Педагогтың оқушылардың ата-аналарымен (заңды
өкілдерімен) өзара қарым-қатынасы
Әзімхан
Ұлжалғас Абайқызы. Өзбекәлі Жәнібеков атындағы ОҚПУ 2-курс
студенті.
Кіріспе.
Қазіргі заманда білім беру
жүйесі әлеуметтік, психологиялық, технологиялық тұрғыдан қарқынды
өзгерістерге ұшырап отыр. Мұндай жағдайда педагогтың кәсіби қызметі
тек оқытушылық шеңберінде қалып қоймайды, ол кең
әлеуметтік-педагогикалық рөл атқарады. Соның ішінде ата-анамен
(заңды өкілдермен) өзара байланыс педагог жұмысының ең маңызды
аспектілерінің біріне айналды.
Өйткені бала – екі ортада,
отбасы мен мектептің өзара ықпалы арқылы өсетін күрделі тұлға.
Мектеп қанша мықты болса да, отбасындағы тәрбие жеткіліксіз болса —
педагогикалық процес толық жүзеге аспайды. Сол себепті педагогика
ғылымы әрдайым «отбасы–мектеп» ынтымақтастығын білім беру сапасының
кепілі ретінде қарастырған.
Педагогика классиктерінің
еңбектеріне сүйенсек, Л.С. Выготский баланың дамуын әлеуметтік
қарым-қатынастар жүйесі арқылы түсіндіріп:
«Бала – ересектермен
қарым-қатынастың өнімі»
—
деп атап көрсетеді.
Бұл пікір педагог пен
ата-ананың қарым-қатынасы — тек ақпарат алмасу емес, баланың ішкі
психологиялық дамуының басты факторы екенін айғақтайды.
Ал А.С. Макаренко:
«Баланы тәрбиелейтін – мектеп
пен отбасының бірлігі. Олар бір бағытта әрекет етпесе, тәрбие
нәтижелі болмайды»
—
деп, екі жақтың тең
жауапкершілігін дәл көрсеткен.
Осыған байланысты педагогтың
ата-анамен қарым-қатынасы — педагогикалық процестің күрделі,
жан-жақты қарастыруды қажет ететін маңызды элементі.
Баланың алғашқы әлеуметтік
үлгісі – оның ата-анасы. Сондықтан отбасында берілген тәрбие кейін
мектепте жалғасып, тұлғалық даму қалыптасады.
Педагогикада отбасының негізгі
қызметтері:
Осы функциялардың орындалуы
бала мінезінің, оқу мотивациясының, өзіндік бағасының қалыптасуына
тікелей ықпал етеді.
-
Мектептің бала дамуына
әсері
Мектеп – баланың әлеуметтік
институтқа бейімделу ортасы. Мұғалім баланың сыртқы бағдары мен
ішкі дамуы арасындағы байланысты нығайтады, академиялық білім
береді, тұлғалық мақсаттарын қалыптастырады.
В.А. Сухомлинский ата-анамен
қарым-қатынасқа өте үлкен мән берді. Ол:
«Тәрбие – баланың жүрегіне жол
табудан басталады, ал ол жол ата-анамен бірлескен еңбекте ғана
ашылады»
—
деп жазады.
-
Педагог–ата-ана серіктестігінің
маңыздылығы
Ғалымдар зерттеулері бойынша
(С. Бабаев, Ж. Қоянбаев):
-
ата-анамен тұрақты серіктестігі
бар сыныптарда білім сапасы 30–45% жоғарылайды;
-
тәртіп бұзушылық 2–3 есе
азаяды;
-
оқушылардың мектепке деген
қызығушылығы жоғарырақ болады;
-
әлеуметтік мәселелер ерте
анықталып, тез шешіледі.
Бұл мәліметтер мұғалім–ата-ана
қарым-қатынасы мектеп жұмысының сапасын қамтамасыз ететін жүйе
екенін дәлелдейді.
Ата-анамен жұмыс жүргізудің
негізгі бағыттары
-
Коммуникация
формалары
-
Жеке кеңес беру
Педагог ата-анамен баланың жеке
мәселелерін талқылайды, даму ерекшеліктерін түсіндіреді.
Бұл формада мұғалім психолог
рөлін де атқарады.
Жиналыстарда
ата-аналармен:
-
оқу нәтижелері
-
тәртіп нормалары
-
сыныптағы жағдай
-
жоспарланған
іс-шаралар
Талқыланады.
Қазіргі педагогикада
мессенджер, электронды журнал, онлайн сабақтар, Zoom кездесулер кең
қолданылады.
Плюстары:
Бұл әдіс арқылы педагог бала
өмір сүретін орта туралы жан-жақты мәлімет алады. Әлеуметтік
жағдайды зерттеу – мәселелерді алдын алу тәсілі.
Бұл ата-ананың мектеп өміріне
қатысуына мүмкіндік береді.
-
Педагогтың ата-аналармен жұмыс
этикасы
Педагогика этикасы мына
принциптерге сүйенеді:
А.С. Макаренко
ескерткендей: «Тәрбие —
әр сөзден, әр интонациядан құралады».
Ата-аналар типологиясы және
педагогтың жұмыс стратегиясы.
Педагогика ғылымында
ата-аналарды бірнеше типке бөледі:
Мектеппен тығыз байланыс
орнатады, баланың оқуы мен тәртібіне бей-жай қарамайды.
Стратегия: серіктестік,
бірлескен жобалар.
Көп араласпайды, бірақ қарсы
емес.
Стратегия: қызығушылық ояту,
ақпараттандыру.
-
Қиын ата-аналар
-
конфликтке бейім
-
мектепке сенімсіз
-
сыншыл
Стратегия: сабырлық, дәлелді
ақпарат, психологпен жұмыс.
-
Әлеуметтік жағдайы төмен
ата-аналар
Кедейлік, жұмыссыздық,
тұрмыстық қиындықтар.
Стратегия: әлеуметтік қызметпен
байланыс, қолдау, түсіністік.
-
Гиперқамқор
ата-аналар. Баласын шектен тыс қорғап, мұғалімге қысым көрсетуі
мүмкін. Стратегия: педагогикалық түсіндіру, шекара қою. Педагог –
ата-ана арасындағы конфликтілер және оларды шешу. Педагог пен
ата-ана арасында түрлі жағдайлар туындайды. Негізгі конфликт
себептері:
-
баланың үлгеріміне
қанағаттанбау
-
тәртіп мәселелері
-
мұғалім әдістемесіне
сенімсіздік
-
ақпараттың дұрыс
жеткізілмеуі
Конфликтіні шешу
алгоритмі:
-
Тыңдау
-
Эмоцияны басқару
-
Дәлелді ақпарат беру
-
Ортақ шешім табу
-
Құжаттандыру
-
Мониторинг жүргізу
Сухомлинский былай
дейді:
«Мұғалімнің сабырлылығы –
кез-келген қиындықты жеңудің жартысы». Педагог–ата-ана
ынтымақтастығының оқушыға әсері. Тиімді байланыс нәтижесінде
балада:
• өзін-өзі бағалау
артады
• оқу мотивациясы
күшейеді
• тәртіп жақсарады
• отбасы мен мектеп арасында
сенім қалыптасады
• психологиялық қауіпсіздік
сезімі туады
Бұл – баланың жан-жақты
дамуының кепілі.
Қорыта айтқанда, педагогтың
ата-анамен өзара қарым-қатынасы — оқу-тәрбие процесінің ажырамас
бөлігі. Баланың дамуы екі ортаның бірлескен жұмысына тікелей
байланысты. Ғалымдар еңбектері де отбасы–мектеп ынтымақтастығының
маңызын нақты дәлелдеген.
Сондықтан бүгінгі педагог
ата-анамен ашық, тиімді, мәдениетті байланыс орната отырып, баланың
жан-жақты дамуы үшін бірлескен орта құруы қажет. Бұл — қоғамның да,
мектептің де, отбасының да ортақ мақсаты.
Пайдаланылған
әдебиеттер
-
Выготский Л.С. Психология
развития ребенка. — М., 1991.
-
Выготский Л.С. Педагогическая
психология. — М., 1996.
-
Макаренко А.С. Лекции о
воспитании детей. — М., 1982.
-
Макаренко А.С. Книга для
родителей. — М., 1987.
-
Алтынсарин Ы. Таңдамалы
педагогикалық мұралар. — Алматы, 1994.
-
Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М.
Педагогика. — Астана, 2016.
-
Бабаев С., Оңалбек Ж. Жалпы
педагогика. — Алматы, 2015.
-
Бөлеев Қ. Педагогика негіздері.
— Алматы, 2012.