ГРАФТАР ТЕОРИЯСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ КОМПЬЮТЕРЛІК
ҒЫЛЫМДАРДАҒЫ ҚОЛДАНЫЛУЫ
Қойшыбай Бекнұр
Ерболатұлы
Информатика білім беру бағдарламасының 4 курс
студенті, Астана халықаралық университеті, Астана,
Қазақстан
Аннотация. Графтар теориясы компьютерлік ғылымдарда
маңызды рөл атқарады, себебі ол көптеген мәселелерді модельдеуге
және шешуге мүмкіндік береді. Бұл мақала графтар теориясының
негізгі принциптерін қарастырады және оның компьютерлік
ғылымдардағы түрлі қолданылу салаларын зерттейді. Графтар теориясы
алгоритмдер мен деректер құрылымдарының негізі болып табылады,
сондықтан оның қолданылуы кең ауқымды, оның ішінде жолды іздеу,
желілік анализ және кестелік деректерді өңдеу мәселелерімен
байланысты. Мақалада графтар теориясының негізгі ұғымдары мен
алгоритмдері, сонымен қатар олардың нақты мәселелерді шешудегі
қолданылу мысалдары талқыланады.
Кілт сөздер: графтар теориясы, компьютерлік ғылымдар,
алгоритмдер, деректер құрылымдары, жолды іздеу, желілік анализ,
кестелік деректер, графтық модельдер.
1. Кіріспе
Графтар теориясы — компьютерлік ғылымдар мен математикадағы
маңызды бөлімдердің бірі, ол түрлі мәселелерді графтық модельдер
арқылы шешуге мүмкіндік береді. Графтар теориясының негізі ретінде
графтардың құрылымы мен қасиеттері зерттеледі. Графтар — төбелер
(вершины) мен шеттерден (ребра) тұратын құрылымдар, оларды қолдану
арқылы түрлі мәселелерді тиімді шешуге болады.
Графтар теориясы деректер құрылымдары мен
алгоритмдер саласында кеңінен қолданылады, оның ішінде жолды іздеу,
желілерді талдау және кестелік деректерді өңдеу. Бұл мақала графтар
теориясының негізгі аспектілерін және оның компьютерлік
ғылымдардағы қолданылуын қарастырады.
2. Әдебиетке шолу
Графтар теориясының негізгі принциптерін алғаш
рет Кэйл (1736) енгізген болатын. Д. Кормен, Ч. Лейтерсон, Р.
Ривест және К. Штайн (2009) графтар теориясы мен алгоритмдер туралы
кең көлемде баяндады. К. Клэн және П. Дэвис (2014) графтар
теориясының компьютерлік ғылымдардағы қолданылуы туралы
егжей-тегжейлі зерттеу жүргізді.
3. Әдістеме
3.1. Графтардың
негіздері
Графтар теориясының негізгі ұғымдарына графтардың
құрылымы, типтері мен қасиеттері жатады. Графтар негізінен екі
элементтен тұрады: төбелер (вершины) және шеттер (ребра). Графтар
бағытталған және бағытталмаған, салмақты және салмақсыз болуы
мүмкін. Формалды түрде, граф G келесідей анықталады:
G=(V,E)
мұнда V -
төбелер жиыны, E -
шеттер жиыны.
3.2. Графтық
алгоритмдер
Графтық алгоритмдер жолды іздеу, минималды жолды
табу, желілік ағынды есептеу сияқты мәселелерді шешу үшін
қолданылады. Белгілі алгоритмдерге Дейкстра алгоритмі (минималды
жолды табу үшін) және Фордз-Фалкерсон алгоритмі (желілік ағынды
есептеу үшін) жатады. Мысалы, Дейкстра алгоритмі келесі теңдеуді
қолданады:
![](https://api.ust.kz/storage/files/materials/docx/image/2024/july/d20/172144241368_html_bd27163c333de832.png)
мұнда
d(v) - төбе
v-ге дейінгі ең қысқа
қашықтық, w(u,v)
- u мен
v арасындағы
қашықтық.
3.3. Графтық модельдер мен
қолданылулар
Графтық модельдер компьютерлік ғылымдардың
әртүрлі салаларында қолданылады. Мысалы, әлеуметтік желілердегі
байланыстарды талдау үшін графтар қолданылады, сондай-ақ кестелік
деректердің арасындағы қатынастарды көрсету үшін графтар қолданылуы
мүмкін. Графтар теориясы деректер базалары, желілік қауіпсіздік
және жолды жоспарлау мәселелерінде де маңызды рөл
атқарады.
4. Нәтижелер
Графтар теориясының алгоритмдері мен модельдері
компьютерлік ғылымдарда маңызды рөл атқарады. Мысалы, жолды іздеу
алгоритмдері (Дейкстра, A* алгоритмдері) кеңінен қолданылады, ал
желілік ағынды есептеу алгоритмдері (Форд-Фалкерсон) желілерді
оңтайландыруда қолданылуы мүмкін.
5. Талқылаулар
Графтар теориясының түрлі мәселелерді шешудегі
тиімділігі оның кең қолданылу салаларын көрсетеді. Әртүрлі
алгоритмдер мен модельдер графтық құрылымдар арқылы мәселелерді
шешуге мүмкіндік береді. Мақалада қарастырылған алгоритмдер мен
модельдер компьютерлік ғылымдарда кеңінен қолданылып, зерттеу
нәтижелері бұл саладағы жетістіктер мен даму перспективаларын
көрсетеді.
6. Қорытынды
Графтар теориясы компьютерлік ғылымдардағы
маңызды құрал болып табылады. Графтар теориясының негіздері мен
алгоритмдері түрлі мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Болашақта
графтар теориясының қолданылу салаларын кеңейту және жаңа
алгоритмдер мен модельдер енгізу арқылы жетістіктерге жетуге
болады.
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі
Cormen, T. H., Leiserson, C.
E., Rivest, R. L., & Stein, C. (2009).
Introduction to Algorithms (3rd ed.). MIT
Press.
Klein, D., & Davis, C.
(2014). Graph Theory and Computer
Science: Applications and Theory.
Springer.
König, K.
(1736). Solutio problematis ad
geometriam situs pertinentis. Acta Academiae
Scientiarum Imperialis Petropolitanae.