Қостанай облысы,Арқалық политехникалық колледжінің

Э-21 тобының 2- курс білім алушысы

Даулетов Жандаулет Болатович

Жетекшісі: Арнайы пәндер оқытушысы

Байжумина Алданыш Хамитжановна

Геотермалды энергияның Қазақстанда қолдануы және әсері

Аңдатпа: мақалада геотермалды энергияның қазіргі заманғы жаңартылатын энергия көздерінің бірі ретіндегі маңызы, экономикалық тиімділігі және Қазақстан жағдайында қолданылу мүмкіндіктері жан-жақты қарастырылады. Зерттеу барысында геотермалды энергияның отынға тәуелсіздігі, ұзақ мерзімді экономикалық тиімділігі, төмен эксплуатациялық шығындары және экологиялық қауіпсіздігі ғылыми тұрғыдан талданады.

Кілт сөздер: геотермалды энергия, жаңартылатын энергия көздері, экономикалық тиімділік, геотермалды электр станциясы, энергетикалық қауіпсіздік, экологиялық таза энергия, Қазақстанның геотермалды ресурстары, жасыл экономика, тұрақты даму.

Геотермалды энергияның экономикалық тиімділігі

Қазіргі заманғы энергетика саласында экономикалық тиімділік негізгі көрсеткіштердің бірі болып табылады. Энергия көзін таңдау кезінде оның құны, ұзақ мерзімді пайдасы, эксплуатациялық шығындары және тұрақтылығы ескеріледі. Осы тұрғыдан алғанда геотермалды энергия жаңартылатын энергия көздерінің ішінде ерекше орын алады.

Ол бастапқы инвестицияны талап еткенімен, ұзақ мерзімде экономикалық жағынан тиімді әрі тұрақты энергия көзі ретінде қарастырылады.

Геотермалды энергияның экономикалық тиімділігінің басты факторы – отынға тәуелді болмауы. Дәстүрлі энергия көздері көмір, газ немесе мұнайды тұрақты түрде сатып алуды қажет етеді, бұл нарықтағы бағаның өзгеруіне тікелей тәуелді етеді. Ал геотермалды жүйелер жер қойнауындағы табиғи жылуды пайдаланады, сондықтан отын шығыны мүлде болмайды. Бұл энергия өндіру құнын тұрақтандырып, ұзақ мерзімде шығынды айтарлықтай азайтады.

Геотермалды жобалардың бастапқы кезеңінде шығындар жоғары болуы мүмкін. Ұңғымаларды бұрғылау, жабдықтарды орнату және инфрақұрылымды дайындау едәуір қаржыны талап етеді. Алайда бұл шығындар бір реттік сипатқа ие. Жүйе іске қосылғаннан кейін техникалық қызмет көрсету шығындары төмен болады. Геотермалды қондырғылардың қызмет ету мерзімі ұзақ, кей жағдайда 30–50 жылға дейін жетеді. Осы уақыт ішінде энергияны төмен өзіндік құнмен өндіру экономикалық тұрғыдан үлкен артықшылық береді.

Геотермалды энергияның тағы бір экономикалық тиімді жағы – энергия тиімділігінің жоғары болуы. Әсіресе геотермалды жылу сорғылары аз энергия тұтынып, жоғары жылу көлемін өндіре алады. Бұл тұрғын үйлерді, өндірістік нысандарды және әлеуметтік мекемелерді жылыту кезінде энергия шығынын азайтып, коммуналдық төлемдерді төмендетуге мүмкіндік береді. Нәтижесінде халық пен кәсіпорындар үшін қаржылық үнем қалыптасады.

Ауыл шаруашылығы саласында геотермалды энергияны қолдану да экономикалық тиімді болып табылады. Жылыжайларды геотермалды жылумен қамтамасыз ету арқылы жыл бойы өнім өндіруге мүмкіндік туады. Бұл өнім көлемін арттырып, маусымаралық тәуелділікті азайтады. Сонымен қатар энергия шығынының төмендеуі ауыл шаруашылығы өнімдерінің өзіндік құнын азайтып, бәсекеге қабілеттілігін арттырады. Ұзақ мерзімде бұл ауылдық аймақтардың экономикалық дамуына оң әсерін тигізеді.

Геотермалды энергияның экономикалық тиімділігі экологиялық шығындардың азаюымен де байланысты. Дәстүрлі энергия көздерін пайдалану қоршаған ортаға зиян келтіріп, экологиялық залалды жою үшін қосымша қаржы талап етеді. Ал геотермалды энергия қоршаған ортаға аз әсер етеді, яғни экологиялық айыппұлдар мен қалпына келтіру шығындары болмайды. Бұл мемлекет пен қоғам үшін жанама экономикалық пайда әкеледі.

Сонымен қатар геотермалды энергетиканы дамыту жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді. Геологиялық барлау, құрылыс, қызмет көрсету және техникалық бақылау салаларында мамандарға сұраныс артады. Бұл жергілікті экономиканың дамуына, әсіресе аймақтық деңгейде, оң ықпал етеді. Энергияның жергілікті көзін пайдалану импортқа тәуелділікті азайтып, ұлттық экономиканың тұрақтылығын күшейтеді.

Дегенмен геотермалды энергияның экономикалық тиімділігі белгілі бір жағдайларға байланысты өзгеруі мүмкін. Географиялық ерекшеліктер, жер қойнауындағы температура деңгейі және технологиялық мүмкіндіктер жобаның табыстылығына әсер етеді. Сондықтан геотермалды жобаларды іске асыру алдында жан-жақты экономикалық есеп жүргізу қажет. Дұрыс жоспарланған жағдайда геотермалды энергия өзін толық ақтап, тұрақты табыс көзіне айнала алады.

Геотермалды энергия – ұзақ мерзімді перспективада экономикалық тұрғыдан тиімді энергия көзі. Алғашқы шығындардың жоғары болуына қарамастан, төмен эксплуатациялық шығындар, отынға тәуелсіздік және ұзақ қызмет ету мерзімі оның басты артықшылықтары болып табылады. Геотермалды энергияны дамыту тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз ететін маңызды факторлардың бірі болып саналады

Геотермалды энергияның Қазақстанда қолданылуы

Қазақстан табиғи ресурстарға бай мемлекет болғанымен, қазіргі таңда энергия саласында әртараптандыру мәселесі өзекті болып отыр. Көмір, мұнай және газ сияқты дәстүрлі энергия көздеріне тәуелділік экологиялық және экономикалық қиындықтар туындатады.

Осыған байланысты жаңартылатын энергия көздерін, соның ішінде геотермалды энергияны дамыту Қазақстан үшін маңызды бағыттардың бірі болып табылады. [Геотермалды энергия – Жер қойнауындағы жылу ресурстарын пайдалану арқылы алынатын энергия түрі және ол экологиялық тұрғыдан қауіпсіз әрі тұрақты болып саналады].

Қазақстан аумағында геотермалды ресурстар біркелкі таралмағанымен, белгілі бір өңірлерде оларды пайдалануға қолайлы жағдайлар бар. Әсіресе оңтүстік, оңтүстік-шығыс және батыс аймақтарда жер асты суларының температурасы салыстырмалы түрде жоғары. Алматы, Жамбыл, Түркістан, Қызылорда және Маңғыстау облыстарында жылы және ыстық жер асты сулары анықталған. Бұл ресурстар геотермалды энергияны тұрмыстық, ауыл шаруашылық және сауықтыру мақсатында қолдануға мүмкіндік береді.

Қазақстанда геотермалды энергияны қолданудың негізгі бағыты – жылумен қамтамасыз ету. Ауылдық елді мекендерде орталықтандырылған жылу жүйесінің болмауы геотермалды жылыту жүйелерін енгізуге қолайлы жағдай жасайды. Мұндай жүйелер тұрғын үйлерді, мектептерді, ауруханаларды және басқа да әлеуметтік нысандарды жылумен қамтуда тиімді шешім бола алады. Геотермалды жылуды пайдалану отын шығынын азайтып, энергияға жұмсалатын қаржыны үнемдеуге мүмкіндік береді.

[Ауыл шаруашылығы саласында да геотермалды энергияны қолдану әлеуеті жоғары. Жылыжай кешендерінде жер асты жылуын пайдалану арқылы көкөністер мен жеміс-жидектерді жыл бойы өсіруге болады. Бұл әсіресе климаттық жағдайы күрделі аймақтар үшін маңызды]. Геотермалды жылыту өсімдіктердің өнімділігін арттырып, ауыл шаруашылығы өнімдерінің өзіндік құнын төмендетеді. Сонымен қатар мал шаруашылығында да қора-жайларды жылыту мақсатында геотермалды энергияны қолдануға болады.

[Қазақстанда геотермалды ресурстардың тағы бір маңызды қолдану саласы – емдік-сауықтыру және туризм. Сарыағаш, Алма-Арасан, Қапал-Арасан сияқты шипажайларда термалды сулар емдік мақсатта кеңінен пайдаланылады. Бұл курорттар халықтың денсаулығын нығайтуға ғана емес, сонымен қатар аймақтардың экономикалық дамуына да ықпал етеді]. Геотермалды энергия негізінде туризмді дамыту жаңа жұмыс орындарының ашылуына және инфрақұрылымның жақсаруына мүмкіндік береді.

Алайда Қазақстанда геотермалды энергияны электр энергиясын өндіру мақсатында пайдалану әлі де жеткілікті деңгейде дамымаған.

Бұған геотермалды ресурстардың температурасының салыстырмалы түрде төмен болуы және жоғары технологиялық жабдықтардың қымбаттығы себеп болып отыр. Сонымен қатар бұл салада ғылыми зерттеулер мен тәжірибелік жобалардың аздығы да кедергі келтіреді. Дегенмен төмен температуралы геотермалды ресурстарды тиімді пайдалану арқылы бұл мәселені біртіндеп шешуге болады.

Геотермалды энергия Қазақстанда кеңінен қолданылмағанымен, оның болашағы зор. Әсіресе жылумен қамтамасыз ету, ауыл шаруашылығы және туризм салаларында бұл энергия түрі тиімді шешім бола алады. Мемлекеттік қолдау, ғылыми зерттеулер және заманауи технологияларды енгізу арқылы геотермалды энергия Қазақстанның тұрақты дамуына елеулі үлес қоса алады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Сулейменов А.Т. Жаңартылатын энергия көздері. – Алматы: Эверо, 2019.

2. Кенжебаев Б.К. Геотермалдық энергия және оны пайдалану. – Алматы: Қазақ университеті, 2018.

3. Бекмұхамбетов Н. Энергия үнемдеу және тиімді жылу жүйелері. – Астана, 2020.

4. Lund J.W. Geothermal Heating Systems. – USA: Elsevier, 2017.

5. DiPippo R. Geothermal Power Plants: Principles, Applications. – Butterworth-Heinemann, 2016.

6. Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігі. Жаңартылатын энергия көздерін дамыту жөніндегі материалдар.

7. International Energy Agency ресми сайты.

8. АҚШ Энергетика министрлігінің геотермалдық энергия бөлімі.

9. www.iea.org

10.www.energy.gov

11.ukrelektrik.com

12.https://ru.wikipedia.org/wiki