«ҚАЗАҚ» ГАЗЕТІ — ҰЛТТЫҚ ЖАҢҒЫРУ МЕН АЛАШ ИДЕОЛОГИЯСЫНЫҢ НЕГІЗІ

Аты-жөні: Жукабаева Карина

Ғылыми дәрежесі:студент

Оқу орны: Тұран университеті

Электрондық пошта: @zukabaevakarina

АННОТАЦИЯ (3 ТІЛДЕ)

Қазақ тілінде: Бұл мақалада ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамының рухани және саяси өміріндегі «Қазақ» газетінің тарихи маңызы қарастырылады. Басылымның ұлттық сана-сезімді оятудағы, қазақ тілі мен жазуын жүйелеудегі және Алаш идеясын насихаттаудағы рөліне талдау жасалады. Зерттеу барысында газеттің мемлекетшілдік ұстанымдары мен ағартушылық қызметі айқындалады.

На русском языке: В данной статье рассматривается историческое значение газеты «Қазақ» в духовной и политической жизни казахского общества начала ХХ века. Анализируется роль издания в пробуждении национального самосознания, систематизации казахского языка и письменности, а также в пропаганде идей движения «Алаш». В ходе исследования выявляются государственные принципы и просветительская деятельность газеты.

In English: This article examines the historical significance of the "Qazaq" newspaper in the spiritual and political life of Kazakh society in the early 20th century. The role of the publication in awakening national identity, systematizing the Kazakh language and writing, and promoting the ideas of the Alash movement is analyzed. The research highlights the newspaper's pro-statehood principles and its educational mission.

КІРІСПЕ

ХХ ғасырдың басы қазақ халқының тарихындағы бетбұрысты кезең болды. Отаршылдық қыспақ пен саяси реформалар тұсында қазақ зиялылары халықтың басын біріктіретін қуатты құрал іздеді. Осындай тарихи қажеттіліктен туған «Қазақ» газеті (1913–1918) жай ғана мерзімді басылым емес, бүкіл ұлттың саяси бағдарламасы мен рухани темірқазығына айналды. Мақаланың мақсаты — газеттің қазақ мемлекеттілігі мен мәдениетіне тигізген әсерін ғылыми тұрғыдан пайымдау.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

Газеттің құрылу алғышарттары және идеологиялық платформасы 1913 жылдың 2 ақпанында Орынбор қаласында жарық көрген «Қазақ» газеті – қазақ қоғамындағы саяси ой-пікірдің институционалдануының көрінісі болды. Газеттің шығуына Мұстафа Шоқай, Әлихан Бөкейхан секілді тұлғалардың тікелей қолдауы мен халықтан жиналған қаржы негіз болды. Басылымның басты мақсаты – патшалық Ресейдің отарлау саясатының зардаптарын ашу және қазақ халқының өзін-өзі басқару қабілетін арттыру еді. Газеттің эмблемасындағы киіз үй мен батыстан ашылған түндік – «Еуропаның ғылымы мен техникасын меңгеріп, ұлттық негізді сақтай отырып даму» атты модернизациялық концепцияны білдірді.

Жер мәселесі және экономикалық реформалар Газеттің күн тәртібіндегі ең ауыр мәселе – жер тағдыры болды. Әлихан Бөкейхан «Қыр баласы» деген лақап атпен жариялаған мақалаларында қазақ жерінің шекарасын айқындау, көшпелі және отырықшы шаруашылықтың тиімділігін ғылыми негізде дәлелдеуге тырысты. Газет «Жерді сату – Отанды сатумен тең» деген қағиданы ұстанды. Сонымен қатар, мал шаруашылығын шикізат көзінен өңдеу өнеркәсібіне айналдыру, кооперативтер құру және сауда-саттыққа араласу мәселелері көтерілді. Бұл – ұлттық буржуазия мен дербес экономиканы қалыптастырудың алғашқы қадамдары еді.

Тілдік реформа және ағартушылық миссия Ахмет Байтұрсынұлының редакторлығымен «Қазақ» газеті ұлттық тіл білімінің зертханасына айналды. Газет бетінде «Төте жазу» (жәдиттік әліпби) жүйесі енгізіліп, қазақ тілінің грамматикалық құрылымына сай жазу емлесі қалыптасты. «Тіл – жұрттың жаны. Өз тілін ұмытқан жұрт – жоғалған жұрт» деген ұранмен газет қазақ мектептеріне арналған оқулықтар жазу, терминологияны қазақшалау мәселесін тұрақты жариялап тұрды. Бұл бағыт қазақ халқының рухани дербестігін сақтап қалуға мүмкіндік берді.

Саяси консолидация және «Алаш» идеясы 1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін газеттің рөлі ақпараттық деңгейден саяси жетекшілік деңгейге көтерілді. «Қазақ» беттерінде Бүкілқазақ съездерінің шешімдері, «Алаш» партиясының бағдарламасы жарияланды. Міржақып Дулатұлының отты мақалалары халықты саяси белсенділікке, автономия алу жолында бірігуге шақырды. Газет қазақ қоғамының әлеуметтік топтарын (зиялылар, дін иелері, шаруалар) ортақ ұлттық мүдде төңірегінде біріктіре алған бірегей медиа-платформа болды.

Әлеуметтік мәселелер мен әйел теңдігі Газет тек саясатпен шектелмей, отбасылық-тұрмыстық қатынастарға да реформа жасауды ұсынды. Қалың мал мәселесі, қыздардың білім алуы, ескі салт-дәстүрлердің зиянды тұстары туралы ашық пікірталастар ұйымдастырылды. Бұл қоғамның іштей жаңарып, демократиялық құндылықтарға бет бұруының айқын дәлелі еді.

ҚОРЫТЫНДЫ

«Қазақ» газетінің тарихи аренаға шығуы — қазақ халқының этнос ретінде сақталып қалуы мен саяси ұлт ретінде қалыптасуындағы ең маңызды белес болып табылады. Зерттеу нәтижелерін жинақтай келе, басылымның ұлт тарихындағы рөлін келесідей негізгі тұжырымдармен айқындауға болады:

Біріншіден, «Қазақ» газеті — ұлттық идеологияның институционалдық негізі. Ол жай ғана ақпарат таратпай, халықтың саяси санасын трансформациялады. Алаш зиялылары ұсынған «Жер — біздің анамыз, тіл — біздің жанымыз» деген қағидаттар газет бетінде ғылыми-публицистикалық тұрғыдан негізделіп, бүкіл халықтық идеяға айналды. Газеттің бес жылдық қызметі қазақ қоғамындағы «отарлық психологиядан» арылып, «мемлекетшілдік санаға» көшудің алтын көпірі болды.

Екіншіден, басылым қазақ әдеби тілі мен ғылыми терминологиясының стандартын жасады. Ахмет Байтұрсынұлының редакторлығымен газет тілі диалектілерден тазартылып, жалпыұлттық деңгейге көтерілді. Бүгінгі біз қолданып жүрген саяси, экономикалық және әлеуметтік терминдердің басым бөлігі дәл осы «Қазақ» газетінің зертханасында сұрыпталып, айналымға енді. Бұл — ұлттық мәдениеттің дербестігін қорғаудың ең қуатты құралы еді.

Үшіншіден, газет — Алаш автономиясы мен заманауи Қазақстан мемлекеттілігінің алғашқы жобасы (чертежі). Газет бетінде талқыланған басқару жүйесі, сот реформасы, әскер құру және салық саясаты сияқты мәселелер кейіннен Алаш Орда үкіметінің бағдарламасына негіз болды. Демек, бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанның демократиялық құндылықтары мен зайырлылық ұстанымдарының бастауында осы басылым тұр.

Төртіншіден, «Қазақ» газеті қазақ қоғамын әлемдік өркениет контексінде қарастырды. Ол халықты жабық кеңістіктен шығарып, жаһандық саяси процестерге (соғыстар, революциялар, технологиялық прогресс) баға бере білуге үйретті. Жапонияның даму моделін үлгі ету немесе Еуропаның білім жүйесін насихаттау арқылы газет ұлттық жаңғырудың (модернизацияның) бағыт-бағдарын сызып берді.

Түйіндей айтқанда, «Қазақ» газеті — ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының интеллектуалдық ерлігінің символы. Оның мұрасы тек тарих қойнауында қалған жәдігер емес, бүгінгі «Әділетті Қазақстан» құру жолындағы рухани темірқазығымыз. Газеттің әрбір санында жазылған аманаттар — ұлттық бірегейлікті сақтау, жерге ие болу және білім салтанатын орнату — бүгінгі ұрпақ үшін де өз өзектілігін жойған жоқ. Сондықтан басылым мұрасын жаңа әдіснамалық тұрғыдан зерттеу — отандық тарихнама мен журналистика ғылымының алдында тұрған стратегиялық міндет болып қала бермек.

8. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ / СПИСОК ИСПОЛЬЗОВАННОЙ ЛИТЕРАТУРЫ

1. «Қазақ» газеті / Бас құрастырушылар: Ү. Субханбердина, С. Дәуітов, Қ. Сахов. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. – 560 б. (Бұл — газеттің барлық сандары жинақталған негізгі дереккөз).

2. Байтұрсынұлы А. Ақ жол: Өлеңдер мен тәржімелер, публицистикалық мақалалар және әдеби зерттеулер / Құраст. Р. Нұрғалиев. – Алматы: Жалын, 1991. – 464 б.

3. Бөкейхан Ә. Шығармаларының толық жинағы / Полное собрание сочинений. 15 томдық. – Астана: «Сарыарқа» БҮ, 2009-2018.

4. Дулатұлы М. Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Мереке, 2013.

5. Қожакеев Т. Қазақ басылымдары. – Алматы: Қазақ университеті, 1998. – 232 б. (Қазақ журналистикасының тарихы бойынша іргелі еңбек).

6. Нұрпейіс К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы: Ататек, 1995. – 256 б.

7. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. (Бірінші том). – Алматы: Мектеп, 2008. – 480 б. (Саяси контексті түсіну үшін маңызды зерттеу).

8. Сұбханбердина Ү. Қазақ халқының ата-мұралары: «Қазақ», «Айқап» беттеріндегі материалдар. – Алматы: Ғылым, 1993.

9. Ісімақова А. Алаш әдебиеттануы. – Алматы: Мереке, 2009. – 512 б.

10. Кенжебаев Б. Қазақ баспасөзінің тарихынан. – Алматы: Қазақ мемлекеттік баспасы, 1950.