буддистік медитация дәстүрінен шыққанымен, бүгінгі күні жаратылыстану ғылымдарымен бірлесе зерттеліп, клиникалық және спорттық психологияда кеңінен қолданылуда. Волейболшы оқушылармен жүргізілген зерттеулер осы тәжірибенің стрессті басқару деңгейін айтарлықтай жақсататынын дәлелдейді. Атап айтқанда, сабақ алдында 10–15 минуттық тыныс алу жаттығулары мен дене сезімін бақылауға негізделген медитация сеанстары жүйке жүйесін тынышталдырып, бұлшықет кернеуін азайтады. Бұл тұрғыдан А.Маслоудың қажеттіліктер иерархиясы теориясы маңызды негіз болады: адамның қауіпсіздік пен психологиялық тұрақтылыққа деген базалық қажеттілігі қанағаттандырылған жағдайда ғана жоғары нәтижеге жету мүмкін болады [3;1]. Бұл, өз кезегінде, ойыншының қабылдау жылдамдығын арттырып, нақты шешім қабылдауына септігін тигізеді.

Спорттық тәжірибеде зейін шоғырландыру техникалары да маңызды рөл атқарады. Л.С.Выготскийдің «жақын арадағы даму аймағы» тұжырымдамасы бойынша оқушыны өз нақты мүмкіндіктерінен аздап асатын, бірақ қолдаумен жеткілікті деңгейде орындалатын міндеттермен жұмыс жасату оның психологиялық дамуын жеделдетеді [4;1]. Бұл қағидат волейбол жаттығуларында да тікелей қолдануға болады: тренер ойыншыға дәл осы принцип бойынша жаттығу жүктемесін және ментальді тапсырмаларды реттей алады. Осы тұрғыдан «зейінді бағыттау» тәсілі де ерекше мән алады – ол 4 аймақты қамтиды: қалыптасқан ахуал, ортаның уақыт пен кеңістік ықпалы, оқушының жағдайға өзіндік қатынасы және кәсіби-мамандандырылған талдау деңгейі [5]. Волейбол тренингінде бұл модельді қолдану ойыншыға алаңдағы жағдайды тек «өз көзімен» емес, команданың және жалпы ойын контексінің тұрғысынан да бағалауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге «ішкі монолог» немесе өзіне оң сөз айту (self-talk) дағдысы да жас волейболшылар арасында зор нәтиже береді. Ойын барысында оң фразаларды саналы қайталау сенімділікті арттырады және сәтсіздіктен кейін тез қалпына келуге көмектеседі.

Тренерлердің жаттығу барысындағы психологиялық климат жасауы да оқушылардың ментальді дайындығына тікелей ықпал етеді. К.Роджерстің гуманистік психологиясы негізінде эмпатиялық тыңдауға, оқушының ішкі әлеуетін ашуға бағытталған тренер стилі жас спортшылардың өзіне деген сенімін айтарлықтай нығайтады [6;1]. Психологиялық қатынас теориясы тұрғысынан алғанда, психологиялық қатынас – бұл тек жеке адамдар арасындағы байланыс емес, уақыт пен ортаға қарай өзгеріп отыратын күрделі үрдіс: оқушылардың жағдайды тар шеңберде – тек өз көзқарасынан – бағамдауы теріс қатынасты орнықтырса, кеңірек – «болмысты баяндаудың 4 тәсілі» арқылы – қарастыруы оң қатынас үлесін 0%-дан 53%-ға дейін арттырады [5]. Зерттеулер көрсеткендей, осындай психологиялық қолдаудан кейін өзінің жағымды қасиеттерін атай алатын оқушылар саны 41%-дан 63%-ға дейін артқан [1]. Волейбол жаттығуларында жарыс жағдайын модельдеу – яғни қысым мен бәсекелі ортаны жасанды түрде туындату – психикалық дайындықты шынықтырудың тиімді жолы болып саналады. Бұл тәсіл арқылы оқушы нақты жарыс алдында бейтаныс жағдайларға дайын болады және эмоциялық реттеу дағдысын тиімді меңгереді.

А.Леонтьевтің іс-әрекет теориясы бойынша тұлғаның дамуы тек белсенді іс-әрекет арқылы жүзеге асады [7]. Бұл теория волейболшы оқушылардың психологиялық орнықтылығын дамытуда да маңызды бағдар болып табылады: жай бақылаушы емес, белсенді қатысушы ретінде жаттығу үдерісіне тартылған ойыншы өзінің эмоцияларын да реттеуге ынталы болады. Ерекше назар аударарлық тағы бір деректер: оқушылардың «өзін-өзі көрсетудегі қорқыныш» деңгейі 39–40%-ды, ал «білімді тексеру барысындағы қорқыныш» 48–52%-ды құрайды [2]. Бұл мәліметтер волейбол жарыстарындағы ойыншылардың тиімділік көрсете алмауының психологиялық себептерін де дәл сипаттайды. Осы тұрғыдан мектепте жүргізілген психокоррекциялық тренингтер нәтижесінде оқушылардың мазасыздық деңгейі 40%-дан 17%-ға дейін төмендегені – іс-әрекетке негізделген психологиялық қолдаудың тиімділігін айқын дәлелдейді [1].

Соңғы жылдары жасанды интеллект технологиялары спорттағы психологиялық дайындық саласына да белсенді енуде. Бүгінгі күні бірқатар цифрлық платформалар волейболшылардың жарыс барысындағы физиологиялық және эмоциялық деректерін нақты уақыт режимінде талдап, кері байланыс ұсыну мүмкіндігіне ие. Жасанды интеллект негізіндегі биологиялық кері байланыс (biofeedback) жүйелері жүрек соғу жиілігін, тыныс алу ырғағын және тері беткейінің электрлік белсенділігін бақылай отырып, спортшыға стресс деңгейін визуалды түрде бейнелейді. Осы ақпараттың негізінде жеке бейімделген релаксация жоспарлары жасалады. Сонымен бірге жасанды интеллект алгоритмдері видео жазбаларды талдау арқылы ойыншының мимикасы мен дене тіліндегі мазасыздық белгілерін анықтап, тренерге уақтылы нұсқау бере алады. Болашақта жасанды интеллект психологиялық диагностиканы жеке тұлғаға бейімдеп ұсынатын кешенді жүйелерге айналады деп күтілуде, бұл мектеп психологтары мен спорт тренерлерінің жұмысын айтарлықтай жеңілдетеді.

Дегенмен, технологиялардың барлық мүмкіндіктеріне қарамастан, психологиялық орнықтылықты қалыптастырудың негізгі кілті – тренер мен оқушы арасындағы сенімді психологиялық қатынас болып қала береді. Қатынас теориясы бойынша, жеке адамның өзіне деген оң бағасы тек оның өз құндылығын сезінуінен бастау алады; ал бұл сезімді орнықтыру – тренер мен психологтың бірлескен міндеті [5]. Сонымен қатар теріс қатынас ортада агрессияны туындатып, ұжымдық психологиялық ахуалды нашарлататыны эксперименттік деректермен дәлелденген [5]. Мектепте жүргізілген зерттеулер бойынша мектеп психологы, сынып жетекшісі және ата-ана үшеуінің бірлескен қолдауы психологиялық жұмыстың тиімділігін бірнеше есе арттыратынын дәлелдейді [1]. Спорт мектептерінде де дәл осы үштік – тренер, психолог және ата-ана – серіктестігі оқушының жалпы эмоциялық саулығы мен жарыстағы нәтижесін қатар қамтамасыз ету мақсатында жұмыс жасауы тиіс.

Қорытындылай келе, волейболшы оқушылардың психологиялық орнықтылығын қалыптастыру – бір рет жасалатын іс-шара емес, жүйелі және жоспарлы жұмысты талап ететін үдеріс. Mindfulness тәжірибесін, зейін шоғырландыру техникаларын және ментальді дайындықтың заманауи тәсілдерін тренер жасанды интеллект пен цифрлық технологиялармен үйлестіре отырып қолдана алса, жас спортшылардың нәтижесі мен психологиялық тұрақтылығы айтарлықтай өседі. Выготский, Роджерс, Маслоу және Леонтьев сынды ғалымдардың теориялық тұжырымдары, психологиялық қатынас теориясының эксперименттік деректері [5] мен қазіргі эмпирикалық зерттеулердің [1] нәтижелері бірауыздан куәландырады: болашақ чемпиондарды тәрбиелеу үшін тек дене бітімі мен техникалық шеберлік емес, берік ментальді дайындық та бірдей маңызды.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Махамбетова А.Б., Умаров А., Сапар Е.Т., Керимбаева Р.К., Нөгербек Ә.Д. Білім беру үрдісінде оқушыларды психологиялық қолдау // Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Психология» сериясы. – 2025. – №4(85). – Б. 110–119.

2. Джанзакова Ш.И., Жұмашева Н.С., Кадыргалиева С.И., Абдрахманова Г.Г., Шамгонова Р.Г. Бастауыш сынып оқушыларының оқу үлгерімінің психологиялық факторлары // Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Психология» сериясы. – 2024. – №3(80). – Б. 203–210. DOI: 10.51889/2959-5967.2024.80.3.019

3. Маслоу А. Мотивация и личность. – СПб.: Питер, 2008.

4. Выготский Л.С. Психология развития человека. – М.: Смысл; Эксмо, 2005. – 1136 с.3.

5. Оспанбаева М.П., Тасова Ә.Б., Сұлтаниязова Н.Ж., Ватулина А.А. Инклюзивті білім беру үрдісіндегі психологиялық қатынас теориясының маңызын зерттеу // Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Психология» сериясы. – 2024. – №3(80). – Б. 153–162. DOI: 10.51889/2959-5967.2024.80.3.014

6. Rogers C. Perspectives on Social Psychology: A Psychology of Human Being. – London: Routledge, 2020. – 352 с.

7. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. – М.: Смысл, 2001.